III PK 63/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III PK 63/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Barbara Wagner (sprawozdawca)

Protokolant Wanda Cabaj

w sprawie z powództwa R. J.

przeciwko J. K. prowadzącemu Firmę Produkcyjno - Handlową "P." w M.

o wynagrodzenie i inne roszczenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 14 grudnia 2004 r.,

kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w L.

z dnia 30 kwietnia 2004 r.,

1) oddala kasację;

2) zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 120

(złotych sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. wyrokiem z

dnia 30 kwietnia 2004 r., oddalił apelację R. J. od wyroku Sądu Rejonowego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. z dnia 13 października 2003 r.,

oddalającego jego powództwo w zakresie żądania zapłaty wynagrodzenia za

pracę

w

godzinach

nadliczbowych,

dyżury

nocne,

ekwiwalent

za

niewykorzystany urlop wypoczynkowy oraz diet za podróże służbowe i

przekazującego powództwo w zakresie żądania zapłaty wynagrodzenia za

pracę do rozpoznania Wydziałowi Cywilnemu Sądu Rejonowego w L.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: J. K. prowadzi działalność gospodarczą pod nazwą Firma

Produkcyjno – Handlowo – Usługowa

„P.” z siedzibą w S. Przedmiotem

działalności firmy pozwanego były głównie roboty budowlane. Na spotkaniu w

dniu 1 lipca 1999 r. J. K. zaproponował R. J., pozostającemu na rencie z tytułu

całkowitej niezdolności do pracy (I grupy inwalidzkiej) pracę w charakterze

kierownika budów prowadzonych w tym czasie przez firmę, to jest budowy w

Niemcach, w szkole podstawowej w B. Do obowiązków kierownika budów

należało, między innymi, nadzorowanie pracy na budowie, nadzorowanie

pracowników, rozdział robót pomiędzy pracowników, sprawdzanie i odbieranie

robót wykonanych przez poszczególnych pracowników w danym dniu,

zaopatrzenie w nagłych wypadkach w materiały budowlane i sanitarne.

Koordynowanie budowy przez kierownika odbywało się w uzgodnieniu z J. K. i

inwestorem. Podczas spotkania powód podkreślił, że chciałby otrzymywać

wynagrodzenie w wysokości co najmniej 1.000 zł netto miesięcznie.

Ostatecznie strony ustaliły wysokość wynagrodzenia w granicach 1.500 zł netto.

Ponadto, uzgodniły, że R. J. będzie korzystał z własnego samochodu do celów

służbowych, za co zostanie mu wypłacony ryczałt. Nie określono tygodniowego

czasu pracy. Umowa miała zostać zawarta na czas prowadzenia budów.

Pozwany poinformował powoda, że praca na budowie w okresie letnim trwa od

godziny 7.00 do 17.00. R. J. rozpoczął pracę w firmie pozwanego w dniu 1 lipca

1999 r. Do 1 lutego 2001 r. praca na stanowisku kierownika budowy była

wykonywana przez powoda na podstawie ustnej umowy. Powód nie podpisał

przygotowanych przez pozwanego formularzy umów z 1 lipca 1999 r. i 1

stycznia 2000 r., ponieważ nie zostały mu one przedstawione. Zakres

obowiązków powoda odpowiadał obowiązkom ustalonym podczas rozmowy z J.

K. Czas pracy nie był wprawdzie sztywno określony, niemniej jednak R. J.

przebywał na budowach praktycznie codziennie od godziny 7.00 lub 8.00 do

około godziny 17.00, czasem dłużej. Zdarzało się, że pracował również w

soboty i niedziele. Jego czas pracy był wyznaczony zakresem zadań i

aktualnych potrzeb. Powód nie podpisywał listy obecności – podobnie jak inni

pracownicy

pozwanego

zatrudnieni

na

podstawie

umowy

o

pracę.

