III KRS 34/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III KRS 34/12

POSTANOWIENIE

Dnia 23 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania J. W. K.

od decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 listopada 2012 r., w przedmiocie

przeniesienia na inne miejsce służbowe,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 maja 2013 r.,

na podstawie art. 193 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

oraz art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale

Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) przedstawia

Trybunałowi Konstytucyjnemu następujące pytanie prawne:

czy art. 75 § 3 w związku z art. 75 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 27

lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 427) jest zgodny z art. 180 ust. 2 i 5 w

związku z art. 180 ust. 1, art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 186 ust. 1

oraz w związku z art. 173 i art. 10 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej?

Uzasadnienie

I. Minister Sprawiedliwości – decyzją z 12 listopada 2012 r., wydaną na

podstawie art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju

sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.; dalej powoływana jako

p.u.s.p.) w związku z § 1 pkt 1 lit. d rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

5 października 2012 r. w sprawie zniesienia niektórych sądów rejonowych (Dz.U.

poz. 1121; dalej powoływane jako rozporządzenie z dnia 5 października 2012 r.)

oraz § 3 pkt 3 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 października

2012 r. w sprawie ustalenia siedzib i obszarów właściwości sądów apelacyjnych,

sądów okręgowych i sądów rejonowych (Dz.U. poz. 1223; dalej powoływane jako

rozporządzenie z dnia 25 października 2012 r.) – przeniósł J. W. K. sędziego Sądu

Rejonowego w […] od 1 stycznia 2013 r. na stanowisko sędziego Sądu

Rejonowego w […]. Z dniem 1 stycznia 2013 r. Sąd Rejonowy w […] został

zniesiony.

Od tej decyzji sędzia J. W. K. (dalej: skarżący) wniósł na podstawie art. 75 §

4 p.u.s.p. odwołanie – bezpośrednio do Sądu Najwyższego oraz równolegle za

pośrednictwem Ministra Sprawiedliwości. W odwołaniu domaga się uchylenia

decyzji Ministra Sprawiedliwości jako sprzecznej z prawem. Zaskarżonej decyzji

skarżący zarzucił:

1. naruszenie art. 75 § 2 pkt 1 oraz art. 20 pkt 1 w związku z art. 55 § 1 i 3,

art. 75 § 1, art. 83, art. 91 § 1, art. 95 § 1 i 2 oraz art. 33 § 8 pkt 3 i art. 35 § 8c pkt 3

p.u.s.p. – w wyniku przeniesienia sędziego na nowe miejsce służbowe bez jego

zgody, na podstawie rozporządzenia z dnia 5 października 2012 r., które zostało

wydane z przekroczeniem granic delegacji ustawowej wyznaczonej stosownie do

treści art. 92 ust. 1 Konstytucji RP przez normę prawną zawartą w przepisach:

a) art. 20 pkt 1 p.u.s.p. w związku z art. 55 § 1 i 3 p.u.s.p. i art. 10 Konstytucji

przez powołanie sędziego decyzją Ministra na inne miejsce służbowe – obok, a

zarazem ponad to, na które powołał sędziego Prezydent RP;

b) art. 20 pkt 1 p.u.s.p. w związku z art. 75 § 1 p.u.s.p. i art. 180 Konstytucji

przez wydanie decyzji z powołaniem przepisu stanowiącego wyjątek od

konstytucyjnej zasady nieprzenoszalności sędziego bez jego zgody (art. 180

Konstytucji) i przeniesienie sędziego na nowe miejsce służbowe w wyniku

równoczesnego zniesienia wielu sądów rejonowych, a nie indywidualnej analizy

potrzeby zniesienia albo istnienia „danego sądu” w ramach struktury niezbędnej do

zapewnienia obywatelom ochrony prawnej na całym terytorium kraju;

c) art. 20 pkt 1 p.u.s.p. w związku z art. 83 p.u.s.p. przez zwiększenie

wymiaru zadań sędziego znoszonego sądu jako sposobu na poprawę sprawności

sądownictwa – zamiast racjonalnej polityki kadrowej stosownie do art. 56 § 1

p.u.s.p.;

d) art. 20 pkt 1 p.u.s.p. w związku z art. 91 § 1 p.u.s.p. przez zwiększenie

zadań i utrudnień w pracy sędziów niektórych sądów z pozostawieniem

dotychczasowych zakresów zadań sędziom innych sądów bez możliwości

uzyskania ekwiwalentu z tytułu tego zróżnicowania;

e) art. 20 pkt 1 p.u.s.p. w związku z art. 95 § 1 i 2 p.u.s.p. przez zmuszenie

sędziego do zmiany miejsca zamieszkania, ewentualnie do ubiegania się o zgodę

na zamieszkanie w innej miejscowości, która może być udzielona tylko w

uzasadnionych przypadkach;

f) art. 20 pkt 1 p.u.s.p. w związku z art. 33 § 8 pkt 3 p.u.s.p. i art. 35 § 8c pkt

p.u.s.p.

