III PK 90/06 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 10 stycznia 2007 r.

III PK 90/06

1. Przerwanie biegu przedawnienia (art. 295 § 1 k.p.) dotyczy tej części

roszczenia w znaczeniu materialnoprawnym, która została zgłoszona - w pozwie lub w piśmie rozszerzającym powództwo - zarówno co do samego żądania

(art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.), jak i jego podstawy faktycznej (art. 187 § 1 pkt 2

k.p.c.).

2. Dieta z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju przyjęta w regulaminie wynagradzania obowiązującym u prywatnego pracodawcy może być

równa diecie z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju ustalonej w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw pracy dla pracowników zatrudnionych

w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej.

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Roman Kuczyński, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 stycznia

2007 r. sprawy z powództwa Marcina K. przeciwko „I.” Spółce z o.o. w K. o diety,

oraz z powództwa wzajemnego „I.” Spółki z o.o. w K. przeciwko Marcinowi K. o zwrot

zaliczek, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego

- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 10 lipca 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację strony pozwanej

od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Puławach z 8 grudnia 2005 r. [...], w

części dotyczącej uwzględnienia powództwa głównego i w tym zakresie przekazał

sprawę Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Puławach wyrokiem z 8 grudnia 2005 r. [...] zasądził od pozwanej (powódki wzajemnej) „I.” Spółki z o.o. w K. na rzecz powoda (po-

zwanego wzajemnego) Marcina K. kwotę 37.916,27 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia wymagalności kwot zasądzonych za poszczególne miesiące tytułem diet należnych w związku z podróżami służbowymi powoda w okresie od kwietnia 2001 r. do

listopada 2003 r., oddalając powództwo główne w pozostałej części. Sąd oddalił również powództwo wzajemne o zwrot zaliczek. Sąd Rejonowy ustalił, że powód Marcin

K. w okresie od 1 lutego 2001 r. do 12 listopada 2003 r. był zatrudniony w pozwanej

„I.” Spółce z o.o. w K. jako kierowca. Jego miesięczne wynagrodzenie ustalone w

umowie o pracę wynosiło 1.200 zł. W czasie zatrudnienia w pozwanej Spółce powód

odbywał podróże służbowe zarówno na terenie kraju, jak i za granicą. W 2001 r. powód odbył 15 takich podróży, w 2002 r. - 23 podróże służbowe, zaś w 2003 r. - 40

podróży. Pozwana Spółka nie wypłaciła powodowi diet z tytułu odbytych przez niego

podróży służbowych. Łączna suma diet z tytułu odbytych podróży służbowych w

okresie od 1 lutego 2001 r. do 31 grudnia 2003 r. wyniosła 38.076,27 zł. Pozwany

pracodawca udzielał powodowi zaliczek na poczet kosztów odbywanych podróży

służbowych, zaliczki te nie obejmowały diet, zaś ich przeznaczenie nie było konkretnie określone; z instrukcji udzielanych kierowcom wynikało jednak, że pieniądze z

zaliczek mają być wydatkowane na cele służbowe, zaś kierowcy nie mogli przeznaczać nawet części tych pieniędzy na pożywienie. Przed wyruszeniem w trasę powód

otrzymywał od pracowników pozwanej, Marioli O. lub Magdaleny C., pieniądze z

przeznaczeniem na koszty i wydatki związane z planowaną podróżą służbową. Początkowo z otrzymywanych pieniędzy powód, podobnie jak inni kierowcy zatrudnieni

u pozwanej, miał również opłacać rachunki za paliwo, w późniejszym okresie kierowcy pozwanej dysponowali specjalnymi kartami płatniczymi, przy pomocy których dokonywali płatności za paliwo. Opisanych zaliczek sporadycznie udzielał również prezes i jedyny udziałowiec pozwanej Spółki Christer D. Przeznaczenie gotówki przekazywanej powodowi i innym kierowcom, w związku z podróżami służbowymi, nie było

w sposób jasny i precyzyjny skonkretyzowane. Zasadą było, że kierowcy, wśród nich

powód, mieli traktować te pieniądze jako służbowe i wydawać tylko na cele służbowe. Pieniądze przekazane powodowi i innym kierowcom były przeznaczane w trakcie

podróży na opłaty drogowe, opłaty za przejazdy autostradą, za przejazdy tunelami,

za korzystanie z parkingów, mycie auta, opłaty graniczne, opłaty weterynaryjne i

wszelkie inne wydatki związane z odbywaną podróżą. Rozliczanie zaliczek następowało po zakończeniu podróży służbowej i dokonywane było w oparciu o dokumenty

zawierające potwierdzenie wydatków. W ramach tych rozliczeń kierowcy, w tym po-

wód, nie dokonywali potrąceń z udzielonych im zaliczek na poczet diet. Z ksiąg rachunkowych pozwanej, zbadanych przez biegłego, nie wynika, że w okresie objętym

pozwem były wypłacane kierowcom jakiekolwiek zaliczki tytułem diet lub diety, z ewidencji tej wynika zaś, że pracownikom wypłacano tylko wynagrodzenie za pracę.

Zgodnie z ustaleniami Sądu Rejonowego, regulamin pracy obowiązujący u

pozwanej od 1 lipca 2002 r. przewidywał w § 11, że pracownikowi za czas podróży

służbowej w kraju i poza jego granicami przysługuje dieta i inne należności zgodnie z

odrębnymi przepisami dotyczącymi pracowników budżetowych. Aneksem do regulaminu pracy, ustalonym 16 stycznia 2003 r., przewidziano zmianę regulaminu co do §

11, zgodnie z którą pracownikowi za czas podróży służbowej w kraju i poza jego granicami przysługiwać miała dieta w wysokości diety z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju, określonej w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 19

stycznia 2002 r. w sprawie wysokości diet z tytułu podróży służbowej na obszarze

kraju (Dz.U. Nr 236, poz. 1990) wydanym na podstawie art. 77 5 § 4 k.p. Powyższy

aneks miał wejść w życie od 1 lutego 2003 r. przez podanie go do wiadomości pracowników w postaci wywieszenia na tablicy ogłoszeń 16 stycznia 2003 r. Ponadto z

regulaminu złożonego do akt sprawy, który stanowił, że wchodzi w życie 1 marca

2004 r., wynikało również, że u pozwanego pracodawcy obowiązywał regulamin z 2

stycznia 2002 r., który jednak nie został przedstawiony Sądowi, zaś prezes pozwanej

Spółki oświadczył, że dokument ten mógł zostać zniszczony w trakcie przeprowadzki

lub włamania do biura pozwanej.

Odnośnie do kwoty 45.595,84 zł wskazywanej jako suma pobranych przez

powoda zaliczek, Sąd podniósł, że wynika ona tylko z zestawienia opracowanego

przez pozwaną złożonego do akt sprawy. Zestawienie to obrazuje zdaniem pozwanej

ilość pobranych przez powoda kwot zaliczek i ilość kwot rozliczonych. Kwota ta nie

wynika jednak z ewidencji lub innych urządzeń księgowych prowadzonych zgodnie z

przepisami o rachunkowości obowiązującymi spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Zestawienie to zostało opracowane przez stronę pozwaną, przy czym pozwana

nie wykazała, skąd takie zestawienie wynika i w jakich dokumentach ma ono pokrycie, ani nie przedstawiła dowodów źródłowych tego opracowania. Wykaz ten nie stanowi żadnego narzędzia rachunkowego, jest opracowaniem sporządzonym przez

pracownika pozwanej i tylko autor tego zestawienia może wiedzieć, skąd pochodzą

wyprowadzone tam kwoty. Spółka w ramach swej księgowości nie prowadziła także

indywidualnych kont księgowych dla rozliczeń z każdym pracownikiem. Nie sporzą-

dzała również rozliczenia osobowego powoda jako pracownika, dotyczącego udzielanych mu zaliczek. W pozwanej Spółce nie prowadzono także rejestru udzielanych

zaliczek, zaś zaliczek takich udzielało co najmniej dwóch pracowników, Mariola O. i

Magdalena C., a także sam prezes Spółki. Zaliczki były udzielane doraźnie, a na polecenie tych osób kierowcy przekazywali sobie czasem pieniądze bądź też udostępniali nawzajem karty płatnicze.