Wynagrodzenie za pracę ustalone było kwotowo, a jego wysokość zależała od

ilości robót na budowie i tempa prac. W razie znacznego obciążenia pracą,

powodowi wypłacano dodatkowe wynagrodzenie – w wysokości nawet o

kilkaset złotych przewyższającej kwotę określoną w umowie. Zlecenia były

płatne według odrębnej listy płac, którą powód podpisywał, zaś wynagrodzenie

płacono zaliczkowo dwa lub trzy razy w miesiącu. Powód został zgłoszony do

ubezpieczenia zdrowotnego. Ponieważ od umowy zlecenia nie istnieje

obowiązek odprowadzania składek do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

powód zobowiązany był złożyć oświadczenie czy chce, aby takie składki zostały

odprowadzane. R. J. złożył oświadczenie o rezygnacji z odprowadzania składek

na ubezpieczenia społeczne. W dniu 1 lutego 2000 r. podpisał z pozwanym

umowę o dzieło, która trwała do 1 września 2000 r.

W ocenie Sądu Okręgowego, łączący strony stosunek prawny zawierał

pewne cechy charakterystyczne dla stosunku pracy, ale jednocześnie zawierał

też

cechy

właściwe

dla

umów

cywilnoprawnych.

Niewątpliwie

powód

pozostawał w relacji podporządkowania wobec pozwanego. J. K. wskazywał

zadania jakie R. J. zobowiązany był wykonać, a także wspólnie uzgadniali

sprawy techniczne. Charakterystyczna dla stosunku pracy jest również

okoliczność,

że

powód

wykonywał

pracę

w

stałych

godzinach.

O

cywilnoprawnym charakterze stosunku prawnego łączącego strony świadczy,

zdaniem Sądu, czas i miejsce wykonywania pracy, które nie były ściśle

określone i narzucone przez pozwanego, lecz wynikały z zakresu obowiązków

powoda. Ponadto, powód nie potwierdzał swojej obecności w pracy i nie miał

obowiązku prowadzenia kart pracy (pomimo, że prowadził je dla własnego

użytku). Dla pozwanego ważne były jedynie efekty czynności wykonywanych

przez powoda. Sama powtarzająca się obecność R. J. na budowach, nie

stanowi wystarczającej przesłanki uznania istnienia stosunku pracy. O istnieniu

stosunku pracy nie można również wnosić z obietnicy pozwanego dotyczącej

wypłacenia powodowi ekwiwalentu za urlop. Było to jedynie dodatkowe

dobrowolne świadczenie pracodawcy przyznane powodowi w związku z

intensywną pracą w okresie letnim, stanowiącym zwyczajowo okres przerwy

wakacyjnej. Dodatkowym argumentem przemawiającym za cywilnoprawnym

charakterem łączącego strony stosunku jest, w ocenie Sądu, okoliczność

przyjęcia i zaakceptowania przez powoda PIT-u 8B za lata 1999 i 2000, w

którym zawarta była informacja, że R.J. otrzymał wynagrodzenie z tytułu umów

zlecenia i o dzieło. Powód nie podpisał umów zlecenia z dnia 1 lipca 1999 r. i 1

stycznia 2000 r., ponieważ nie zostały mu przedłożone do podpisu. Jednakże

całokształt okoliczności – a zwłaszcza

podpisanie przez powoda w dniu 1

stycznia 2000 r. umowy o dzieło – świadczy, według Sądu, że ustnie zawarte

umowy miały charakter cywilnoprawny. Gdyby R.J. był zatrudniony na

podstawie umowy o pracę, to dążyłby do potwierdzenia jej na piśmie, a nie

podpisywałby umowy cywilnoprawnej. Podnoszone przez powoda okoliczności

uzasadniające podpisanie umowy o dzieło, a mianowicie jego sytuacja

ekonomiczna i sugestie pozwanego o zwolnieniu w razie odmowy podpisania

umowy, pozostają bez znaczenia i nie zasługują na uwzględnienie. Żadna z

nich nie stanowi bowiem wady oświadczenia woli w rozumieniu Kodeksu

cywilnego, co oznacza, że zawarcie umowy było dobrowolnym wyborem

powoda. Charakterystyczny dla umów cywilnoprawnych jest również sposób

wypłaty wynagrodzenia poprzez zaliczki na poczet wynagrodzenia umownego

oraz zaliczki na poczet ponoszonych kosztów z tytułu używania przez powoda

prywatnego samochodu do celów służbowych. W konkluzji Sąd wyraził pogląd,

że w łączącym strony stosunku prawnym przeważały cechy cywilnoprawne.

