III PK 101/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III PK 101/13

POSTANOWIENIE

Dnia 4 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z powództwa A. D.

przeciwko Zespołowi Szkół w K.

o przywrócenie do pracy,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 marca 2014 r.,

na skutek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w R.

z dnia 11 kwietnia 2013 r., sygn. akt IV Pa (…),

1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

2. zasądza od powódki na rzecz pozwanego 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w R. wyrokiem z 11 kwietnia 2013 r. oddalił apelację skarżącej

powódki A. D. od wyroku Sądu Rejonowego w R. z 21 grudnia 2012 r., oddalającego

jej powództwo o przywrócenie do pracy i zasądzającego odszkodowanie z

zastosowaniem art. 8 k.p. i art. 4771 k.p.c. Oceniono, że wypowiedzenie było

zasadne ze względu na zmiany planu nauczania w pozwanym Zespole Szkół w K.

(art. 20 ust. 1 pkt 2, art. 22 ustawy z 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela), jednak

niezgodne z ochroną zatrudnienia, wynikającą dla powódki z funkcji społecznego

inspektora pracy. Sąd Okręgowy stwierdził, że powoływanie się na tę funkcję nie

może być skuteczne, podobnie jak w przypadku działacza związkowego, dla którego

ochrona zatrudnienia nie zawsze jest bezwzględna (wyrok Sądu Najwyższego z 26

listopada 2003 r., I PK 616/02). Słuszna była ocena Sądu Rejonowego, że ochrona

przed zwolnieniem przewidziana dla powódki wykorzystywana byłaby niezgodnie ze

społeczno – gospodarczym przeznaczeniem tego prawa. Istniały przesłanki

zmuszające pozwanego do redukcji zatrudnienia w grupie nauczycieli historii i

pozwany próbował zapewnić pełny etat powódce proponując objęcie godzin w

bibliotece. Powódka z nieznanych przyczyn odmówiła zgody. Uwzględnienie żądania

przywrócenia do pracy, w świetle okoliczności sprawy, pozostawałoby sprzeczne z

zasadami współżycia społecznego a ochrona przez zwolnieniem wykorzystywana

byłaby niezgodnie ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem tego prawa i

prowadziłaby do jego nadużycia. Ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie

konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego – art. 8 k.p., widząc w niej instrument

pozwalający na konieczną indywidualizację konkretnych sytuacji, które wymagają

odrębnego potraktowania, odmiennego niż to przewidują reguły generalne. W

związku z tym roszczenie o przywrócenie do pracy jest nieuzasadnione i pozwala na

zastosowanie art. 4771 k.p.c., zgodnie z którym, jeżeli pracownik dokonał wyboru

jednego z przysługujących mu alternatywnie roszczeń a zgłoszone roszczenie okaże

się nieuzasadnione, to sąd z urzędu może uwzględnić inne roszczenie alternatywne,

czyli odszkodowanie zamiast przywrócenia do pracy. Sąd Okręgowy potwierdził

rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego, że w sprawie występują warunki do orzeczenia

odszkodowania w miejsce żądania przywrócenia do pracy. Dobór do zwolnienia był

obiektywny. Od 2008 r. powódka mogła ubiegać się o wcześniejszą emeryturę.

Pracodawca nie mógł zatrudniać skarżącej w pełnym wymiarze zajęć. Związek

zawodowy aprobował rozwiązanie stosunku pracy.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania podano, że: 1)

„skarga jest oczywiście uzasadniona, skoro Sąd II instancji dopuścił się naruszenia

wskazanych powyżej norm prawa procesowego (w podstawie kasacyjnej),

odstępując od właściwego rozpoznania zarzutów apelacji, co w konsekwencji

doprowadziło do oparcia rozstrzygnięcia na stanie faktycznym ustalonym przez Sąd

Rejonowy, który był wszak przez apelującego w znacznej części mającej wpływ na

wynik sprawy kwestionowany. Powyższe uchybienie przełożyło się również na

oparcie rozstrzygnięcia na niewłaściwym zastosowaniu powołanych powyżej norm

prawa materialnego lub ich pominięciu w zaskarżonym orzeczeniu; 2) w niniejszej

sprawie

występuje

istotne

zagadnienie

prawne,

polegające

na

potrzebie

dopuszczalności przyjmowania za własne przez Sąd II instancji ustaleń faktycznych