przez

zakłócenie

pracy

samorządu

sędziowskiego

na

skutek

uniemożliwienia wykonywania zadań sędziom znoszonych sądów wybranym

uprzednio do zgromadzeń ogólnych sędziów okręgu i apelacji;

g) art. 20 pkt 1 p.u.s.p. poprzez uchybienie wymogom zasięgnięcia opinii

Krajowej Rady Sądownictwa oraz zakłócenie realizacji prawa obywateli z obszaru

właściwości znoszonych sądów do rozpoznania ich spraw w rozsądnym terminie;

2. naruszenie art. 75 § 3 p.u.s.p. przez zaniechanie odebrania od sędziego

wniosku o przeniesienie na oznaczone miejsce służbowe przed wydaniem decyzji;

3. naruszenie art. 75 § 2 pkt 1 p.u.s.p. przez wydanie decyzji o przeniesieniu

sędziego bez jego zgody w oparciu o przepisy § 1 pkt 1 lit. d rozporządzenia z dnia

5 października 2012 r. oraz § 3 pkt 3 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 25 października 2012 r., tj. w oparciu o przepisy nieobowiązujące w dacie

wydania zaskarżonej decyzji.

Odnosząc się do zarzutów przedstawionych w odwołaniu sędziego, Minister

Sprawiedliwości podniósł, że unormowanie przewidziane w art. 75 § 1 p.u.s.p.

ustanawia jako zasadę możliwość przeniesienia sędziego za jego zgodą na inne

miejsce

służbowe

na

mocy

decyzji

Ministra

Sprawiedliwości.

Wyjątkowo

przeniesienie sędziego możliwe jest również bez jego zgody i może nastąpić w

sytuacjach określonych w art. 75 § 2 pkt 1-3 p.u.s.p., tj. w przypadkach: 1)

zniesienia stanowiska wywołanego zmianą w organizacji sądownictwa lub

zniesienia danego sądu lub wydziału zamiejscowego albo przeniesienia siedziby

sądu; 2) niedopuszczalności zajmowania stanowiska sędziego w danym sądzie

wskutek zawarcia między sędziami związku małżeńskiego albo powstania

odpowiedniego stopnia powinowactwa; 3) gdy wymaga tego wzgląd na powagę

stanowiska, na podstawie orzeczenia sądu dyscyplinarnego, wydanego na wniosek

kolegium właściwego sądu lub Krajowej Rady Sądownictwa; 4) orzeczenia wobec

sędziego kary dyscyplinarnej. Minister Sprawiedliwości zwrócił uwagę, że

unormowanie art. 75 § 2 p.u.s.p. jest przepisem szczególnym i nie stanowi

naruszenia przepisów Konstytucji, w tym art. 180, zgodnie z którym sędziowie są

nieusuwalni, a złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu,

przeniesienie do innej siedziby lub na inne stanowisko wbrew jego woli może

nastąpić jedynie na mocy orzeczenia sądu i tylko w przypadkach określonych w

ustawie. W razie zmiany ustroju sądów lub zmiany granic okręgów sądowych wolno

sędziego przenosić do innego sądu lub w stan spoczynku z pozostawieniem mu

pełnego uposażenia. Konstytucyjna zasada nieusuwalności sędziów przewiduje, że

przeniesienie sędziego do innej siedziby lub na inne stanowisko, wbrew jego woli,

może nastąpić tylko w dwóch wypadkach – na mocy orzeczenia sądu bądź w

przypadku określonym w ustawie, w tym przypadku w ustawie – Prawo o ustroju

sądów powszechnych, a w szczególności w art. 75 tej ustawy. Jedną z tych

przyczyn jest zmiana w organizacji sądownictwa albo zniesienie danego sądu lub

wydziału zamiejscowego (art. 75 § 2 pkt 1 p.u.s.p.). Zniesienie sądu lub wydziału

zamiejscowego dokonywane jest zgodnie z art. 20 pkt 1 p.u.s.p. na mocy

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Dodatkowo Minister Sprawiedliwości

przypomniał, że instytucja przeniesienia sędziego na inne miejsce służbowe bez

jego zgody, o której mowa zarówno w art. 180 Konstytucji, jak i w art. 75 § 2

p.u.s.p., nie została wprowadzona do porządku prawnego z uwagi na interes

osobisty sędziego, lecz ze względu na potrzebę zagwarantowania prawidłowego

funkcjonowania systemu wymiaru sprawiedliwości, stworzenia w sądownictwie ładu

organizacyjnego oraz zapewnienia Ministrowi Sprawiedliwości możliwości reakcji na

potrzeby kadrowe poszczególnych jednostek, przy poszanowaniu konstytucyjnych

zasad nieusuwalności i nieprzenoszalności sędziów. W wypadkach przeniesienia

na inne miejsce służbowe na skutek zmian organizacyjnych sędziemu, zgodnie z

art. 75 § 4 p.u.s.p., przysługuje prawo wniesienia odwołania do Sądu Najwyższego.