Sąd ustalił, że powód zawarł z pozwaną ustną umowę, na podstawie której

pozwana zobowiązała się do wypłacania na jego rzecz dodatkowego wynagrodzenia

poza przewidzianym w umowie o pracę, którego wysokość zależała od długości

przejechanej trasy. Pozwana tego rodzaju wynagrodzenie wypłacała powodowi za

pracę wykonywaną w pierwszym roku jego zatrudnienia.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że powództwo

główne jest słuszne co do zasady i podlega uwzględnieniu w wysokości dochodzonych należności, które nie uległy przedawnieniu. Powództwo wzajemne natomiast w

części dotyczącej roszczeń przedawnionych jest niezasadne, a w pozostałej części

zostało oparte na nieudowodnionych twierdzeniach. W ocenie Sądu Rejonowego

bezsporne jest, że powód był pracownikiem pozwanej i na jej rzecz odbywał podróże

służbowe, których ilość, czas trwania oraz trasy nie były sporne. Zestawienie tras

podróży złożone przez pozwaną było zbieżne z opracowanym wyliczeniem przez

powoda oraz z kartami drogowymi. Jednocześnie pozwana przyznała okoliczność, że

powód odbywał również inne podróże służbowe przedstawione w zestawieniu, co do

których pozwana nie dysponuje kartami drogowymi z ich trasy. Powód ostatecznie

sprecyzował powództwo odnosząc je do tras i wysokości diet przedstawionych w

opinii biegłego z zakresu rachunkowości. Biorąc pod uwagę opinię biegłego Sąd

uwzględnił powództwo o należności z tytułu diet, których pracodawca bezspornie nie

wypłacił powodowi. Ustalając wysokość należnych powodowi diet Sąd podniósł, że w

art. 775 § 2 k.p. przewidziano, iż minister właściwy do spraw pracy określi, w drodze

rozporządzenia, wysokość oraz warunki ustalania należności przysługujących pracownikowi, zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz poza granicami kraju. Rozporządzenie powinno w szczególności określać wysokość diet, z uwzględnieniem

czasu trwania podróży, a w przypadku podróży poza granicami kraju - walutę, w

jakiej będzie ustalana dieta i limit na nocleg w poszczególnych państwach, a także

warunki zwrotu kosztów przejazdów, noclegów i innych wydatków. Natomiast art. 77 5

§ 3 k.p. przewiduje, że warunki wypłacania należności z tytułu podróży służbowej

pracownikowi zatrudnionemu u innego pracodawcy niż wymieniony w § 2 określa się

w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o

pracę, jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu wynagradzania. Zgodnie zaś z art. 775 § 5 k.p., w

przypadku gdy układ zbiorowy pracy, regulamin wynagradzania lub umowa o pracę

nie zawiera postanowień, o których mowa w § 3, pracownikowi przysługują należności na pokrycie kosztów podróży służbowej odpowiednio według przepisów, o których

mowa w § 2. Sąd uznał, że ze względu na to, iż obowiązujący u pozwanej regulamin

nie obejmuje swoją treścią kwestii kosztów podróży służbowych, zaś regulacja

wprowadzona aneksem do tego regulaminu nie może wywierać skutków prawnych

dla stosunku pracy, jaki łączył powoda z pozwaną, akty prawne powszechnie obowiązujące wydane na podstawie art. 775 k.p. będą swym zakresem obejmować sytuację powoda. Zdaniem Sądu, roszczenie powoda znajduje podstawę w następujących aktach prawnych: rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1

czerwca 1998 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (Dz.U. Nr 69, poz.

454 i z 2000 r. Nr 13, poz. 173) za podróże służbowe odbywane w kraju w okresie od

1 lutego 2001 r. do 1 stycznia 2002 r.; rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania oraz

wysokości należności przysługujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej na

obszarze kraju (Dz.U. Nr 151, poz. 1720) za podróże służbowe odbywane w kraju w

okresie od 1 stycznia 2002 r. do 1 stycznia 2003 r., rozporządzeniu Ministra Pracy i

Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków

ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub

samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze

kraju (Dz.U. Nr 236, poz. 1990) za podróże służbowe odbywane w kraju w okresie od

1 stycznia 2003 r. do 12 listopada 2003 r.; rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 3 lipca 1998 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności

przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju

(Dz.U. Nr 89 poz. 689 i z 1999 Nr 105, poz. 1204) za podróże służbowe poza granicami kraju odbywane w okresie od 1 lutego 2001 r. do 6 czerwca 2001 r.; rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 maja 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikowi z

tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 50, poz. 525 i Nr 151, poz.

1721) za podróże służbowe poza granicami kraju odbywane w okresie od 6 czerwca

2001 r. do 1 stycznia 2003 r.; rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z

dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr

236, poz. 1991) za podróże służbowe w okresie od 1 stycznia 2003 r. do 12 listopada

2003 r.

Sąd podniósł, że regulamin pracy obowiązujący u pozwanej nie przewidywał

odrębnej regulacji dotyczącej diet należnych pracownikom pozwanej z tytułu podróży

służbowych. Wersja regulaminu wynikająca z tzw. aneksu złożona do akt sprawy w

trakcie procesu wzbudziła zasadnicze wątpliwości Sądu Rejonowego, zarówno co do

jej autentyczności, jak też tego, czy rzeczywiście została skutecznie włączona do

wewnętrznych przepisów płacowych pozwanej zgodnie z zasadami prawa pracy i

może być traktowana jako źródło prawa pracy. Niezależnie od tych wątpliwości, Sąd

Rejonowy ocenił ją jako sprzeczną z semiimperatywnymi przepisami prawa pracy.

Zgodnie bowiem z art. 9 § 2 k.p. postanowienia układów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych oraz regulaminów i statutów nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych.

Zgodnie zaś z art. 18 § 1 i 2 k.p. postanowienia umów o pracę oraz innych aktów, na

których podstawie powstaje stosunek pracy, nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy; postanowienia umów mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy są nieważne, zamiast nich stosuje się odpowiednie

przepisy prawa pracy. Na podstawie powyższych przepisów, stanowiących podstawowe zasady prawa pracy, Sąd ocenił próbę pozwanej Spółki wprowadzenia do treści stosunku pracy łączącego ją z powodem regulacji, według której należności zarówno z tytułu diet za podróże krajowe, jak i zagraniczne, powinny być ustalane według zasad i stawek jak dla podróży krajowych, za niezgodną z przepisami Kodeksu

pracy. Taka regulacja regulaminowa jest, w ocenie Sądu Rejonowego, oczywiście

mniej korzystna dla pracownika, albowiem obowiązujące w okresie objętym pozwem

rozporządzenia regulujące kwestie diet za podróże poza obszarem kraju przewidują

bardziej korzystnie zasady i stawki niż dla takich podróży odbywanych na terenie

kraju, a także są bardziej dostosowane do realiów podróży zagranicznej. Jednakowe

traktowanie podróży służbowych odbywanych w kraju i zagranicą nie znajduje żad-

nych podstaw prawnych, zaś regulację regulaminu pracy zmierzającą do takiego

skutku Sąd potraktował jako działanie in fraudem legis i z tego względu uznał ją za

nieważną, przyjmując, że zgodnie z art. 18 k.p. została zastąpiona powszechnie

obowiązującymi przepisami prawa pracy, w tym przypadku powołanymi przepisami

wykonawczymi wydanymi na podstawie art. 775 k.p. Kwestię należności z tytułu diet

za podróże służbowe należy ustalać odrębnie za podróże krajowe i podróże poza

granicami kraju i dla każdego rodzaju podróży stosować powszechnie obowiązujące

przepisy zamieszczone w wyżej powołanych aktach. Tak też należność powoda została ustalona przez biegłego.