Sądu I instancji, w sytuacji zgłoszenia w apelacji zarzutu błędnego ustalenia stanu

faktycznego oraz czy w związku z tym wynikający z art. 378 § 1 k.p.c. nakaz

rozważenia zarzutów apelacji nie skutkuje obowiązkiem przeprowadzenia przez Sąd

II instancji własnej oceny materiału dowodowego w zakresie zgłoszonych zarzutów,

która powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wyroku. Ponadto istnieje

konieczność dokonania wykładni przepisów prawa materialnego, w tym dotyczących

nadużycia prawa przez udział w wyborach na społecznego inspektora pracy,

możliwości złożenia dorozumianego oświadczenia woli przez przyjęcie pisma drugiej

strony, formy oświadczenia woli nauczyciela wyrażającego zgodę na przeniesienie

na inne stanowisko, jak również ochrony stosunku pracy społecznego inspektora

pracy lub pracownika występującego uprzednio o ochronę przed dyskryminacją”.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ma mankamenty

metodyczne i merytoryczne, które nie pozwalają stwierdzić wskazanych w nim

podstaw przedsądu.

Pierwsza podstawa to twierdzenie, że skarga jest oczywiście uzasadniona,

„skoro Sąd II instancji dopuścił się naruszenia wskazanych powyżej norm prawa

procesowego, odstępując od właściwego rozpoznania zarzutów apelacji, …”.

Wniosek odwołuje się w tym miejscu do zarzutów podstawy kasacyjnej, co jest

nieprawidłowe, gdyż na etapie przedsądu nie ocenia się podstaw kasacyjnych.

Podlegają rozpoznaniu dopiero po przyjęciu skargi do rozpoznania. Podstawa

przedsądu, nawet ta szczególna z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., stanowi część skargi

odrębną od podstaw kasacyjnych, co oznacza, że skarżąca we wniosku powinna

samodzielnie wskazać i wykazać naruszenie prawa, które bez wątpliwości prowadzi

do stwierdzenia, że wyrok jest wadliwy a skarga oczywiście uzasadniona. Podstawy

kasacyjne ani ich uzasadnienie nie zastępują podstawy przedsądu. O ile zasadne

podstawy kasacyjne prowadzą do uwzględnienia skargi (a contrario z art. 39814

k.p.c.), to w podstawie przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. znaczenie ma wykazanie

aż oczywistej zasadności skargi. Innymi słowy zarzut wniosku o odstąpieniu przez

Sąd od „właściwego rozpoznania zarzutów apelacji” nie jest równoznaczny ze

stwierdzeniem, że naruszenie procesowe miało wpływ na wynik sprawy. Tak

zbudowany jest warunek procesowej podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.),

zatem tym bardziej odnosi się on do podstawy przedsądu z art. 398 9 § 1 pkt 4 k.p.c.,

czyli o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej można mówić dopiero, gdy

uchybienie przepisom postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w

sposób niewątpliwy. Nawet gdyby odejść od tego reżimu, czyli odrębności

(niezastępowalności) podstaw przedsądu przez podstawy kasacyjne, to kasacyjna

podstawa procesowa wychodzi od zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., który

bezpośrednio dotyczy oceny odwodów i ustaleń stanu faktycznego, stąd utrwalone

jest w judykaturze, że nie może stanowić podstawy zarzuty kasacyjnego ze względu

na ograniczenie procesowe z art. 3983 § 3 k.p.c. Z kolei uzasadnienie sporządza się

już po wydaniu wyroku, stąd temporalnie jego ewentualne wadliwości z zasady nie

mają wpływu na wynik sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Oczywiście uprawnione jest

wskazanie skarżącej, iż przyjmuje się w orzecznictwie, że nie jest wykluczone

oparcie skargi kasacyjnej na zarzucie naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art.