W rezultacie należy stwierdzić, że art. 75 p.u.s.p. daje niezbędne gwarancje

materialne i proceduralne stabilizacji urzędu sędziego. Minister Sprawiedliwości

zauważył też, że art. 75 § 3 p.u.s.p. nie nakłada na niego obowiązku odebrania od

sędziów wniosków lub oświadczeń co do przeniesienia sędziego na inne miejsce

służbowe; Minister jest jedynie zobowiązany do rozpoznania stosownych wniosków

złożonych przez sędziów samodzielnie z własnej inicjatywy. Sędzia J. W. K. nie

złożył wniosku o przeniesienie na inne, wskazane przez siebie miejsce służbowe, w

związku z czym został przeniesiony z dniem 1 stycznia 2013 r. na stanowisko

sędziego Sądu Rejonowego w […], który stosownie do treści rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 października 2012 r. przejął właściwość

zniesionego Sądu Rejonowego w […]. Natomiast na podstawie zarządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 listopada 2012 r. w sprawie zniesienia i

utworzenia niektórych wydziałów w sądach rejonowych oraz zmiany zarządzenia w

sprawie utworzenia wydziałów w sądach rejonowych (Dz.Urz. Ministerstwa

Sprawiedliwości z 2012 r. poz. 168) w miejsce dotychczasowego Sądu Rejonowego

w […] zostały utworzone w Sądzie Rejonowym w […] cztery Wydziały Zamiejscowe

z siedzibą w […].

II. Niniejsza sprawa jest z jedną z ponad 320 spraw zawisłych przed Sądem

Najwyższym w wyniku wniesienia, przez sędziów zniesionych 79 sądów

rejonowych, odwołań od decyzji Ministra Sprawiedliwości o przeniesieniu ich, bez

ich zgody, na inne miejsca służbowe, co nastąpiło w związku z rozporządzeniem z

dnia 5 października 2012 r. Na podstawie tego rozporządzenia, poczynając od dnia

1 stycznia 2013 r. zniesiono 79 sądów rejonowych z obszaru całego kraju. Decyzje

o przeniesieniu na inne miejsca służbowe zostały podjęte wobec około 500

sędziów. W większości spraw wszczętych w wyniku wniesienia przez sędziów

odwołań od decyzji Ministra Sprawiedliwości Sąd Najwyższy podjął decyzję o

odroczeniu ich rozpoznania do czasu rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny

sprawy K 27/12, dotyczącej zgodności z Konstytucją RP art. 20 pkt 1 ustawy z dnia

27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, który stanowił podstawę

do wydania rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 października 2012 r.

Wyrokiem z dnia 27 marca 2013 r., K 27/12, Trybunał Konstytucyjny orzekł między

innymi, że art. 20 pkt 1 p.u.s.p. jest zgodny z art. 176 ust. 2 w związku z art. 10 ust.

1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 180 ust. 5 oraz z art. 92 ust. 1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 27/12, choć niewątpliwie

istotny dla oceny zasadności niektórych zarzutów stanowiących podstawę

odwołania skarżącego, nie przesądza jednak, że decyzja Ministra Sprawiedliwości

przenoszącą sędziego na inne miejsce służbowe w związku ze zniesieniem sądu

była zgodna z prawem, a w szczególności, że podstawa prawna jej wydania

pozostaje w zgodzie z porządkiem konstytucyjnym. Bezpośrednią podstawę tej

decyzji stanowił bowiem art. 75 § 3 w związku z art. 75 § 2 pkt 1 p.u.s.p., który nie

został dotychczas poddany ocenie co do zgodności z Konstytucją przez Trybunał

Konstytucyjny, również w uzasadnieniu wyroku w sprawie K 27/12. Od

rozstrzygnięcia co do zgodności wskazanego przepisu z Konstytucją w sposób

oczywisty zależy rozstrzygnięcie sprawy zawisłej przez Sądem Najwyższym (art.

