III PK 77/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III PK 77/11

POSTANOWIENIE

Dnia 27 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło

w sprawie z powództwa W. M.

przeciwko A K.

o wynagrodzenie, odszkodowanie i zadośćuczynienie,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 27 marca 2012 r.,

na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 24 marca 2011 r.,

1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

2. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego na rzecz

adwokata Ł. L. kwotę 900 (dziewięćset) złotych podwyższoną o

stawkę podatku od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy wyrokiem z dnia 24 marca 2011 r. oddalił

apelację powoda W. M. od wyroku Sądu Rejonowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 24 listopada 2010 r. (mocą którego zasądzono od pozwanego

A. K. na rzecz powoda kwotę 167,20 zł z ustawowymi odsetkami od kwoty 87,78 zł

od dnia 11 stycznia 2007 r. do dnia zapłaty, od kwoty 41,80 zł od dnia 31 grudnia

2007 r. do dnia zapłaty i od kwoty 37,62 zł od dnia 11 stycznia 2008 r. do dnia

zapłaty a w pozostałej części powództwo oddalono) oraz przyznał pełnomocnikowi

powoda koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Powyższy wyrok w części oddalającej apelację został zaskarżony skargą

kasacyjną powoda. Skargę oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego: 1/

art. 151 § 5 k.p. poprzez jego błędną interpretację i wadliwe zastosowanie,

polegające na błędnym (contra legem) uznaniu przez Sądy obydwu instancji, że w

braku umowy pracodawcy z pracownikiem we wskazanym w tym przepisie

zakresie, pracownikowi, o którym mowa w tym przepisie, nie przysługuje

wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, co spowodowało

błędne

wyliczeniem wysokości należności powoda z tytułu wynagrodzenia za pracę

przysługującego mu od pozwanego pracodawcy; 2/ art. 8 k.p. i 9 § 2 k.p. poprzez

ich błędne niezastosowanie przez Sądy obydwu instancji wyrażające się w uznaniu,

że jest dopuszczalnym (zgodnym z zasadami współżycia społecznego) wliczanie

dodatku za pracę w godzinach nocnych do wynagrodzenia minimalnego, a co za

tym idzie – niestwierdzeniem, że regulaminy pracy i wynagrodzenia stosowane u

pozwanego pracodawcy były dla pracownika mniej korzystne od zasad prawa pracy

określonych kodeksem pracy – także w zakresie stawki godzinowej ustalonej przez

pracodawcę regulaminowo. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

zaskarżonej części, to jest w punkcie I tegoż wyroku, a także uchylenie

poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji w punkcie II i o przekazanie

sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania; ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części, a także o uchylenie poprzedzającego

go wyroku Sądu pierwszej instancji w punkcie II i orzeczenie co do istoty sprawy

poprzez uwzględnienie powództwa w całości, to jest poprzez zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda kwoty zgodnie z żądaniem pozwu (pomniejszonych o

kwoty zasądzone w punkcie I wyroku Sądu pierwszej instancji).

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wskazano

występowanie

w

sprawie

istotnych

zagadnień

prawnych

sprowadzających się w ocenie do skarżącego do ustalenia: 1/ „czy w sytuacjach jak

w kontekście sprawy niniejszej, jest dopuszczalnym (zgodnym z zasadami

współżycia społecznego) wliczanie dodatku za pracę w godzinach nocnych do

wynagrodzenia minimalnego, powodujące, przy konstrukcji umowy jak pomiędzy

stronami, faktyczne obejście prawa i faktyczne uniknięcie płacenia pracownikowi

dodatku za pracę w godzinach nocnych (obejście prawa i brak zróżnicowania

pracowników pracujących w porze dziennej i nocnej)”; 2/ „czy w wypadku braku

umowy, o której mowa w art. 151 § 5 k.p., zawartej pomiędzy pracodawcą i

pracownikiem, pracownikowi, o którym mowa w tym przepisie, nie przysługuje

wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest sądem powszechnym zwykłej,

trzeciej

instancji,

zaś

skarga

kasacyjna

nie

jest

środkiem

zaskarżenia

przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego

postępowanie w sprawie, a to uwagi na przeważający w charakterze skargi

kasacyjnej element interesu publicznego. Konsekwencją takiego modelu skargi

kasacyjnej jest to, że jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,

wymienionych a art. 3989 § 1 k.p.c., tj. wówczas, gdy w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, bądź istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów, czy też zachodzi nieważność postępowania lub gdy skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona.

W niniejszym przypadku skarżący wskazał dwie przesłanki przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania, tj. występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego oraz potrzebę wykładni przepisów prawa.