391 § 1 k.p.c., ale wtedy, gdy uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy. Tu zaś rozstrzygnięcie opiera się na szczególnej podstawie prawnej, jaką

jest klauzula generalna nadużycia prawa lub sprzeczności żądania z zasadami

współżycia społecznego, czyli art. 8 k.p. w związku z art. 477 1 k.p.c. Skarżąca

powinna więc wykazać wadliwość uzasadnienia wyroku łączoną z nierozpoznaniem

konkretnego zarzutu apelacyjnego, czyli naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. i jego wpływu

na wynik sprawy. Poprzestanie na ogólnym zarzucie o naruszeniu art. 378 § 1 k.p.c.

nie jest wystarczające. Sąd Najwyższy nie rozpoznaje sprawy jako kolejna

(powszechna instancja), lecz tylko skargę kasacyjną w granicach zarzutów jest

podstaw (art. 39813 § 1 k.p.c.). Chodzi więc o to, że Sąd powszechny przedstawił

określone uzasadnienie zastosowania art. 8 k.p. – co zrelacjonowano syntetycznie

wyżej – natomiast we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania brak

istotnych kontrargumentów do tego uzasadnienia. W ocenie podstawy przedsądu z

art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wiążą ustalenia stanu faktycznego na których oparto

zaskarżony wyrok. W przeciwnym razie zachodziłby dysonans między etapem

przedsądu i późniejszym rozpoznaniem skargi kasacyjnej z ograniczeniem

wynikającym z art. 39813 § 2 k.p.c. Jeżeli więc wniosek próbuje wykazać oczywiście

wadliwe zastosowanie prawa materialnego wynikające z naruszenia prawa

procesowego, to nie czyni tego skutecznie. Sąd nie kwestionował ochrony

zatrudnienia powódki wynikającej z funkcji społecznego inspektora pracy. Poza

sporem jest również to, że nastąpiły zmiany organizacyjne prowadzące do

ograniczenia zatrudnienia i stosowania art. 20 ust. 1 pkt 2 Karta Nauczyciela.

Skarżąca nie kwestionuje podstawowych faktów, w tym doboru do zwolnienia. Innymi

słowy jeżeli odwołuje się w podstawie kasacyjnej do naruszenia art. 382 k.p.c., to nie

wykazuje, iżby Sąd orzekał nie na podstawie materiału zebranego w postępowaniu

w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Skupia się na dyskryminacji,

która według treści uzasadnienia wyroku nie było rozważana przy stosowaniu art. 8

k.p. Skarżąca dyskryminację przedstawia niejako w przeciwwadze, jednak dopiero w

skardze, na pewno nie eksponuje jej w aspekcie zarzutu naruszenia art. 378 § 1

k.p.c., czyli nierozpoznania tej dyskryminacji jako zarzutu apelacji. Innymi słowy,

jeżeli powódka „wygrała inną sprawę przeciwko pozwanemu o dyskryminację”, to w

ocenie zarzucanego naruszenia przepisów postępowania należy w pierwszej

kolejności zauważyć, że skarżąca nie zarzuca naruszenia art. 217 § 3 k.p.c. przez

Sąd drugiej instancji, czyli braku dostatecznego wyjaśnienia okoliczności spornych.

Nie są kwestionowane fakty podstawowe w sprawie, które zresztą wiążą zgodnie z

regułą z art. 39813 § 2 k.p.c. Ta konstatacja prowadzi do stwierdzenia, że

nieuprawnione jest twierdzenie, że skarga jest oczywiście uzasadniona, ze względu

na naruszenie przepisów prawa procesowego. Tym samym nie ma aprobaty dla

twierdzenia, że „przełożyło się” to na niewłaściwe zastosowanie norm prawa

materialnego lub ich pominięcie w zaskarżonym wyroku, czyli wystąpienia

przesłanek wymagających stosowania art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela. Punkt

ciężkości sprawy to rozstrzygnięcie w oparciu o klauzule generalne z art. 8 k.p. (w

związku z art. 4771 k.p.c.), które Sąd zastosował odwołując się do określonego

uzasadnienia. Klauzula generalna w tym przypadku idzie dalej niż stwierdzenie

naruszenia prawa przez pracodawcę (a więc art. 45 § 3 k.p., który w ogóle wyłącza

art. 45 § 2 k.p.). Jednak wniosek o przyjęcie skargi nie przedstawia argumentacji

kontestującej bezpośrednio oparcie wyroku na art. 8 k.p. Tak jak wskazano podstawa

kasacyjna podlega rozpoznaniu dopiero po przyjęciu skargi do rozpoznania i nie

zastępuje brakującego elementu lub uzasadnienia podstawy przedsądu z art. 398 9 §

1 pkt 4 k.p.c.