193 Konstytucji i art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale

Konstytucyjnym, Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.). Dotyczy to nie tylko odwołania

będącego przedmiotem oceny w rozpoznawanej sprawie, lecz także wszystkich

pozostałych ponad 320 odwołań wniesionych przez sędziów zniesionych sądów,

ponieważ we wszystkich tych odwołaniach pojawia się wątek kwestionowania

podstawy prawnej wydania przez Ministra Sprawiedliwości decyzji o przeniesieniu

sędziego na inne miejsce służbowe, w tym jej zgodności z Konstytucją. Z tej

przyczyny

Sąd

Najwyższy

uznał

za

konieczne

przedstawić

Trybunałowi

Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności art. 73 § 3 w związku z art. 75 §

2 pkt 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych z Konstytucją, ponieważ od

odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed

Sądem Najwyższym (art. 193 Konstytucji).

Zgodność art. 75 § 3 p.u.s.p. z Konstytucją od dawna kwestionowana jest w

wypowiedziach piśmiennictwa. Uprawnienia Ministra Sprawiedliwości w zakresie

przenoszenia sędziów na inne miejsce służbowe za zbyt daleko idące uznaje

St.Dąbrowski (por. Niezależność sędziowska a podział władz (w:) Niezależność

sądownictwa i zawodów prawniczych jako fundamenty prawa. Wyzwania

współczesności, Warszawa 2009, s. 120). Jego zdaniem w procesie tym powinna

uczestniczyć

Krajowa

Rada

Sądownictwa

jako

organ

stojący

na

straży

niezależności sądów. Takie samo stanowisko, jeszcze na gruncie poprzednio

obowiązującej ustawy o ustroju sądów powszechnych, zajmował J.Gudowski (por.

Urząd sędziego w prawie o ustroju sądów powszechnych, PS 1994, nr 11-12, s.

32). Tak również przyjmują komentatorzy do aktualnie obowiązującej ustawy o

ustroju sądów (por. T.Ereciński, J.Gudowski, J.Iwulski, Prawo o ustroju sądów

powszechnych. Ustawa o Krajowej Radzie Sądownictwa. Komentarz, Warszawa

2012, s. 256) podnosząc, że oddanie decyzji co do określenia miejsca służbowego

sędziego organowi władzy wykonawczej narusza zasadę podziału władz i prowadzi

do

ingerencji

czynnika

administracyjnego

w

zakres

władzy

sądowniczej.

Analogicznie w tej sprawie wypowiadają się także przedstawiciele nauki prawa

konstytucyjnego

(por.

B.Banaszak,

Konstytucja

Rzeczypospolitej

Polskiej.

Komentarz, Warszawa 2012, s. 902 oraz L.Garlicki, pkt 11 Komentarza do art. 180

Konstytucji oraz pkt 5 Komentarza do art. 186 Konstytucji [w:] Konstytucja

Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz IV, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa

2005). Por. także E.Mazurczak, Status sędziego, PS 2006, nr 9, s. 41.

Wątpliwości co do zgodności z Konstytucją podstawy prawnej decyzji

Ministra Sprawiedliwości o przeniesieniu sędziego, bez jego zgody, na inne miejsce

służbowe w związku ze zniesieniem sądu, w którym dotychczas sędzia pełnił

służbę, powziął także Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym odwołanie

sędziego wniesione w niniejszej sprawie. Wątpliwości te dotyczą zgodności art. 75

§ 2 pkt 1 i § 3 p.u.s.p. z art. 180 ust. 2 i 5 w związku z art. 180 ust. 1, art. 178 ust. 1,

art. 179, art. 186 ust. 1 oraz w związku z art. 173 i art. 10 ust. 1 Konstytucji.

III.

1. Podstawowym

wzorcem

oceny

konstytucyjności

uregulowania

wynikającego z art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 p.u.s.p. jest art. 180 Konstytucji, który wyraża

zasadę nieprzenoszalności sędziów, stanowiąc, że: Sędziowie są nieusuwalni

(ust. 1). Złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu, przeniesienie do

innej siedziby lub na inne stanowisko wbrew jego woli może nastąpić jedynie na

mocy orzeczenia sądu i tylko w przypadkach określonych w ustawie (ust. 2). W

razie zmiany ustroju sądów lub zmiany granic okręgów sądowych wolno sędziego

przenosić do innego sądu lub w stan spoczynku z pozostawieniem mu pełnego

uposażenia (ust. 5). Nieprzenoszalność sędziów stanowi jedną z gwarancji

niezawisłości sędziowskiej (art. 178 ust. 1 Konstytucji).

