III KZ 47/02 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 26 LISTOPADA 2002 R.

III KZ 47/02

Rozpoznanie przez sąd rejonowy zażalenia pokrzywdzonego na postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego w

stosunku do określonej osoby o określone czyny w sytuacji, gdy uprzednio

sąd ten rozpoznał już wcześniej zażalenie podejrzanego na to orzeczenie i

utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie, oznacza orzekanie w sprawie,

w której postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby

zostało już prawomocnie zakończone i stanowi tym samym naruszenie art.

17 § 1 pkt 7 k.p.k.

Przewodniczący: sędzia SN A. Siuchniński.

Sędziowie SN: T. Grzegorczyk (sprawozdawca), M. Sokołowski.

Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Drozdowska.

Sąd Najwyższy w sprawie Janusza B., wobec którego, z uwagi na

stwierdzenie niepoczytalności, umorzono postępowanie przygotowawcze o

przestępstwa określone w art. 270 § 1 k.k. i art. 226 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu, w dniu 26 listopada 2002 r., zażalenia

pokrzywdzonego Piotra B. na postanowienie Sądu Apelacyjnego w B. z

dnia 11 stycznia 2002 r. o odmowie stwierdzenia nieważności postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia 24 września 2001 r., utrzymującego w

mocy postanowienie Prokuratora Rejonowego w B. z dnia 10 kwietnia 2001

r. o umorzeniu postępowania przygotowawczego w sprawie Janusza B.,

oraz zażalenia Janusza B. na zarządzenie upoważnionego sędziego Sądu

Apelacyjnego w B. z dnia 28 czerwca 2002 r. o odmowie przyjęcia zażalenia na wskazane wyżej postanowienie tego Sądu z dnia 11 stycznia 2002 r.

o oddaleniu wniosku pokrzywdzonego Piotra B. o stwierdzenie nieważności

postanowienia Sądu Rejonowego w S., po wysłuchaniu stron

p o s t a n o w i ł:

1. na podstawie art. 437 § 2 k.p.k. zmienić zaskarżone zarządzenie i przyjąć do rozpoznania zażalenie Janusza B. na postanowienie Sądu Apelacyjnego w B. z dnia 11 stycznia 2002 r. o odmowie stwierdzenia nieważności postanowienia Sądu Rejonowego w S.;

2. na podstawie art.437 § 2 k.p.k. w zw. z art.101 § 1 pkt 3 k.p.k. zmienić

zaskarżone postanowienie Sądu Apelacyjnego B. z dnia 11 stycznia

2002 r. i stwierdzić nieważność postanowienia Sądu Rejonowego w S.

z dnia 24 września 2001 r.;

3. na podstawie art.102 § 8 k.p.k. przekazać Sądowi Rejonowemu w S.

sprawę zażalenia Piotra B. na postanowienie Prokuratora Rejonowego

w B. z dnia 10 kwietnia 2001 r. o umorzeniu postępowania przygotowawczego wobec Janusza B. w celu wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie jego dopuszczalności;

4. kosztami postępowania w przedmiocie nieważności obciążyć Skarb

Państwa.

Z uzasadnienia:

(...) Pozostaje zatem do rozważenia zarzut obrazy art. 101 § 1 pkt 3

k.p.k. Była to także jedna z podstaw wniosku o stwierdzenie nieważności,

której naruszenie stanowi obecnie zarzut odwoławczy zażalenia podejrzanego. Trzeba przyznać, że w tym wypadku rację ma skarżący, jak i miał

sam wnioskodawca. Jedynie bowiem przy nadzwyczajnych środkach za-

skarżenia, jakie przewiduje kodeks postępowania karnego, przedmiotem

rozpoznawania jest sam ów środek, a uprawniony sąd zbadać ma, czy

wskazane w nim uchybienia mają miejsce. W konsekwencji, w razie jego

niezasadności, oddala się tu środek zaskarżenia (zob. art. 537 § 1 i art.