Okoliczność zaniechania wypłaty należnych powodowi diet została przez Sąd

ustalona zarówno na podstawie opinii biegłego z zakresu rachunkowości, jak też w

oparciu o zeznania świadków, przede wszystkim zatrudnianych przez pozwaną kierowców. Sąd Rejonowy podniósł, że orzecznictwo i praktyka sądowa stoi na stanowisku, iż pracodawca, który wbrew obowiązkowi przewidzianemu w art. 94 pkt 9a k.p.

nie prowadzi list obecności, list płac ani innej dokumentacji ewidencjonującej czas

pracy pracownika i wypłacanego mu wynagrodzenia, musi liczyć się z tym, że na nim

będzie spoczywał ciężar udowodnienia nieobecności pracownika, jej rozmiaru oraz

wypłaconego wynagrodzenia (wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 1999 r., I PKN

62/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 579). Reguła ta dotyczy również ewidencjonowania wypłat diet, a zatem w sytuacji braku odpowiedniej dokumentacji ustalenia

Sądu co do istotnych okoliczności poczyniono na podstawie zeznań świadków. Dla

kierowców (przesłuchanych w charakterze świadków) było oczywiste, że udzielane

im zaliczki stanowią pieniądze służbowe, których nie mogą przeznaczać na prywatne

cele ani na pożywienie. Z pieniędzy udzielanych jako zaliczki kierowcy pozwanej mogli jedynie pokrywać wydatki związane z samą podróżą, np. wydatki na opłaty drogowe i celne, opłaty za przejazd przez mosty i tunele, opłaty weterynaryjne w przypadku przewożenia mięsa, za mycie auta, drobne naprawy itp. Koszty utrzymania w

podróży w postaci wydatków na pożywienie powód pokrywał z własnych środków

bądź korzystał z pożywienia przygotowanego wcześniej w domu.

Z powyższych względów Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo główne w nieprzedawnionej części zgodnie z żądaniem, kierując się zaś art. 291 § 1 k.p. oddalił

powództwo co do roszczeń, od których daty wymagalności do chwili wniesienia pozwu upłynęły 3 lata, tj. co do diet z tytułu podróży służbowych odbytych w lutym i

marcu 2001 r. w kwotach 144 zł i 16 zł. Wysokość zasądzonych należności Sąd

ustalił na podstawie niekwestionowanej w tej części opinii biegłego z zakresu rachunkowości. Kwoty te na podstawie art. 300 k.p. w związku z art. 481 § 1 i 2 k.c.

zostały zasądzone zgodnie z żądaniem wraz z ustawowymi odsetkami od dat wskazanych w treści sprecyzowanego żądania powództwa głównego, tj. zbiorczo za poszczególne miesiące, w których powód odbywał podróże służbowe.

Co do powództwa wzajemnego Sąd Rejonowy uznał, że podlega ono oddaleniu w całości. W ocenie Sądu skuteczny okazał się przede wszystkim zgłoszony

przez powoda (pozwanego wzajemnego) zarzut przedawnienia. Określone w art. 291

§ 2 k.p. terminy przedawnienia mają zastosowanie również do roszczeń z tytułu niewyliczenia się lub niezwrócenia mienia powierzonego pracownikowi, co dotyczy

także udzielonych zaliczek. Biorąc pod uwagę, że czynnością przerywającą bieg

przedawnienia roszczeń objętych powództwem wzajemnym była data wniesienia

tego powództwa do Sądu, tj. 1 lipca 2004 r., roszczenia, których wymagalność powstała przed 1 lipca 2003 r., Sąd uznał za przedawnione.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego złożyła pozwana (powódka wzajemna),

zaskarżając wyrok ten w całości, zarówno w części uwzględniającej powództwo

główne, jak i w części oddalającej powództwo wzajemne. Skarżąca zarzuciła: 1) niezgodność ustaleń faktycznych Sądu z materiałem dowodowym zebranym w sprawie,

w szczególności poprzez ustalenie, że powód ma prawo do diet w pełnej wysokości z

tytułu odbytych podróży służbowych w okresie zatrudnienia w pozwanej Spółce, obliczonych za cały okres objęty żądaniem pozwu według rozporządzeń wydanych na

podstawie art. 775 § 2 k.p. i że istnienie wierzytelności przedstawionej przez pozwaną

Spółkę do potrącenia w kwotach 12.769,49 zł i 7.816,68 zł nie zostało udowodnione;

2) naruszenie prawa procesowego, w szczególności art. 233 § 1 k.p.c., przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na zakwestionowaniu wiarygodności zeznań prezesa pozwanej Spółki i nieprzyjęciu za podstawę ustaleń faktycznych zestawienia zaliczek pobranych przez powoda na kwotę 45.595,84 zł i rozliczenia tych zaliczek; 3) naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 87 § 1

k.p., polegające na jego błędnej wykładni poprzez przyjęcie, że pozwanej Spółce nie

przysługuje skuteczny zarzut potrącenia kwoty 12.769,49 zł i kwoty 7.816,68 zł z należnością powoda z tytułu diet, oraz art. 291 § 2 k.p., polegające na jego błędnej wykładni poprzez przyjęcie, że terminy określone w art. 291 § 2 k.p. mają zastosowanie

do roszczeń objętych powództwem wzajemnym.

Strona pozwana (powódka wzajemna) wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez oddalenie powództwa głównego i uwzględnienie powództwa

wzajemnego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Lublinie wyrokiem z 10 lipca 2006 r. [...] oddalił

apelację pozwanej (powódki wzajemnej), podzielając ustalenia faktyczne i argumentację prawną przedstawioną w motywach uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego.

Za niezasadny Sąd Okręgowy uznał zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., ponieważ

przeprowadzoną przez Sąd Rejonowy analizę zgromadzonego materiału uznać należy za wyczerpującą, pełną, rzeczową oraz zgodną z zasadami doświadczenia życiowego i regułami logicznego myślenia. Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu apelującego, że zgłoszony przez pozwanego wzajemnego (powoda) zarzut przedawnienia

roszczeń powódki wzajemnej (pozwanej), zmierzającej do rozliczenia zaliczek

udzielonych powodowi na wszystkie podróże służbowe, jest bezpodstawny.

Odnosząc się do powództwa głównego Sąd drugiej instancji podzielił ustalenie

Sądu Rejonowego, że otrzymywana przez powoda kwota liczona od przejechanego

kilometra była w istocie rzeczy wynagrodzeniem za pracę uzależnionym od ilości wykonanej pracy a nie dietą. Tym samym, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie można

jej traktować jako diety wypłaconej pracownikowi. Zgodnie z powszechnie przyjmowaną definicją dieta stanowi ekwiwalent pieniężny na pokrycie zwiększonych kosztów wyżywienia w czasie podróży służbowej. Wypłacone zaś powodowi z opisanego

tytułu kwoty (za przejechany kilometr) nie miały takiego charakteru.

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że art. 775 k.p. reguluje problematykę należności na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową pracownika. Zmiana tego

przepisu dokonana ustawą z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie Kodeksu pracy (Dz.U.