Przepisy art. 180 ust. 1, 2 i 5 oraz art. 178 ust. 1 Konstytucji jako wzorce

kontroli

konstytucyjności

kwestionowanych

regulacji

ustawowych

należy

rozpatrywać w ich wzajemnym powiązaniu, ponieważ treścią art. 180 ust. 1, 2 i 5

jest sformułowanie podstawowych gwarancji niezawisłości sędziowskiej (art. 178

ust. 1) w zakresie odnoszącym się do statusu sędziego. Regulacje art. 180

Konstytucji muszą być rozpatrywane na tle ogólnych zasad funkcjonowania władzy

sądowniczej (por. np. art. 173 Konstytucji). Zamieszczone w tym przepisie

ograniczenia możliwości przeniesienia sędziego do innej siedziby, stanowiące

gwarancję niezawisłości sędziowskiej, nie mają charakteru autonomicznego, a

traktować je należy jako jeden z instrumentów służących zabezpieczeniu

niezależności władzy sądowniczej i jej zdolności do niezawisłego wymierzania

sprawiedliwości (por. uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24

czerwca 1998 r., K 3/98, OTK 1998 nr 4, poz. 52).

Konstytucyjną zasadą wynikającą z art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji jest nie

tylko to, że sędziowie są nieusuwalni z urzędu, lecz także to, że sędzia orzeka w

siedzibie sądu określonego w akcie powołania (art. 179 Konstytucji) i nie może być

dowolnie przeniesiony do innej siedziby. Jak przyjmuje Sąd Najwyższy (por.

uchwałę z 17 lipca 2007 r., III CZP 81/07, OSNC 2007 nr 10, poz. 154) siedziba

sędziego to konkretny sąd (obszar jurysdykcyjny), w którym sędzia sprawuje

wymiar sprawiedliwości. Siedziba ta jest jednym z czynników kształtujących status

sędziego.

Sędzia otrzymuje od Prezydenta RP akt powołania do konkretnego

sądu, a nie akt powołania na stanowisko sędziego bez określenia obszaru jego

jurysdykcji. Konstytucja nie absolutyzuje tych ogólnych reguł, dopuszczając w art.

180 ust. 5 przeniesienie sędziego do innego sądu lub w stan spoczynku z

pozostawieniem mu pełnego uposażenia w razie zmiany ustroju sądów lub zmiany

granic okręgów sądowych. Ze sformułowania użytego w tym przepisie wynika, że

można to uczynić nawet wbrew woli sędziego. Z przepisu tego nie można jednak

wywieść, że Konstytucja przyzwala na przeniesienie sędziego na inne miejsce

służbowe, wbrew jego woli, na podstawie decyzji podejmowanej samodzielnie

przez organ władzy wykonawczej, jakim jest Minister Sprawiedliwości, bez udziału

organów władzy sądowniczej, Krajowej Rady Sądownictwa i Prezydenta RP.

Należy przy tym wziąć pod uwagę ujawnioną na tle przedmiotowej sprawy (oraz

ponad 320 innych podobnych spraw zawisłych w Sądzie Najwyższym) praktykę

korzystania z tego instrumentu przez Ministra. Praktyka stosowania przepisu

poddanego ocenie jego zgodności z Konstytucją jest bowiem jednym z istotnych

czynników, które bierze pod uwagę Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie

(por. uzasadnienie wyroku TK z 24 czerwca 1998 r., K 3/98). Przypomnieć zatem

należy, że Minister Sprawiedliwości nie skorzystał z uprawnienia przyznanego mu

przez art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 p.u.s.p. w sytuacji wyjątkowej i jednostkowej, lecz

uczynił z niego instrument sui generis reformy strukturalnej sądownictwa, w ramach

której na skutek jego decyzji przeniesionych zostało na inne miejsce służbowe

kilkuset sędziów, co było poprzedzone zniesieniem przez Ministra Sprawiedliwości

w drodze rozporządzenia 79 sądów rejonowych z obszaru całego kraju wraz z

odpowiednią zmianą (znaczącym poszerzeniem) właściwości miejscowej tych

sądów rejonowych, które „przejęły” zadania zniesionych sądów oraz ich

pracowników (por. art. 231 Kodeksu pracy w odniesieniu do pracowników sądów).

Należy podzielić stanowisko L.Garlickiego, który uważa, że „dzisiejsze

pojmowanie

zasad

niezależności

i

niezawisłości

wyklucza

pozostawienie

egzekutywie swobody decyzji w sprawach powoływania, awansowania czy

przenoszenia sędziów” i akcentuje, że powierzenie rozstrzygnięcia o przeniesieniu

sędziego Ministrowi Sprawiedliwości, którego decyzje podlegają zaskarżeniu do

Sądu Najwyższego, jest rozwiązaniem ustrojowo wadliwym (pkt 11 Komentarza do

art. 180 Konstytucji i pkt 5 Komentarza do art. 186 Konstytucji [w:] Konstytucja

Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz IV, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa

2005).