547 § 1 k.p.k.), co tym samym nie wyklucza możliwości wniesienia go w

przyszłości przez inny jeszcze podmiot (tak przy kasacji) lub nawet przez

ten sam z powołaniem się na inne okoliczności (tak przy wznowieniu). Przy

środkach odwoławczych, a więc i przy zażaleniu, sytuacja jest odmienna.

Organ odwoławczy ma na żądanie strony zbadać zaskarżone rozstrzygnięcie, a nie środek odwoławczy. Środki te wnosi się przy tym tylko od nieprawomocnych rozstrzygnięć (orzeczeń i zarządzeń). Sąd odwoławczy powinien więc skontrolować, w granicach zaskarżenia, prawidłowość rozstrzygnięcia zarówno od strony materialnoprawnej, jak i procesowej. Konsekwencją tego jest to, że jeżeli środek odwoławczy okazuje się niezasadny,

organ odwoławczy nie oddala go, lecz – stosownie do art. 437 § 1 k.p.k. –

utrzymuje w mocy zaskarżone orzeczenie (a zgodnie z art. 466 § 1 k.p.k. –

także zarządzenie). W tym momencie zaczyna jednak istnieć już w sprawie prawomocne rozstrzygnięcie, co wyklucza w przyszłości możliwość

wniesienia przez inny podmiot w tej samej sprawie kolejnego środka odwoławczego. Z chwilą bowiem powstania w postępowaniu prawomocnego

orzeczenia, pojawia się na przyszłość w sprawie o ten sam czyn tej samej

osoby przesłanka rzeczy osądzonej (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.), a orzekanie

przy jej istnieniu dotknięte jest nieważnością (art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k.). Nie

ma przy tym znaczenia, czy kolejny środek odwoławczy jest efektem przywrócenia uprawnionemu terminu do jego złożenia, czy też takimi uchybieniami organu procesowego, które spowodowały, że dotychczas termin do

wystąpienia z środkiem przez ów podmiot w ogóle nie biegł. Tam, gdzie

jest to możliwe – co jednak nie dotyczy niniejszej sytuacji – można wówczas jedynie rozważać wniesienie kasacji, jako nadzwyczajnego środka

zaskarżenia prawomocnych orzeczeń, bądź to przez samą stronę, bądź

przez podmioty wskazane w art. 521 k.p.k., powołując się na naruszenie

przepisów postępowania przez uniemożliwienie danej stronie wystąpienia

ze swym środkiem we właściwym czasie i przedwczesne rozpoznanie

środka innej strony.

W niniejszej sprawie postanowienie prokuratora z dnia 10 kwietnia

2001 r. o umorzeniu śledztwa wobec Janusza B. o czyny określone w art.

270 § 1 i art. 226 § 1 k.k. doręczono początkowo jedynie podejrzanemu, i

ten wystąpił z zażaleniem, które przekazano, stosownie do wymagań

art.306 § 2 k.p.k., właściwemu sądowi. Sąd Rejonowy w S., po jego rozpoznaniu, postanowieniem z dnia 26 czerwca 2001 r. utrzymał w mocy decyzję prokuratora. W tym momencie postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego przeciwko podejrzanemu o wskazane czyny stało

się prawomocne. Powstała zatem w tym zakresie przesłanka rzeczy osądzonej, o której mowa w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Istniała ona tym samym,

gdy w lipcu 2001 r., po doręczeniu dopiero teraz pokrzywdzonemu postanowienia prokuratora z dnia 10 kwietnia 2001 r., pokrzywdzony ten złożył

swoje zażalenie na tę decyzję. Przyjęcie tego środka odwoławczego było

zatem wówczas niedopuszczalne, skoro nie istniał już substrat zaskarżenia, czyli nieprawomocne orzeczenie prokuratora, a tylko takie mogło być

przedmiotem zażalenia. Rozpoznanie przez sąd tego środka odwoławczego i wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia, w postaci postanowienia z

dnia 24 września 2001 r., nastąpiło tu więc z naruszeniem przesłanki rzeczy osądzonej. Skoro bowiem przedmiotem zaskarżenia środkiem odwoławczym może być jedynie nieprawomocne orzeczenie, to rozpoznanie