Nr 135, poz. 1146) polegała na nadaniu mu nowego brzmienia. Zmiana weszła w

życie 1 stycznia 2003 r. W myśl nowych przepisów zmieniła się kompetencja ministra

właściwego do spraw pracy w zakresie ustalania należności pracowniczych za podróże służbowe. Od 1 stycznia 2003 r. minister ten jest władny wydać stosowne rozporządzenie tylko w odniesieniu do pracowników sfery budżetowej (państwowej i

samorządowej). Na podstawie art. 775 k.p. wydano dwa już nieobowiązujące rozporządzenia: z 19 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (Dz.U. Nr 151, poz. 1720) oraz z 8 maja 2001 r. w sprawie szczegóło-

wych zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikowi z

tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 50, poz. 525). Zgodnie z art.

13 ustawy nowelizującej z 26 lipca 2002 r., powyższe rozporządzenia zachowały

moc obowiązującą mimo zmian przepisu upoważniającego do ich wydania. Sąd

przyjął jednakże, że od dnia zmiany art. 775 k.p., a więc od 1 stycznia 2003 r., przepisy te należy stosować wprost jedynie do pracowników sfery budżetowej. Jeśli chodzi natomiast o pracowników spoza sfery budżetowej, to dla nich warunki wypłacania

należności z tytułu podróży służbowych określa się w układzie zbiorowym pracy lub

regulaminie wynagradzania. Jeśli pracodawca nie jest objęty żadnym z takich aktów,

wówczas warunki te powinny być określone w umowie o pracę. Sąd podkreślił jednocześnie, że wysokość diet ustalanych w układzie zbiorowym pracy, regulaminie wynagradzania lub w umowie o pracę nie może być niższa od tych, które wynikają z

przepisów wykonawczych wydanych przez ministra pracy na podstawie powołanego

artykułu. Ponadto przepisy te będą miały zastosowanie, jeśli warunków wypłacania

należności z tytułu podróży służbowych nie określono w wymienionych wyżej aktach.

Sąd Okręgowy stwierdził, że obowiązujący u pozwanego pracodawcy regulamin w wersji ustalonej aneksem, przewidującym zrównanie wysokości diety za podróż na obszarze kraju z podróżami służbowymi poza jego granicami, nie jest w tym

zakresie ważny. W kontekście regulacji przewidzianej w art. 9 § 2 k.p. i art. 18 § 2

k.p., zgodnie z którą nieważne są postanowienia umowy o pracę mniej korzystne dla

pracownika niż wynikające z przepisów prawa pracy, oceniane postanowienia wprowadzone aneksem do regulaminu są z mocy art. 18 § 2 k.p. nieważne. Sankcja nieważności nie dotyczy całego aktu regulującego stosunek pracy, a jedynie tych jego

postanowień, które są mniej korzystne dla pracownika. Z tych względów umowa o

pracę (lub inne podstawy nawiązania stosunku pracy) są ważne i na ich podstawie

nawiązuje się stosunek pracy, jedynie postanowienia mniej korzystne dla pracownika

stają się nieważne z mocy prawa i zgodnie z art. 18 § 2 k.p. zostają zastąpione odpowiednimi przepisami prawa pracy.

Sąd Okręgowy ocenił jako nietrafną argumentację pozwanego pracodawcy,

który twierdził, że pobierane zaliczkowo przez powoda kwoty tytułem między innymi

zaliczek na paliwo, nierozliczone przez niego, stanowiły formę wypłaty należnych

diet. Zasadniczo różna jest bowiem funkcja diety i zaliczki. Zaliczką jest kwota wypłacona pracownikowi z przeznaczeniem na wydatki pracodawcy, z której musi się on

rozliczyć lub zwrócić ją; nie dotyczy to zaliczek wypłacanych pracownikowi na poczet

wynagrodzenia, które są częściowym spełnieniem świadczenia przez pracodawcę

przed terminem płatności i podlegają w całości zarachowaniu na poczet wynagrodzenia należnego za dany okres (np. miesiąc). Zaliczki wypłacane przez pozwanego

nie miały wprawdzie ściśle określonego przeznaczenia, jednakże zdecydowanie były

przeznaczone na cele służbowe. Prowadzone przez pozwanego pracodawcę rozliczenia zaliczek w żaden sposób nie odpowiadały wymaganiom rachunkowości, o

jakich mowa w ustawie z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz.U. 2002 r. Nr

76, poz. 694 ze zm.). Zaniechanie zaś pracodawcy w tym zakresie nie może obciążać pracownika i powodować po jego stronie ujemnych konsekwencji. Zaniechania te

obciążają pracodawcę i rodzą dla niego ujemne skutki procesowe.

W ocenie Sądu drugiej instancji, Sąd Rejonowy prawidłowo przyjął przedawnienie roszczeń powoda za luty i marzec 2001 r., mając na uwadze datę wniesienia

pozwu (5 kwietnia 2004 r.). W art. 291 k.p. wyrażona została ogólna zasada, w myśl

której roszczenia ze stosunku pracy przedawniają się z upływem trzech lat od dnia, w

którym roszczenie stało się wymagalne. Trzyletni termin przedawnienia odnosi się do

wszystkich roszczeń ze stosunku pracy, dla których przepisy szczególne nie przewidują terminu odmiennego. Początkiem biegu terminu przedawnienia, ustanowionego

w art. 291 § 1 k.p., jest dzień, w którym roszczenie stało się wymagalne. O wymagalności roszczenia decyduje chwila, kiedy uprawniony mógł zażądać spełnienia świadczenia.

Rozpatrując zaś zarzut naruszenia art. 87 § 1 k.p. poprzez zastosowanie art.

291 § 2 k.p. do roszczeń objętych powództwem wzajemnym, Sąd stwierdził, że jakkolwiek w formule wykładni gramatycznej diety nie mają charakteru prawnego wynagrodzenia za pracę wykonywaną, to będąc świadczeniami o charakterze finansowym

(płacowym) ze stosunku pracy podlegają ochronie jako objęte ogólną kategorią wynagrodzenia pracowników w ujęciu art. 91 k.p., z którego mogą być potrącane należności inne niż wymienione w art. 87 § 1 i 7 k.p. tylko za pisemną zgodą pracownika.

Odnośnie do zarzutu potrącenia z tytułu nierozliczenia powierzonego mienia Sąd

Rejonowy prawidłowo ustalił termin przedawnienia tego roszczenia.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik

strony pozwanej w części dotyczącej uwzględnienia powództwa głównego. Skarga

kasacyjna została oparta na podstawach: 1) naruszenia prawa materialnego przez

błędną wykładnię art. 291 § 1 k.p. i niezastosowanie art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w związku

z art. 300 k.p. do ustalenia przerwania biegu przedawnienia roszczenia nieobjętego

pierwotnym żądaniem pozwu, co doprowadziło do zasądzeniem ponad usprawiedliwione żądanie powoda diet przedawnionych na kwotę 3.177,18 zł, a także przez

błędną wykładnię art. 775 § 4 k.p. w wyniku przyjęcia, że u prywatnego pracodawcy

dieta z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju nie może być równa diecie z

tytułu podróży służbowej na obszarze kraju, a tym samym uznanie, że postanowienia

regulaminu wynagradzania w tym zakresie są nieważne na podstawie art. 9 § 2 i art.