Stanowisko

to

pozostaje

w

zgodzie

z

wypowiedzią

Trybunału

Konstytucyjnego zawartą w wyroku z 15 stycznia 2009 r., K 45/07 (OTK-A 2009 nr

1, poz. 3), w którym Trybunał stwierdził, że zasada nieusuwalności sędziów ma

zapewnić stabilizację urzędu sędziego. Wyklucza ona powierzenie samodzielnym

decyzjom władzy wykonawczej rozstrzygnięć o prawnej sytuacji sędziego. Jest to

instrument, który służy zabezpieczeniu niezależności władzy sądowniczej i jej

zdolności do niezawisłego wymierzania sprawiedliwości. Odstępstwo od zasady

nieusuwalności może nastąpić wyjątkowo, z uwzględnieniem zasad i wartości

konstytucyjnych. Stanowisko, że zasada nieusuwalności sędziów wyklucza

powierzenie

samodzielnym

decyzjom

władzy

wykonawczej

jakichkolwiek

rozstrzygnięć dotyczących sytuacji prawnej sędziego zostało expressis verbis

wyrażone również w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 czerwca 1998 r.,

K 3/98 (OTK 1998 nr 4, poz. 52).

Trybunał

Konstytucyjny

zajmował

się

już

wcześniej

zagadnieniem

przenoszenia sędziów na inne miejsce służbowe – dotyczyło to sędziów sądów

administracyjnych. W wyroku z 7 listopada 2005 r., P 20/04 (OTK-A 2005 nr 10,

poz. 111) Trybunał uznał za zgodny między innymi z art. 178 ust. 1 i art. 180

Konstytucji art. 94 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Przepisy wprowadzające

ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o

postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.).

Przepis ten pozwalał Prezesowi Naczelnego Sądu Administracyjnego na

przeniesienie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego na stanowisko

sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Regulacja ta miała charakter

przejściowy, związany ściśle z reformą sądownictwa administracyjnego, która

weszła w życie 1 stycznia 2004 r. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego

mógł korzystać ze swojego uprawnienia jedynie przez trzy miesiące od dnia wejścia

w życie Prawa o ustroju sądów administracyjnych, czyli w okresie od 1 stycznia

2004 r. do 31 marca 2004 r. Oprócz tego warunku czasowego, skorzystanie przez

Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego z uprawnienia do przeniesienia

sędziego

na

inne

stanowisko

wymagało

spełnienia

pewnych

warunków

proceduralnych, mianowicie zasięgnięcia opinii Kolegium Naczelnego Sądu

Administracyjnego, a bez zgody sędziego dopuszczalne było jedynie przeniesienie

sędziego

Naczelnego

Sądu

Administracyjnego

do

wojewódzkiego

sądu

administracyjnego mającego siedzibę w tej miejscowości, w której sędzia pełnił

dotychczas służbę (a więc w której znajdował się ośrodek zamiejscowy Naczelnego

Sądu Administracyjnego istniejący do 31 grudnia 2003 r.). W razie przeniesienia

sędziego na inne stanowisko połączonego ze zmianą miejscowości, w której pełni

on służbę, przepis wymagał zgody zainteresowanego. Stwierdzając zgodność art.

94 § 1 wspomnianej ustawy z Konstytucją, Trybunał Konstytucyjny położył

szczególny nacisk na uwzględnienie sytuacji, która legła u jego podstaw i stanowiła

równocześnie jego ratio legis. Podłożem tej regulacji była reforma sądownictwa

administracyjnego, wynikająca z obowiązku jego dostosowania do zasady

dwuinstancyjnego postępowania sądowego w okresie pięciu lat od dnia wejścia w

życie Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r. (art. 236 ust. 2 Konstytucji). Oznaczało to

konieczność powołania sądów administracyjnych pierwszej instancji (wojewódzkich

sądów administracyjnych), a cała reforma sądownictwa administracyjnego została

dokonana aktami prawnymi rangi ustawy. Należy dodać, że sytuacja sądownictwa

administracyjnego

w

istotny

sposób

różni

się

od

sytuacji

sądownictwa

powszechnego, zarówno jeśli chodzi o tworzenie i znoszenie sądów, jak i o

przenoszenie sędziów. Zgodnie z art. 16 § 2 Prawa o ustroju sądów

administracyjnych, to Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej (a nie Minister