przez sąd rejonowy zażalenia pokrzywdzonego na postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego w stosunku do określonej osoby o określone czyny w sytuacji, gdy uprzednio sąd ten rozpoznał już wcześniej zażalenie podejrzanego na to orzeczenie i utrzymał w

mocy zaskarżone postanowienie, oznacza orzekanie w sprawie, w której

postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało już

prawomocnie zakończone i stanowi tym samym naruszenie art.17 § 1 pkt 7

k.p.k. Nie można zatem zgodzić się z Sądem Apelacyjnym, że skoro pokrzywdzony zawiadomiony był o decyzji prokuratora już po rozpoznaniu

przez sąd zażalenia podejrzanego na to postanowienie, to nie przeszkadzało to sądowi w rozpatrywaniu teraz jego zażalenia – jak i ewentualnych

późniejszych zażaleń innych podmiotów – na decyzję prokuratorską, gdyż,

jak twierdzi, „wbrew wnioskodawcy mogą funkcjonować dwa orzeczenia

odwoławcze”. Stanowisko to całkowicie pomija bowiem wskazaną wcześniej istotę kontroli odwoławczej i przesłankę rei iudicatae. W konsekwencji Sąd Apelacyjny błędnie przyjął, że objęte wnioskiem pokrzywdzonego o

stwierdzenie nieważności postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 24

września 2001 r. nie jest dotknięte podstawą nieważności wskazaną w art.

101 § 1 pkt 3 k.p.k. Zauważyć tu należy, że, jak wskazał Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 28 października 2002 r. (I KZP 27/02, OSNKW 2002, nr 1112, poz. 96), przez „inne postępowanie” w rozumieniu art.101 § 1 pkt 3

k.p.k. rozumieć należy każde prawomocnie ukończone postępowanie, poprzedzające postępowanie, w trakcie którego wydano ponowne rozstrzygnięcie co do tego samego czynu tej samej osoby, niezależnie od tego, czy

postępowania te zostały „w techniczny sposób” wydzielone, czy też wydzielenie takie nie nastąpiło.

W świetle powyższego nie budzi wątpliwości, że rację ma podejrzany

Janusz B., wskazując w swym zażaleniu, że Sąd Apelacyjny naruszył art.

101 § 1 pkt 3 k.p.k., jak i że miał ją też wnioskodawca Piotr B., podnosząc

to uchybienie w wniosku o stwierdzenie nieważności. Mając to na uwadze

Sąd Najwyższy, podzielając racje skarżącego co do wadliwości zaskarżonego orzeczenia Sądu Apelacyjnego i dostrzegając podstawę nieważności

orzeczenia Sądu Rejonowego, objętego wnioskiem o stwierdzenie nieważ-

ności, którego zaskarżone orzeczenie dotyczy, na podstawie art. 437 § 2 in

principio k.p.k. zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Apelacyjnego w

Białymstoku z dnia 11 stycznia 2002 r. i na podstawie art.101 § 1 pkt 3

k.p.k. stwierdził nieważność postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia

24 września 2001 r. Ze względu na charakter tego rozstrzygnięcia, kosztami postępowania w przedmiocie nieważności Sąd Najwyższy obciążył

Skarb Państwa.

Stwierdzenie nieważności wskazanego orzeczenia powoduje jednak,

że pozostaje jeszcze kwestia rozstrzygnięcia co do zażalenia Piotra B. na

postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego,

które było właśnie przedmiotem nieważnego, jak się okazało, postanowienia Sądu Rejonowego w S. Ponieważ w kwestii tej Sąd Najwyższy nie jest

właściwy, przekazał on, stosownie do art. 102 § 8 k.p.k., sprawę w tym zakresie wskazanemu sądowi rejonowemu, który powinien teraz orzec co do

dopuszczalności przyjętego środka odwoławczego Piotra B., mając na

uwadze zapatrywania prawne Sądu Najwyższego, wyrażone wcześniej w

tej materii w niniejszym postanowieniu.