18 § 2 k.p., jak też przez błędną wykładnię art. 87 § 1 k.p. w wyniku uznania, że bez

pisemnej zgody powoda pozwany nie mógł dokonać potrącenia diet wypłaconych

powodowi z dietami dochodzonymi przez powoda, i niedopuszczenia dowodu na

okoliczność rozliczenia diet zgodnie z aneksem do regulaminu wynagradzania; 2)

naruszenia przepisów postępowania przez istotne naruszenie art. 231, art. 233 § 1 i

art. 328 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim doszło do przekroczenia granic swobodnej

oceny zgromadzonego materiału przez nieprzyjęcie za podstawę rozstrzygnięcia i

niezaliczenie jako dowodów w sprawie: a) zestawienia pobranych przez powoda

zaliczek w łącznej kwocie 45.595,84 zł, pomimo uznania kwoty 32.076,27 zł jako rozliczonej a nieuznania za istniejącą kwoty 12.768,49 zł jako diet wypłaconych powodowi w formie ryczałtu, b) nieuznania za dowód faktu przyznanego przez powoda, że

nie dokonał on zwrotu do kasy pozwanej Spółki kwoty 7.816,68 zł, c) „wypłacenia

powodowi diety w formie ryczałtu w kwotach 12.768,49 zł i 7.816,68 zł i nieuwzględnienie możliwości dokonania rozliczenia należności pobranych przez powoda tytułem

diet (wypłaconych ryczałtem) na drodze potrącenia z kwoty w wysokości 38.076,27 zł

tytułem diet dochodzonych przez powoda”.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w całości w zakresie powództwa głównego, a także o uchylenie w całości w zakresie powództwa głównego poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie

sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonych

wyroków i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa głównego w

całości i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania. Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania albowiem w sprawie występują zagadnienia prawne wymagające wykładni art. 291 § 1 k.p. w zakresie przerwy

biegu przedawnienia roszczenia nieobjętego pierwotnym żądaniem, a opartego na tej

samej podstawie faktycznej i prawnej co roszczenie objęte pierwotnym żądaniem

pozwu, art. 775 § 4 k.p. w zakresie możliwości zawarcia w regulaminie wynagradza-

nia skutecznego postanowienia, że dla pracownika wysokość diety za dobę podróży

służbowej poza granicami kraju jest równa wysokości diety z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju. Ponadto skarżący stwierdził, że występują rozbieżności w

orzecznictwie sądów na tle stosowania art. 291 §1 k.p. i „rozbieżność z wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego na tle stosowania art. 775 § 4 k.p.”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest częściowo uzasadniona. 1. W celu rozważenia zasadności zarzutu naruszenia art. 291 § 1 k.p. i niezastosowania art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w

związku z art. 300 k.p. konieczne jest przypomnienie istotnych z punktu widzenia

tych zarzutów czynności procesowych podejmowanych przez powoda w toku postępowania, co pominął w swoich rozważaniach Sąd drugiej instancji. Pozew został

wniesiony 5 kwietnia 2004 r. W pozwie powód domagał się zasądzenia kwoty 26.300

zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu tytułem należnych mu „diet

krajowych i zagranicznych”. Nie podał, jakiego okresu dotyczy to roszczenie - w

szczególności, kiedy i dokąd odbywał podróże służbowe, w jakich kwotach i za jakie

miesiące powinny być mu wypłacone diety. Podał jedynie, że w pozwanej Spółce

pracował od 1 lutego 2001 r. do 12 listopada 2003 r. W chwili wniesienia pozwu nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia roszczenia (art. 123 § 1 pkt 1 k.c. i art. 295 §

1 k.p.) w odniesieniu do kwoty 26.300 zł ogólnie z tytułu „diet krajowych i zagranicznych”. Pozew nie zawierał żadnych bliższych danych co do dat (okresów) odbywania

podróży służbowych, kwot diet za poszczególne podróże, żadnego zestawienia tych

podróży, żadnych okoliczności faktycznych pozwalających na ustalenie podstawy

faktycznej roszczenia (art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.). Podczas posiedzenia wyjaśniającego

(art. 468 k.p.c.), które odbyło się 1 lipca 2004 r., pełnomocnik powoda złożył zestawienie diet za 2003 r. (a więc nie za poprzednie lata), jednak bez wyliczenia łącznej

wartości diet w walucie polskiej. Dopiero na rozprawie wyznaczonej na 5 sierpnia

2004 r. pełnomocnik powoda złożył szczegółowe zestawienie tras jego podróży służbowych za cały okres zatrudnienia u strony pozwanej, z uwzględnieniem dat, tras i

wysokości diet za poszczególne wyjazdy. Oświadczył, że podsumowanie wysokości

diet uwzględnionych w złożonym zestawieniu daje łączną kwotę 25.221 zł, wniósł

jednak o zasądzenie na rzecz powoda dochodzonej w pozwie kwoty 26.300 zł. Z

przedstawionego zestawienia wynikało, że powód zgłasza do rozliczenia także diety

za podróże służbowe w lutym i marcu 2001 r.; w odniesieniu do tych diet Sąd Rejonowy uznał roszczenie za przedawnione ze względu na datę wniesienia pozwu (5

kwietnia 2004 r.). Na rozprawie 5 sierpnia 2004 r. pełnomocnik strony pozwanej

zwrócił Sądowi Rejonowemu uwagę, że dopiero w tym dniu powód złożył szczegółowe wyliczenie dochodzonych należności, ze wskazaniem ich tytułów.

Po sporządzeniu przez biegłego sądowego z zakresu księgowości Alinę D.

opinii dotyczącej szczegółowego wyliczenia diet należnych powodowi z tytułu odbytych podróży służbowych krajowych i zagranicznych w okresie od 1 lutego 2001 r. do

31 grudnia 2003 r. (chociaż powód był zatrudniony u strony pozwanej tylko do 12

listopada 2003 r.) powód (w piśmie procesowym swojego pełnomocnika z 12 września 2005 r., złożonym na rozprawie 13 września 2005 r.) rozszerzył powództwo o

zasądzenie diet do kwoty 38.076,27 zł, przedstawiając szczegółowe wyliczenie diet

za poszczególne miesiące zatrudnienia. W zestawieniu tym zostały ujęte także diety

z tytułu podróży służbowych, których powód nie objął ani żądaniem pozwu (w którym

domagał się zasądzenia kwoty 26.300 zł), ani zestawieniem złożonym na rozprawie

5 sierpnia 2005 r. (kiedy to domagał się kwoty 25.221 zł).

W związku z rozszerzeniem przez powoda powództwa strona pozwana podniosła (w piśmie procesowym z 21 listopada 2005 r.) zarzut przedawnienia roszczeń

powoda o diety z tytułu podróży służbowych, które nie zostały objęte żądaniem pozwu ani zestawieniem z 5 sierpnia 2004 r. za okres od lutego 2001 r. do 12 września

2002 r. na łączną kwotę 3.177,18 zł. Sąd Okręgowy nie uwzględnił zarzutu przedawnienia co do tej kwoty. Uwzględnił jedynie przedawnienie co do diet za luty i marzec

2001 r., przyjmując trzyletni okres przedawnienia roszczeń (art. 291 § 1 k.p.) w odniesieniu do daty złożenia pozwu (5 kwietnia 2004 r.), a nie do daty złożenia szczegółowego zestawienia terminów podróży służbowych, ich tras i wysokości diet za

poszczególne wyjazdy (5 sierpnia 2004 r.) albo daty rozszerzenia powództwa z

kwoty 26.300 zł do kwoty 38.076,27 zł (13 września 2005 r.).

W tych okolicznościach uzasadniony jest zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 291 § 1 k.p. oraz art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez

błędne ustalenie daty przerwania biegu przedawnienia roszczenia nieobjętego pierwotnym żądaniem pozwu, co spowodowało zasądzenie ponad pierwotne żądanie powoda diet przedawnionych w chwili rozszerzenia powództwa.

Zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 k.c., bieg przedawnienia przerywa się przez każdą

czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub

egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Podobną treść normatywną ma art. 295 § 1 k.p., zgodnie z

którym bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed właściwym organem powołanym do rozstrzygania sporów lub egzekwowania roszczeń, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Co prawda, skarżący sformułował w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., choć mógł powołać zarzut

naruszenia art. 295 § 1 k.p., a odwoływanie się do przepisów Kodeksu cywilnego

było zbędne, skoro kwestie przerwania biegu terminu przedawnienia roszczeń z zakresu prawa pracy reguluje bezpośrednio Kodeks pracy, jednak Sąd Najwyższy rozpoznał ten zarzut, ponieważ treść normatywna obydwu przepisów jest analogiczna, a

powołanie się na naruszenie przepisu regulującego kwestię przerwania biegu

przedawnienia stanowiło jedynie uzupełnienie zasadniczego zarzutu naruszenia art.

291 § 1 k.p.

Do czynności, których dokonanie przerywa bieg przedawnienia, należą w

szczególności wytoczenie powództwa przed sądem albo rozszerzenie powództwa w

toku postępowania (decyduje przy tym data wniesienia pozwu do sądu lub data

wniesienia do sądu pisma procesowego zawierającego rozszerzenie powództwa, a

nie data jego doręczenia stronie pozwanej; jeżeli natomiast rozszerzenie powództwa

następuje podczas rozprawy w obecności pozwanego - decyduje chwila złożenia

ustnie do protokołu rozprawy stosownego oświadczenia powoda lub jego pełnomocnika o rozszerzeniu powództwa). Wniesienie pozwu przerywa bieg przedawnienia

tylko co do roszczeń objętych żądaniem pozwu, ponieważ sąd nie może wyrokować

co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem ani zasądzać ponad żądanie (art.

321 § 1 k.p.c.). Ta ostatnia zasada dotyczy także postępowania odrębnego w sprawach z zakresu prawa pracy, ponieważ z dniem 5 lutego 2005 r. - w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804) - doszło do zmiany

treści art. 4771 § 1 k.p.c., który przed nowelizacją przewidywał obowiązek sądu pracy

orzekania z urzędu o roszczeniach, które wynikały z faktów przytoczonych przez pracownika, także wówczas, gdy roszczenie nie było objęte żądaniem pracownika lub

gdy było zgłoszone w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania. W rozpoznawanej sprawie wyrok Sądu pierwszej instancji został wydany 8

grudnia 2005 r., czyli po wejściu w życie nowelizacji art. 4771 § 1 k.p.c., co oznacza,

że przy wyrokowaniu zastosowanie miał już ogólny zakaz orzekania ponad żądanie

powoda, wynikający z art. 321 § 1 k.p.c. Jednak w czasie, gdy nie obowiązywał jeszcze w sprawach z powództwa pracownika zakaz orzekania ponad żądanie (co do

przedmiotu, który nie był objęty żądaniem pozwu albo był zgłoszony w rozmiarze

mniejszym niż to usprawiedliwiały okoliczności faktyczne), przyjmowano, że wniesienie pozwu przerywa bieg przedawnienia także co do roszczeń nieobjętych żądaniem,

jednak tylko wówczas, gdy wynikały one z faktów przytoczonych przez powoda w

pozwie.

Przerwanie biegu przedawnienia następuje przez wytoczenie powództwa spełniającego wymagania przewidziane w art. 187 § 1 k.p.c. Na powództwo składa się

zatem nie tylko dokładnie określone żądanie (np. o świadczenie pieniężne, w szczególności o zapłatę określonej kwoty), ale także przytoczenie okoliczności faktycznych

uzasadniających to żądanie (np. z jakich przyczyn faktycznych powód domaga się

zapłaty tej kwoty). Każdego rodzaju żądanie będące przedmiotem powództwa musi

mieć uzasadnienie w przytoczonych przez powoda okolicznościach faktycznych. Bez

ich przytoczenia i udowodnienia nie jest możliwe uwzględnienie przez sąd żądania, z

którym występuje powód. Roszczenie, o którym ma orzec sąd, składa się zatem nie

tylko z samego żądania (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.), ale także z jego podstawy faktycznej (art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.). Inaczej mówiąc, tylko dokładnie określone żądanie

wraz z uzasadniającymi je okolicznościami faktycznymi określa granice rozpatrywania sprawy przez sąd.

Z powyższych założeń wynika, że w rozpoznawanej sprawie dla oceny, czy i w

stosunku do jakich roszczeń nastąpiło przedawnienie, istotne znaczenie ma nie tylko

data wniesienia pozwu, w której nie doszło do sprecyzowania podstawy faktycznej

powództwa (5 kwietnia 2004 r.), ale także data złożenia szczegółowego zestawienia

terminów podróży służbowych, ich tras i wysokości diet za poszczególne wyjazdy, w

której doszło do sprecyzowania podstawy faktycznej powództwa co do wstępnie żądanej kwoty (5 sierpnia 2004 r.) oraz data rozszerzenia powództwa z kwoty 26.300 zł

do kwoty 38.076,27 zł (13 września 2005 r.).

Pozew, w którym powód nie wystąpił z całym przysługującym mu w stosunku

do pozwanego żądaniem (pozew zawierający świadome lub nieświadome ograniczenie żądania), nie przerywa biegu przedawnienia co do tej części roszczenia w znaczeniu materialnoprawnym, która pozostała poza żądaniem tego pozwu. Ryzyko

związane z dochodzeniem jedynie części przysługującego powodowi roszczenia obciąża jego samego. Decydując się na dochodzenie roszczenia jedynie w części, wierzyciel musi pamiętać o tym, że wytoczenie powództwa przerywa bieg terminu

przedawnienia jedynie w stosunku do tej części wierzytelności, której dochodzi pozwem. W stosunku do pozostałej części roszczenie może ulec przedawnieniu, jeżeli

zostanie ona zgłoszona dopiero w toku postępowania. Przerwanie biegu przedawnienia następuje tylko w granicach żądania będącego przedmiotem procesu; przerwaniu ulega bieg przedawnienia roszczenia objętego żądaniem i w takim rozmiarze,

jaki został zgłoszony w żądaniu.

Istotne z tego punktu widzenia jest przedstawienie przez powoda przede

wszystkim podstawy faktycznej żądania. Roszczenia pracownika ze stosunku pracy

były traktowane przed zmianami Kodeksu postępowania cywilnego, wprowadzonymi

ustawą nowelizującą z 2 lipca 2004 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), podobnie jak roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym (por. uchylony art.