Podobna ocena odnosi się do drugiej podstawy przedsądu. Wniosek jedynie

hasłowo twierdzi, że występuje istotne zagadnienie prawne, gdyż zbiór kilku

ogólnych i różnych pytań nie składa się na istotne zagadnienie prawne. Czym innym

bowiem jest naruszenie przez Sąd art. 378 § 1 k.p.c. i czym innym jest obowiązek

samodzielnego ustalenia stanu faktycznego dla zastosowania prawa materialnego.

Oczywistym jest, że pierwszeństwo ma przepis art. 378 § 1 k.p.c., czyli obowiązek

rozpoznania zarzutów apelacji przez sąd odwoławczy wyprzedza ustalenia stanu

faktycznego. Sąd odwoławczy (drugiej instancji) samodzielnie ustala stan faktyczny

i może poprzestać na ustaleniach faktycznych sądu pierwszej instancji, o ile je

podziela w aspekcie materiału zebranego w pierwszej i drugiej instancji (art. 382

k.p.c.). Czym innym jest obowiązek sądu apelacyjnego wynikający z rozpatrzenia

zarzutów apelacji, a więc także gdy dotyczą postępowania dowodowego. Innymi

słowy sąd drugiej instancji samodzielnie rozstrzyga sprawę, co poprzedza obowiązek

samodzielnego ustalenia stanu faktycznego, a co wyprzedza obowiązek rozpatrzenia

zarzutów apelacji. W konsekwencji prawo materialne stosuje dopiero po rozparzeniu

zarzutów apelacji i dokonaniu własnych ustaleń faktycznych. Nie są to jednak zasady

szczególnie skomplikowane, a przede wszystkim nie składają się na istotny problem

w wykładni i stosowaniu prawa procesowego. Odwoływanie się do tych kwestii

jakościowo nie osiąga rangi istotnego zagadnienia prawnego. Nie ma też podstaw

aby dokonywać wykładni przepisu, który stanowi klauzule generale (art. 8 k.p.).

Byłoby to wbrew funkcji tego przepisu. Skoro ustawodawca uznaje, że takie regulacje

są w prawie nieodzowne i konieczne, a zwłaszcza do szczególnych sytuacji, to nie

jest rolą orzecznictwa, w tym również Sądu Najwyższego dokonywanie wykładni,

która ograniczałaby treść tych klauzul, gdyż nie jest możliwe i zresztą uprawnione

dokonanie pełnej egzemplifikacji sytuacji i okoliczności do których klauzula generalna

ma lub może mieć zastosowanie. Poza tym wniosek wchodzi w sferę stosowania

prawa w konkretnej sprawie, co całkowicie rozmija się z uniwersalną (abstrakcyjną)

funkcją podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., gdyż odwołuje się do oceny

nadużycia prawa przez udział w wyborach na społecznego inspektora pracy. Otóż

poza sporem było, że pracodawca naruszył przepis o ochronie zatrudnienia

społecznego inspektora pracy i stąd nie ma znaczenia wcześniejszy udział skarżącej

w wyborach na społecznego inspektora pracy. Wykracza to poza potrzebę

argumentacji, gdyż wystarczy stwierdzić, że nie sformułowano i nie opracowano

istotnego zagadnienia prawnego, które ma na uwadze przepis art. 398 9 § 1 pkt 1

k.p.c. Dalsze pytania o formę oświadczenia woli nauczyciela, o ochronę stosunku

pracy społecznego inspektora pracy lub pracownika występującego uprzednio o

ochronę przed dyskryminacją również nie wykraczają poza zwykłą wykładnię i

stosowanie prawa, co nie składa się na istotne zagadnienie prawne.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 398 9 § 2 k.p.c.

O kosztach zastępstwa procesowego orzeczono na podstawie § 12 ust. 1 pkt

1 i § 13 ust. 4 pkt 2 (stosowanego odpowiednio do odpowiedzi na skargę)

rozporządzenia z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.