Warto zatem przypomnieć, że razie wskazania tej przesłanki przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania, jaką jest występowanie w sprawie istotnego

zagadnienia prawnego, obowiązkiem skarżącego jest wywiedzenie i uzasadnienie

występującego w sprawie problemu w sposób zbliżony do tego, jaki przewidziany

jest przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na

podstawie art. 390 k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2006 r.,

V CSK 75/06, niepublikowane). Sformułowanie zagadnienia powinno zatem

odwoływać się w sposób generalny i abstrakcyjny do treści przepisu, który nie

podlega jednoznacznej wykładni, a którego wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy

przyczyni się do rozwoju jurysprudencji i prawa pozytywnego. Rolą Sądu

Najwyższego, jako najwyższego organu sądowego w Rzeczypospolitej Polskiej, nie

jest bowiem działanie w interesie indywidualnym, lecz powszechnym, poprzez

ochronę obowiązującego porządku prawnego przed dowolnością orzekania i

ujednolicanie praktyki stosowania prawa pozytywnego. Nie każde więc orzeczenie,

nawet błędnie wydane, zasługuje na kontrolę w postępowaniu kasacyjnym

(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC

2000, nr 7 -8, poz. 147, z dnia 18 marca 2004 r., I PK 620/03, LEX nr 513011, z

dnia 8 lipca 2004 r., II PK 71/04, LEX nr 375715 i z dnia 16 kwietnia 2008 r., I CZ

11/08, LEX nr 393883).

W niniejszej sprawie skarżący upatruje istotnego zagadnienia prawnego w

pytaniu, „czy w sytuacjach jak w kontekście sprawy niniejszej, jest dopuszczalnym

(zgodnym z zasadami współżycia społecznego) wliczanie dodatku za pracę w

godzinach nocnych do wynagrodzenia minimalnego, powodujące, przy konstrukcji

umowy jak pomiędzy stronami, faktyczne obejście prawa i faktyczne uniknięcie

płacenia pracownikowi dodatku za pracę w godzinach nocnych (obejście prawa i

brak zróżnicowania pracowników pracujących w porze dziennej i nocnej”.

Formułując powyższe zagadnienie prawne autor skargi kasacyjnej nie wskazał

żadnego

przepisu

prawa

materialnego,

na

podstawie

którego

próbował

skonstruować tę przesłankę przedsądu, nie wspominając o nieprzedstawieniu

jakiegokolwiek wywodu jurydycznego, wyjaśniającego w czym wyrażają się

wątpliwości przy dekodowaniu zawartej w tym przepisie normy prawnej. Jeśli bazą

dla stawianego przez skarżącego pytania miałyby być przepisy ustawy z dnia 10

października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. Nr 200, poz.

1679 ze zm.), to ich obrazy nie zarzucono w ramach podstawy kasacyjnej

naruszenia prawa materialnego i w związku z tym nie mogą one stanowić punktu

wyjścia do konstruowania przesłanek przedsądu.

Z kolei potrzeba wykładni przepisów prawa, jako przesłanka przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania, zachodzi wtedy, gdy przepisy mające być przedmiotem

wykładni Sądu Najwyższego należą do katalogu przepisów, których naruszenie

przez sąd drugiej instancji zarzucono w ramach podstawy skargi (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2002 r., I PKN 682/01, OSNP 2004 r. nr 12,

poz. 211). Rzeczą skarżącego jest zaś wykazanie, że określony przepis prawa,

mimo iż budzi poważne wątpliwości (ze sprecyzowaniem, na czy te poważne

wątpliwości polegają), nie doczekał się wykładni, bądź niejednolita jego wykładnia

wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sadów, które to orzecznictwo należy

przytoczyć (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN

570/01, OSNC 2002 nr 12, poz. 151, z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr

315351, z dnia 15 października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr 57231, z dnia 13

grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009, nr 2-4 poz.43 i z dnia 9 czerwca 2008 r.,

II UK 37/08, LEX nr 494133). Oczywiste jest, iż budzący wątpliwości interpretacyjne

przepis musi mieć zastosowanie w sprawie, a jego wykładnia – mieć znaczenie dla

jej rozstrzygnięcia. Przedmiotem zainteresowania Sądu Najwyższego jest jednak

sam przepis, a nie rozstrzygnięcie konkretnego sporu.