Zaznaczył ponadto, że w dacie przyjęcia przez powoda obowiązków kierownika

budowy posiadał on pierwszą grupę inwalidzką i otrzymywał z tego tytułu rentę.

Miał zatem zagwarantowane podstawowe świadczenia związane głównie z

ubezpieczeniem społecznym, a zależało mu jedynie na „dorobieniu sobie do

renty”. Oświadczenie powoda o rezygnacji z odprowadzania składki na

ubezpieczenie społeczne potwierdza tezę, że nie był on zainteresowany

zawarciem umowy o pracę. Z kolei pozwanemu nie był potrzebny na stałe

pracownik zatrudniony na podstawie umowy o pracę na stanowisku kierownika

budów. Prace na budowie prowadzono bowiem przez określony czas. Gdy je

zakończono, rozliczano zadanie i tym samym zbędny stawał się nadzór. Dla

pozwanego istotny był jedynie rezultat, co jest charakterystyczne dla umów

cywilnoprawnych. W ocenie Sądu, zgodny zamiar stron, przy uwzględnieniu

wykładni określonej w art. 65 § 2 k.c., wskazuje, że wolą stron było zawarcie

cywilnoprawnej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o

zleceniu – art. 750 k.c. Ponieważ praca powoda na stanowisku kierownika

budowy nie była objęta treścią stosunku pracy, to jego żądania dotyczące

wypłaty wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, dyżury nocne,

ekwiwalentu za niewykorzystany urlop i diet za podróże służbowe – jako

roszczenia pracownicze – są niezasadne.

R.J. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawy kasacji

naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c. – poprzez

przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i wyrażeniu błędnego

poglądu, że strony nie łączyła umowa o pracę, a także naruszenie prawa

materialnego, a to art. 65 § 2 k.c. – poprzez jego „błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie”, a zwłaszcza przyjęcie, że podpisanie przez powoda

umowy o dzieło świadczy o braku woli zawarcia umowy o pracę, jego

pełnomocnik wniósł o „zmianę w całości zaskarżonego wyroku Sądu

Okręgowego [...] i Sądu Rejonowego [...] poprzez uwzględnienie powództwa w

całości”, ewentualnie o „uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania”, oraz o „zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego w tym kosztów adwokackich wg. norm prawem przepisanych z

tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu”. Jako okoliczność uzasadniającą

rozpoznanie kasacji powołał potrzebę rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia

prawnego wyrażającego się w pytaniu „czy osobiste wykonywanie czynności, z

wyłączeniem możliwości zastąpienia się innymi osobami, na stanowisku

kierownika budowy polegających m.in. na kompleksowym nadzorowaniu na

miejscu

prowadzonych

inwestycji

budowlanych,

w

warunkach

podporządkowania, konieczności stosowania się do poleceń przełożonego, w

stałych godzinach, pomimo nie podpisywania list obecności i późniejszego

wystawienia PIT 8b dotyczącego dochodów uzyskiwanych z tytułu umowy

zlecenia, świadczy o nawiązaniu stosunku pracy ?”

W

uzasadnieniu

kasacji

pełnomocnik

skarżącego

podniósł,

że

stanowisko Sądu, wedle którego strony łączyła umowa cywilnoprawna, jest

błędne. O pracowniczym charakterze stosunku prawnego świadczy, jego

zdaniem, ustalony zakres czynności i obowiązków powoda, wykonywanych

przez niego osobiście i stale na rzecz pozwanego. Ponadto, znaczenie mają

dodatkowe czynności wykonywane przez R.J. „na bieżąco”, jak praca w dni

wolne, praca w godzinach nadliczbowych, wykonywanie dodatkowych dyżurów.