321 § 2 k.p.c. i art. 4771 § 1 k.p.c. sprzed nowelizacji). W stanie prawnym sprzed

zmian Kodeksu postępowania cywilnego dotyczących zakazu orzekania ponad żądanie przyjmowano, że wytoczenie powództwa o naprawienie szkody wyrządzonej

czynem niedozwolonym przerywa bieg przedawnienia także co do roszczeń nieobjętych żądaniami pozwu, jeżeli wynikają one z faktów przytoczonych przez powoda w

pozwie (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 21 maja 1981 r., III CZP

57/80, OSNCP 1982 nr 1, poz. 1). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano,

że wniesienie powództwa o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przerywa bieg przedawnienia roszczeń nieujawnionych w żądaniu pozwu, jeżeli

twierdzenia faktyczne pozwu obejmują istotne elementy usprawiedliwiające te roszczenia; jeżeli natomiast twierdzenia pozwu nie obejmują istotnych elementów usprawiedliwiających roszczenie, przerwanie biegu przedawnienia może nastąpić dopiero

z chwilą uzupełnienia twierdzeń przez powoda (por. wyroki Sądu Najwyższego z 27

września 1973 r., III CRN 211/73, OSP 1974 nr 2, poz. 32, z 7 sierpnia 1972 r., II CR

254/72, LEX nr 7112). Wynikające z przytoczonych orzeczeń poglądy w kwestii wykładni przepisów prawa cywilnego o przedawnieniu roszczeń mają zastosowanie

przy wykładni art. 291 § 1 k.p. i art. 295 § 1 k.p.; pozwalają stwierdzić, że w związku

ze sprecyzowaniem przez powoda podstawy faktycznej powództwa dopiero podczas

posiedzenia wyjaśniającego 1 lipca 2004 r. (co do roszczeń za 2003 r.) oraz na rozprawie 5 sierpnia 2004 r. (co do roszczeń za lata 2001 - 2003) przedawnione jest

jego roszczenie w zakresie dotyczącym zasądzonych na jego rzecz diet za okres od

kwietnia 2001 r. do lipca 2001 r. włącznie, czyli za te miesiące, które poprzedzają o

ponad trzy lata (art. 291 § 1 k.p.) właściwe sprecyzowanie podstawy faktycznej powództwa, co nastąpiło 5 sierpnia 2004 r. Jeśli chodzi o okres od kwietnia 2001 r. do

sierpnia 2002 r., czyli miesiące, które poprzedzają o ponad trzy lata (art. 291 § 1 k.p.)

rozszerzenie powództwa z kwoty 26.300 zł do kwoty 38.076,27 zł, co nastąpiło na

rozprawie 13 września 2005 r., konieczne jest ustalenie, czy rozszerzenie powództwa

polegało w tym przypadku jedynie na podwyższeniu kwoty diet za poszczególne podróże służbowe ujęte w zestawieniu przedstawionym na rozprawie 5 sierpnia 2004 r.

(wtedy w odniesieniu do tych podróży nie można mówić o przedawnieniu, skoro podstawa faktyczna dotycząca tych roszczeń z tytułu diet została przedstawiona 5 sierpnia 2004 r.), czy też na zgłoszeniu jakichś innych wyjazdów o charakterze podróży

służbowych niż ujęte w zestawieniu przedstawionym 5 sierpnia 2004 r. (wtedy, w odniesieniu do tych nowych roszczeń, wchodziłoby w grę przedawnienie). Inaczej mówiąc, co do podróży służbowych ujętych w opinii biegłej z zakresu księgowości, a

nieobjętych wcześniejszym zestawieniem złożonym przez powoda, roszczenie o

diety za wyjazdy w okresie do sierpnia 2002 r. włącznie mogło ulec przedawnieniu.

Zgodnie z art. 291 § 1 k.p., roszczenia ze stosunku pracy ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli

nic innego nie wynika z umowy stron stosunku pracy (art. 455 k.c. w związku z art.

300 k.p.), świadczenie pracodawcy z tytułu diety należnej pracownikowi powinno być

spełnione niezwłocznie po jego powrocie z podróży służbowej i złożeniu rozliczenia z

tytułu kosztów tej podróży. Roszczenie o diety staje się wymagalne w zasadzie z

chwilą powrotu pracownika z podróży służbowej. Każda dieta stanowi odrębne samoistne roszczenie, które przedawnia się odrębnie z upływem trzyletniego terminu.

Diety nie są, co prawda, częścią wynagrodzenia za pracę, ale terminy wypłaty pracownikowi należności z tytułu diet nie powinny zasadniczo odbiegać od terminów

wypłaty wynagrodzenia za pracę (art. 85 k.p.), co powinno nastąpić na koniec miesiąca, albo najpóźniej w ciągu pierwszych dziesięciu dni następnego miesiąca kalendarzowego. Regulacja ta może służyć jako pomocniczy argument przy ocenie daty

wymagalności roszczeń pracownika z tytułu diet za podróż służbową.

Podsumowując ten wątek rozważań należy stwierdzić, że przerwanie biegu

przedawnienia dotyczy tej części roszczenia w znaczeniu materialnoprawnym, która

została zgłoszona - w pozwie lub w piśmie rozszerzającym powództwo wniesionym w

toku postępowania - zarówno co do samego żądania, jak i jego podstawy faktycznej.

2. Uzasadniony jest kasacyjny zarzut naruszenia art. 77 5 § 4 k.p. w wyniku

uznania, że dieta z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju przyjęta u prywatnego pracodawcy nie może być równa diecie z tytułu podróży służbowej na obszarze

kraju ustalonej w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej, a tym samym,

że postanowienia regulaminu wynagradzania oparte na takim założeniu są nieważne

na podstawie art. 9 § 2 i art. 18 § 2 k.p. Zgodnie z art. 775 § 1 k.p., pracownikowi wykonującemu na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy przysługują

należności na pokrycie kosztów związanych z podróżą służbową. Chociaż każdemu

pracownikowi należą się diety, a także zwrot kosztów przejazdu, noclegów i innych

wydatków związanych z podróżą służbową, to art. 775 k.p. odmiennie reguluje w tym

zakresie sytuację prawną pracowników zatrudnionych w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej i pracowników zatrudnionych u innych pracodawców. W odniesieniu do pracowników zatrudnionych w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej zastosowanie mają przepisy rozporządzeń ministra właściwego do spraw pracy, określające wysokość oraz warunki ustalania należności

przysługującej pracownikowi z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz poza

granicami kraju (art. 775 § 2 k.p.). Na podstawie art. 775 § 2 k.p. zostały wydane

przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej dwa rozporządzenia: z dnia 19 grudnia

2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących

pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (Dz.U. Nr 236, poz. 1990 ze

zm.) oraz z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania

należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju

(Dz.U. Nr 236, poz. 1991 ze zm.), obydwa z mocą obowiązującą od 1 stycznia 2003

r., które uchyliły wcześniejsze rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej: z

dnia 19 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania oraz wysokości

należności przysługujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej na obszarze

kraju (Dz.U. Nr 151, poz. 1720) oraz z dnia 8 maja 2001 r. w sprawie szczegółowych

zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikowi z tytułu

podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 50, poz. 525).

Jeżeli pracodawca nie należy do kategorii podmiotów publicznej (państwowej

lub samorządowej) sfery budżetowej, warunki wypłacania jego pracownikom należności z tytułu podróży służbowej zasadniczo powinny być określone w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o pracę, z tym że

określenie ich w umowie o pracę może nastąpić tylko wtedy, gdy pracodawca nie jest

objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu

wynagradzania (art. 775 § 3 k.p.). Odmienna regulacja dotycząca pracodawców niebędących państwowymi lub samorządowymi jednostkami sfery budżetowej oznacza,

że mogą oni uregulować należności pracowników na pokrycie kosztów związanych z

podróżą służbową zarówno w sposób korzystniejszy, jak i mniej korzystny dla pracowników od tego, jaki wynika z odpowiedniego rozporządzenia ministra właściwego

do spraw pracy. Od zasady, że pracodawca spoza kręgu podmiotów publicznej sfery

budżetowej może przy kształtowaniu (w regulaminie wynagradzania) lub współkształtowaniu (w układzie zbiorowym pracy, w umowie o pracę) należności z tytułu

podróży służbowych nie kierować się regulacjami rozporządzenia ministra właściwego do spraw pracy i w związku z tym może wprowadzać rozwiązania zarówno korzystniejsze, jak i mniej korzystne dla pracowników, przewidziany jest jeden wyjątek.