W przedmiotowej sprawie skarżący domaga się dokonania przez Sąd

Najwyższy wykładni art. 151 § 5 k.p. i wyjaśnienia, czy w wypadku niezawarcia

wskazanej w tym przepisie umowy pomiędzy pracodawcą i pracownikiem,

pracownikowi, o którym mowa w tym przepisie, nie przysługuje wynagrodzenie za

pracę w godzinach nadliczbowych. Zamieszczona w uzasadnieniu wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania argumentacja zmierza zaś do

wykazania, iż brak tego rodzeniu dodatkowej umowy stron stanowi manipulację

prawami pracownika i jest niegodziwe. Tymczasem podnoszona przez skarżącego

kwestia była tematem rozważań Sądu Najwyższego, który w wyroku z dnia 9 lipca

2008 r., O PK 315/07 (OSNP 2009 nr 23 – 24, poz. 310) wyraził pogląd, że

pracownikowi zatrudnionemu w niepełnym wymiarze czasu pracy nie przysługuje

dodatek, o którym mowa w art. 1511 § 1 k.p., w razie nieustalenia na podstawie

art. 151 § 5 k.p. dopuszczalnej liczby godzin pracy ponad określony w umowie

wymiar czasu pracy. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż z

literalnej wykładni art. 151 § 5 k.p. wynika, że przepis ten nie kwalifikuje określonej

w nim pracy jako pracy w godzinach nadliczbowych, lecz ustala warunki zapłaty i

wysokość dodatkowego wynagrodzenia za pracę ponad ustalony w umowie wymiar

czasu (podobnie jak czyni to art. 138 § 1 k.p. w odniesieniu do pracy w ruchu

ciągłym). Wniosek, że praca, o której mówi art. 151 § 5 k.p., nie jest pracą w

godzinach nadliczbowych, znajduje także potwierdzenie w określeniu pracy w

godzinach nadliczbowych zawartym w art. 151 § 1 k.p., które dotyczy pracy w

pełnym wymiarze czasu pracy. Ma to uzasadnienie w prawnej istocie regulacji

pracy w godzinach nadliczbowych, której ratio legis stanowi ochrona pracownika

przed dodatkowym wysiłkiem związanym z pracą przekraczającą maksymalne

normy dopuszczone przez prawo (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 20 września

1973 r., II PR 246/73, Nowe Prawo 1974 nr 9, s. 1200). Trafnie również wskazano

w doktrynie prawa pracy, że gdyby rozważane przekroczenie niepełnego wymiaru

czasu pracy stanowiło pracę w godzinach nadliczbowych, to wynagrodzenie

przewidziane w art. 1511 k.p. należałoby się pracownikowi automatycznie. W takiej

sytuacji art. 151 § 5 k.p. musiałby być rozumiany jako upoważnienie do wyłączenia

w drodze umowy uprawnienia pracowniczego wynikającego z ustawy, co stałoby w

sprzeczności z zasadą uprzywilejowania pracownika z art. 18 § 2 k.p. Można

dodać, że przyjęta przez Sąd Okręgowy wykładnia podważyłaby sens art. 151 § 5

k.p., ponieważ przewidziane w nim porozumienie stron co do dopuszczalnej liczby

godzin ponad ustalony wymiar czasu pracy byłoby dla pracownika zawsze mniej

korzystne

niż

brak

takiego

ustalenia. W

braku

porozumienia

pracownik

otrzymywałby bowiem dodatek za wszystkie godziny ponad określony w umowie

wymiar czasu pracy, podczas gdy po ustaleniu dopuszczalnej liczby godzin pracy

ponad ten wymiar, dodatek ten przysługuje tylko za pozostałe godziny pracy. Warto

także zauważyć, że art. 151 § 5 k.p. nie stanowi samoistnej podstawy prawa

pracownika do dodatku. Świadczenie to przysługuje bowiem pod warunkiem

porozumienia się stron co do dopuszczalnej liczby godzin pracy ponad określony w

umowie wymiar czasu pracy, przy czym obowiązkiem dokonania stosownego

umownego ustalenia w tym zakresie ustawodawca obciążył, co oczywiste ze

względu na jego konsensualny charakter, obie strony. Wynika stąd, że w braku

porozumienia stron w tym zakresie, dodatek pracownikowi nie przysługuje.

W sytuacji, gdy podnoszone w skardze kasacyjnej wątpliwości na tle

wykładni

wskazanego

przepisu

zostały

wyjaśnione

w

judykaturze

Sądu

Najwyższego, a skarżący nie podaje żadnych przekonywujących argumentów za

zmianą tej linii orzeczniczej, należy stwierdzić, że także ta przesłanka przedsądu

nie została spełniona w niniejszej sprawie.

Mając powyższe na uwadze, z mocy art. 398⁹ §2 k.p.c. orzeczono o

odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach postępowania

rozstrzygnięto stosownie do art. 108§1 w związku z art. 398²¹ k.p.c. i § 2 ust. 3, §

15 oraz § 13 ust. 4 pkt 2 w związku z § 12 ust. 1 pkt 2 i § 6 pkt 5 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokacie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).