Dla stosunku pracy charakterystyczne jest również zatrudnienie powoda w

stałych, wyznaczonych godzinach (od godz. 7.00 do 17.00) i obowiązek

codziennego stawiennictwa w pracy. Dodatkowo R.J. zobowiązany był

usprawiedliwiać swoją nieobecność w pracy, jak i spóźnienia. Ponieważ powód

otrzymał od pozwanego telefon komórkowy, to pozostawał w jego dyspozycji

przez cały czas, w tym w soboty i w niedziele. W konkluzji pełnomocnik

skarżącego wskazał, że w stosunku łączącym strony występują istotne

elementy umowy o pracę i „brak jest podstaw o odmiennej jego oceny”. Według

niego, Sąd niewłaściwie ustalił, że wolą powoda nie było zawarcie umowy o

pracę. W toku postępowania powód konsekwentnie twierdził bowiem, że

zależało mu na nawiązaniu stosunku pracy. Ponadto, kwestionował, że

formularz określony jako „oświadczenie pracownika”/„umowa o dzieło” został

przez niego podpisany w dacie podejmowania zatrudnienia u pozwanego, to

jest w lipcu 1999 r. Powołany dokument nie zawiera daty a z jego nazwy „nie

wynika, że miałby on dotyczyć umowy zlecenia”. Skoro powód nie podpisał

żadnej z przedstawionych mu umów zlecenia – dając w ten sposób

„jednoznaczny wyraz swojej woli, że nie wyraża zgody na cywilnoprawną formę

świadczenia pracy”, to tym bardziej nie podpisał dokumentu o nazwie „umowa o

dzieło” w lipcu 1999 r.

Wobec tego, nie można tego dokumentu obdarzyć

walorem wiarygodności i nie powinien on stanowić podstawy rozstrzygnięcia.

Pełnomocnik skarżącego zaznaczył także, że od początku podjęcia przez

powoda pracy u pozwanego zakres wykonywanych czynności, ich rodzaj i

sposób wykonywania nie uległy zmianie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie jest uzasadniona.

Problem kwalifikacji umowy o świadczenie pracy za wynagrodzeniem

jako umowy o pracę był wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 11 września 1997 r., II UKN 232/97,

OSNP 1998 nr 13, poz. 407; z dnia 18 czerwca 1998 r., I PKN 191/98, OSNP

1999 nr 14, poz. 449; z dnia 14 września 1998 r., I PKN 334/98, OSNP 1999 nr

20, poz. 646; z dnia 7 kwietnia 1999 r., I PKN 642/98, OSNP 2000 nr 11, poz.

417; z dnia 15 października 1999 r., I PKN 307/99, OSNP 2001 nr 7, poz. 214; z

dnia 5 grudnia 2000 r., I PKN 127/00, OSNP 2002 nr 15, poz. 356; z dnia 23

stycznia 2002 r., I PKN 786/00, OSNP 2004 nr 2, poz. 30; z dnia 10

października 2003 r., I PK 466/02, PP 2004 nr 3, s. 35). Umowa o pracę jest

tego rodzaju dwustronną nazwaną czynnością prawną, której kwalifikacji

prawnej dokonuje się metodą typologiczną, tj. poprzez analizę nasilenia w

konkretnej umowie cech właściwych dla podstawy nawiązania stosunku pracy.

Owe cechy swoiste stosunku pracy to: osobisty charakter zobowiązania

pracownika, świadczenie pracy w warunkach podporządkowania, odpłatność

pracy

oraz

ryzyko

(osobowe,

techniczne

i

ekonomiczne)

podmiotu

zatrudniającego. Jest przy tym stosunek pracy dobrowolnym, zobowiązaniowym

stosunkiem wzajemnym. Jednak jakiekolwiek abstrakcyjne rozważania w tej

materii, także sformułowane jako zagadnienie prawne w kasacji, mogą mieć

jedynie dla praktyki pomocnicze znaczenie. O rodzaju zawartej umowy

decydują bowiem okoliczności każdego konkretnego przypadku. Teza ta jest w

pełni uzasadniona w świetle zarówno dorobku doktryny jak i orzecznictwa.

Nietrafny jest zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Swobodna ocena

dowodów jest uprawnieniem każdego sądu rozstrzygającego sprawę i dlatego

ingerencja w tę kompetencję powinna mieć solidne usprawiedliwienie.

Przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów musi być ewidentne i rażące,

a przede wszystkim musi mieć znaczenie dla wyniku sprawy. Takiego zarzutu

Sądowi Okręgowemu w L. nie sposób postawić. Zebrał on dostateczny materiał

dowodowy dla należytego wyjaśnienia okoliczności ważnych dla rozstrzygnięcia

sprawy i nie popełnił błędów w jego ocenie. Wyprowadzone wnioski są logiczne

i wewnętrznie spójne. Zresztą pełnomocnik skarżącego w istocie nie

kwestionuje poszczególnych ustaleń, lecz dokonuje ich własnej, innej niż

uczynił to Sąd, kwalifikacji i oceny prawnej.

Skarżący od 1 lipca 1999 r. wykonywał pracę jako kierownik nadzoru na

budowach prowadzonych przez firmę pozwanego. Sąd prawidłowo ustalił i

ocenił, że łączący strony stosunek prawny zawierał zarówno elementy właściwe

dla stosunku pracy (podporządkowanie tzw. dyrektywne skarżącego J. K.,

osobisty charakter zobowiązania R.J.), jak i charakterystyczne dla stosunku o

świadczenie usług na podstawie umowy przewidzianej w art. 750 k.c. (brak

ścisłego określenia czasu i miejsca wykonywania pracy oraz niekontrolowany

formalnie czas pracy, korekta wysokości umówionego wynagrodzenia w

zależności od ilości i nasilenia prac oraz ich tempa, zaliczkowy sposób

wypłacania wynagrodzenia, sezonowe przerwy w pracy, rozliczanie efektów

pracy i odpowiedzialność za rezultat).

Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd prawidłowo wyłożył i

zastosował art. 65 k.c. „Oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego

wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady

współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje”, zaś „w umowach należy

raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej

dosłownym brzmieniu”. O typie zawartej umowy decydują zatem w pierwszej

kolejności okoliczności istniejące w chwili zawierania umowy oraz zamiar stron,

a nadto zasady współżycia społecznego i ustalone zwyczaje. Wszystkie

okoliczności, w jakich R.J. i J. K. zawarli umowę o nadzór nad budowami

prowadzonymi przez firmę „P.” wskazują na zamiar odpłatnego świadczenia

pracy, jednak poza stosunkiem pracy. Po pierwsze, skarżący pobierał rentę z

tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Nie miał więc żadnego interesu w

nawiązywaniu stosunku pracy, a nawet przeciwnie - podjęcie trudnej pracy na

stanowisku kierownika budów mogłoby podważyć zasadność orzeczenia o jego

niezdolności do pracy, a w każdym razie o stopniu owej niezdolności. Po

drugie, złożył on oświadczenie, że rezygnuje z odprowadzania za niego składek

na ubezpieczenia społeczne. W przypadku zatrudnienia na podstawie umowy o

pracę oświadczenie takie nie mogłoby być skuteczne, a to wobec przymusu

ubezpieczeń emerytalnego, rentowego, chorobowego i wypadkowego z tytułu

pozostawania w stosunku pracy. Po trzecie, zachowanie R.J. w czasie trwania

stosunku prawnego łączącego go z J. K. nie wskazywało na wątpliwości co do

rodzaju zawartej przez strony umowy. W okresie świadczenia usług na rzecz

firmy „P.” nie kwestionował podstawy ich wykonywania, np. poprzez żądanie

potwierdzenia na piśmie rodzaju umowy i jej warunków. Skarżący nie

występował też z wnioskami o udzielenie urlopu wypoczynkowego, o

dodatkowe wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych czy o dni

wolne za pracę w soboty i niedziele. Trafność takiej oceny zamiaru stron

potwierdzają okoliczności późniejsze, zwłaszcza takie jak bieżące korekty

wysokości wynagrodzenia - na korzyść skarżącego - w zależności od ilości

pracy i jej tempa, przyjęcie bez sprzeciwu PIT-u 8B za lata 1999 i 2000

zawierającego wprost informację o tytule uzyskanego dochodu, od którego

odprowadzona została zaliczka na podatek dochodowy od osób fizycznych,

podpisanie 1 stycznia 2000 r. umowy o dzieło.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 393 12

k.p.c., orzekł jak w sentencji.