Sprawiedliwości), na wniosek Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, w

drodze rozporządzenia, tworzy i znosi wojewódzkie sądy administracyjne oraz

ustala ich siedziby i obszar właściwości, a także może tworzyć, poza siedzibą sądu,

i znosić wydziały zamiejscowe tych sądów. To Prezes Naczelnego Sądu

Administracyjnego (a nie Minister Sprawiedliwości) mógł przenieść, w ściśle

oznaczonym okresie przejściowym, sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego

na stanowisko sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Dlatego powołany

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 listopada 2005 r., P 20/04, nie pozwala na

jednoznaczny wniosek, że skoro art. 94 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. –

Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i

ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi okazał się

zgodny z art. 178 ust. 1 i art. 180 Konstytucji, to takiej samej oceny należy dokonać

w odniesieniu do art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 p.u.s.p.

Według art. 180 ust. 2 Konstytucji, przeniesienie sędziego do innej siedziby

lub na inne stanowisko wbrew jego woli może nastąpić jedynie na mocy orzeczenia

sądu i tylko w przypadkach określonych w ustawie. Przepis ten wyraźnie i

jednoznacznie przewiduje dopuszczalność przeniesienia sędziego (jako wyjątek od

zasady jego nieprzenoszalności wynikającej z art. 180 ust. 1 Konstytucji) w razie

jednoczesnego spełnienia dwóch warunków – przeniesienie może nastąpić tylko w

przypadkach określonych w ustawie i jedynie na mocy orzeczenia sądu. Warunki te

zostały ujęte w koniunkcji, powinny być zatem spełnione łącznie – przypadki

dopuszczalnego przeniesienia sędziego wbrew jego woli (bez jego zgody) muszą

mieć oparcie w przepisach rangi ustawowej a samo przeniesienie powinno być

orzeczone przez sąd (np. sąd dyscyplinarny). Warunków tych nie spełnia

przeniesienie sędziego mocą decyzji Ministra Sprawiedliwości, choćby do wydania

takiej decyzji istniały podstawy ustawowe. Z tego punktu widzenia art. 75 § 2 pkt 1 i

§ 3 p.u.s.p. są niezgodne z art. 180 ust. 2 Konstytucji.

Według art. 180 ust. 5 Konstytucji, w razie zmiany ustroju sądów lub zmiany

granic okręgów sądowych wolno sędziego przenosić do innego sądu lub w stan

spoczynku z pozostawieniem mu pełnego uposażenia. Zniesienie przez Ministra

Sprawiedliwości nawet kilkudziesięciu sądów rejonowych nie jest zmianą ustroju

sądów, a jeżeli polegało to na włączeniu obszaru właściwości miejscowej

zniesionych sądów rejonowych do obszaru właściwości miejscowej innych sądów

rejonowych, nie można również mówić o zmianie granic okręgów sądowych.

Zmiana ustroju sądów powszechnych musiałaby polegać np. na likwidacji (w

drodze ustawy – art. 176 ust. 2 Konstytucji) jednego szczebla sądownictwa (art. 1 §

1 p.u.s.p.), czyli wszystkich sądów rejonowych, wszystkich sądów okręgowych albo

wszystkich sądów apelacyjnych, ewentualnie na utworzeniu nowego, czwartego

szczebla

sądownictwa

powszechnego

(taką

zmianą

ustroju

sądów

administracyjnych było utworzenie z dniem 1 stycznia 2004 r. wojewódzkich sądów

administracyjnych, co pozwoliło na przeniesienie niektórych sędziów Naczelnego

Sądu

Administracyjnego

do

nowo

utworzonych

wojewódzkich

sądów

administracyjnych). Z kolei zmiana granic okręgów sądowych musiałaby się wiązać

z istotną zmianą zasad wyznaczania obszarów właściwości sądów, np. przez

przyjęcie zasady, że sąd rejonowy tworzy się dla jednego powiatu, sąd okręgowy

(podobnie jak wojewódzki sąd administracyjny) dla jednego województwa, a sąd

apelacyjny dla kilku województw. Musiałoby się to odbyć również w drodze ustawy

(art. 176 ust. 2 Konstytucji). Obydwie przesłanki przeniesienia sędziego do innego

sądu przewidziane w art. 180 ust. 5 Konstytucji (zmiana ustroju sądów lub zmiana

granic okręgów sądowych) nawiązują wprost do konstytucyjnej zasady określania

ustroju i właściwości sądów w drodze ustawy (art. 176 ust. 2 Konstytucji). Z kolei

art. 75 § 2 pkt 1 p.u.s.p. przewiduje możliwość przeniesienia sędziego, wbrew jego

woli i bez jego zgody, w przypadku zniesienia stanowiska wywołanego zmianą w

organizacji sądownictwa lub zniesienia danego sądu lub wydziału zamiejscowego

albo przeniesienia siedziby sądu. Ustawowe przesłanki przeniesienia sędziego

wbrew jego woli nie pokrywają się w żadnym stopniu z konstytucyjnie określonymi

wyjątkami (art. 180 ust. 5) od zasady nieprzenoszalności sędziów (art. 180 ust. 1).