Mianowicie, postanowienia układu zbiorowego pracy, regulaminu wynagradzania lub

umowy o pracę nie mogą ustalać diety za dobę podróży służbowej na obszarze kraju

oraz poza granicami kraju w wysokości niższej niż dieta z tytułu podróży służbowej

na obszarze kraju określona dla pracownika publicznej sfery budżetowej w stosownym rozporządzeniu ministra właściwego do spraw pracy (art. 775 § 4 k.p.). Oznacza

to, że należności z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (w szczególności

diety) przyjęte u prywatnego pracodawcy nie mogą być niższe niż ustalone w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw pracy. Niższe od określonych w stosownym

rozporządzeniu mogą być jednak diety za podróż poza granicami kraju, z tym że nie

mogą być one niższe od diet z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju ustalonych w rozporządzeniu dotyczącym tych podróży, choć mogą być niższe od diet

ustalonych przez ministra właściwego do spraw pracy w rozporządzeniu dotyczącym

podróży służbowych poza granicami kraju. Wynika to wyraźnie i jednoznacznie z treści art. 775 § 4 k.p.

Z powyższych przyczyn nietrafne okazało się przyjęcie przez Sąd Okręgowy,

że obowiązujący u pozwanego pracodawcy regulamin wynagradzania w wersji ustalonej aneksem, przewidujący zrównanie wysokości diet za podróże służbowe poza

granicami kraju z wysokością diet za podróże służbowe na obszarze kraju, jest nieważny na podstawie art. 9 § 2 k.p. i art. 18 § 2 k.p. Pracodawca mógł bowiem zrównać w regulaminie wynagradzania wysokość diet z tytułu podróży służbowych poza

granicami kraju i diet z tytułu podróży służbowych na obszarze kraju, pod warunkiem

że diety te nie były niższe niż diety z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju

określone dla pracowników zatrudnionych w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej przewidziane w przepisach rozporządzenia ministra właściwego

do spraw pracy, określającego wysokość oraz warunki ustalania należności przysługującej pracownikowi z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (art. 775 § 2 k.p.).

Z treści art. 775 § 4 k.p. wynika wprost, że postanowienia regulaminu wynagradzania mogą ustalać diety za podróż służbową poza granicami kraju w wysokości

równiej (ale nie niższej) niż wysokość diet za podróż służbową na obszarze kraju

określoną dla pracowników zatrudnionych w państwowych lub samorządowych jednostkach sfery budżetowej w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw pracy.

Ustalenie przez pozwanego pracodawcę diety za dobę podróży służbowej poza granicami kraju w wysokości diety za dobę podróży służbowej na obszarze kraju określonej w stosownym rozporządzeniu ministra właściwego do spraw pracy było

zgodne z art. 775 § 4 k.p., a postanowienia regulaminu wynagradzania w tej części

nie mogły być uznane za nieważne na podstawie art. 9 § 2 k.p. i art. 18 § 2 k.p. Minimalna wysokość diety za dobę zagranicznej podróży służbowej pracownika zatrudnionego u prywatnego pracodawcy nie może być niższa niż wysokość diety za dobę

krajowej podróży służbowej pracownika jednostki państwowej lub samorządowej

sfery budżetowej przyjęta w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw pracy wydanym na podstawie art. 775 § 2 k.p.

Zupełnie innym zagadnieniem jest natomiast możliwość zastosowania do

powoda przepisów (postanowień) zmienionego regulaminu wynagradzania (w wersji

ustalonej aneksem). Jeżeli bowiem zmiana regulaminu wynagradzania w zakresie

dotyczącym należności z tytułu podróży służbowych (kosztów związanych z podróżą

służbową, w tym diet) powodowała pogorszenie sytuacji powoda jako pracownika w

stosunku do tej, w jakiej się znajdował przed zmianą regulaminu (przed wprowadzeniem aneksu), to należało rozważyć, czy wprowadzenie nowych (mniej korzystnych)

warunków pracy nie wymagało dokonania wypowiedzenia zmieniającego (art. 42

k.p.), a jeśli tak, to czy takie wypowiedzenie zostało w stosunku do powoda skutecznie dokonane i od kiedy (z jaką datą) skutek ten nastąpił. Sąd Okręgowy nie rozwa-

żał tego zagadnienia, nie jest ono także eksponowane w skardze kasacyjnej, dlatego

głębsza jego analiza była w postępowaniu kasacyjnym niemożliwa.

3. Kasacyjne zarzuty naruszenia przepisów postępowania, w szczególności

art. 231 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. - uzasadniane przez wnoszącego skargę kasacyjną w ten sposób, że „doszło do przekroczenia granic swobodnej

oceny zgromadzonego materiału przez nieprzyjęcie za podstawę rozstrzygnięcia i

niezaliczenie jako dowodów w sprawie”: a) zestawienia pobranych przez powoda

zaliczek w łącznej kwocie 45.595,84 zł, b) nieuznania za dowód faktu przyznanego

przez powoda, że nie dokonał on zwrotu do kasy pozwanej Spółki kwoty 7.816,68 zł,

c) że pozwany dokonał wypłaty powodowi diety w formie ryczałtu w kwotach

12.768,49 zł i 7.816,68 zł i nieuwzględnienie możliwości dokonania rozliczenia należności pobranych przez powoda tytułem diet (wypłaconych ryczałtem) na drodze

potrącenia z kwoty w wysokości 38.076,27 zł tytułem diet dochodzonych przez powoda - nie mogą być w ogóle przedmiotem rozważań w postępowaniu kasacyjnym.

Zarzuty te odnoszą się bowiem wprost do dokonywania ustaleń faktycznych i oceny

zgromadzonych dowodów, tymczasem - zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c., podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów.

4. Analizując zarzut błędnej wykładni art. 87 § 1 k.p. w wyniku uznania, że bez

pisemnej zgody powoda pozwany nie mógł dokonać potrącenia diet wypłaconych

powodowi zaliczkowo z dietami dochodzonymi przez powoda, oraz niedopuszczenia

dowodu na okoliczność rozliczenia diet zgodnie z aneksem do regulaminu wynagradzania, stwierdzić należy, że dieta nie jest wynagrodzeniem za pracę i nie podlega

ochronie z art. 87 § 1 k.p. Świadczenia wypłacane przez pracodawcę na pokrycie

kosztów związanych z podróżą służbową pracownika nie są składnikiem wynagrodzenia za wykonaną pracę, lecz stanowią zwrot zwiększonych kosztów wynikających

ze świadczenia pracy poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałym miejscem pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 lutego 2000

r., I PKN 536/99, OSNAPiUS 2001 nr 13, poz. 443). Do potrącenia z należnych

powodowi diet nadawał się jednak tylko ściśle określony rodzaj zaliczek, a mianowicie potrąceniu mogły podlegać kwoty wypłacone powodowi przez pracodawcę zaliczkowo na poczet należnych diet, a nie z innych tytułów - na przykład na zakup paliwa,

opłaty za przejazdy autostradami i tunelami, opłaty za parkowanie, mycie samochodu

itd. Z tego punktu widzenia dla oceny zasadności zarzutów strony pozwanej dotyczą-

cych potrącenia szczegółowych i stanowczych ustaleń oraz ocen materialnoprawnych wymagałoby, jaki był charakter wypłaconych powodowi przez pozwanego pracodawcę zaliczek. Ustaleń tych dokonał szczegółowo Sąd Rejonowy. Ciężar dowodu

co do wypłacenia pracownikowi zaliczek na poczet diet związanych z podróżą służbową, a nie na inny cel, spoczywa na pracodawcy (art. 6 k.c.).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną i

orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 k.p.c. uchylając jedynie wyrok Sądu

drugiej instancji. Zgromadzony w sprawie obszerny materiał dowodowy pozwala na

merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd Okręgowy.