Dokonana w wyniku rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 października

2012 r. i z dnia 25 października 2012 r. zmiana obszarów właściwości niektórych

sądów rejonowych po zniesieniu części sądów rejonowych nie miała takiego

ustrojowego wymiaru, o jakim stanowi art. 180 ust. 5 Konstytucji. Budzi to poważne

wątpliwości co do zgodności z Konstytucją art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 p.u.s.p.

Należy przy tym wziąć pod uwagę także kolejny aspekt praktycznego

skorzystania przez Ministra Sprawiedliwości z kompetencji, którą przyznaje mu art.

75 § 2 pkt 1 i § 3 p.u.s.p. Zgodnie z tą regulacją, o przeniesieniu sędziego bez jego

zgody w przypadku zniesienia stanowiska wywołanego zmianą w organizacji

sądownictwa lub zniesienia danego sądu lub wydziału zamiejscowego albo

przeniesienia siedziby sądu decyduje Minister Sprawiedliwości, z tym że

przeniesienie sędziego może nastąpić, jeżeli uwzględnienie wniosku sędziego co

do nowego miejsca służbowego nie jest możliwe. Z analizy spraw wszczętych w

wyniku wniesienia odwołań sędziów od decyzji Ministra Sprawiedliwości o

przeniesieniu sędziów na inne miejsce służbowe w związku z likwidacją 79 sądów

rejonowych (dokonaną na mocy rozporządzenia z dnia 5 października 2012 r.)

wynika, że Minister Sprawiedliwości nie odebrał od wszystkich przenoszonych

sędziów wniosków, o których mowa w tym przepisie, a w przypadkach, gdy

sędziowie złożyli taki wniosek z własnej inicjatywy, nie ustosunkował się do nich w

zaskarżonych decyzjach (co oczywiście nie oznacza, że nie miały miejsca

przypadki, gdy takie wnioski sędziów zostały uwzględnione, ponieważ nie wszyscy

sędziowie wnieśli odwołania od decyzji o ich przeniesieniu). Kwestia ta będzie

stanowiła

przedmiot

oceny

Sądu

Najwyższego

podczas

rozpoznawania

indywidualnych spraw (w tym przedmiotowej sprawy). Nie przesądzając o jej

wyniku, trudno jednak nie dostrzec wysokiego stopnia arbitralności decyzji Ministra

Sprawiedliwości o przeniesieniu sędziów na inne miejsca służbowe. Nie może to

być pominięte przy ocenie praktycznego sposobu zastosowania art. 75 § 2 pkt 1 i 3

p.u.s.p. Praktyka wykorzystania omawianej regulacji może mieć znaczenie przy

dokonywaniu oceny jej zgodności z Konstytucją.

2. Z zasadą niezawisłości sędziów (art. 178 ust. 1 Konstytucji), a także

zasadą odrębności i niezależności sądów od innych władz (art. 173 Konstytucji)

skorelowany jest sposób powoływania sędziów. Zgodnie z art. 179 Konstytucji,

sędziowie są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospolitej, na wniosek Krajowej

Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczony. Jak podkreśla w swym orzecznictwie

Trybunał Konstytucyjny, sposób powoływania sędziów ma zasadnicze znaczenie

ustrojowe. Kwestia ta może być bowiem rozpatrywana nie tylko w kontekście

stworzenia instytucjonalnych gwarancji prawidłowego funkcjonowania organów

władzy sądowniczej, lecz także realizacji prawa do sądu, legitymizacji władzy

sądowniczej, urzeczywistniania zasady podziału i równoważenia władz czy

chociażby dostępu do służby publicznej (por. uzasadnienie wyroku TK z 8 maja

2012 r., K 7/10, OTK-A 2012 nr 5, poz. 48). Jak wywodzi Trybunał, z analizy

rozwiązania zawartego w art. 179 Konstytucji wynika, że w zakresie powoływania

sędziów Konstytucja przyjmuje tzw. system nominacji ograniczonej – procedura

nominacyjna opiera się na współpracy organu posiadającego bezpośredni mandat

społeczny (Prezydent RP jest wybierany w wyborach powszechnych) z organem,

który w zamyśle ustrojodawcy ma strzec niezależności sądów i niezawisłości

sędziów (art. 186 ust.1 Konstytucji). Model ten stanowi o legitymizacji trzeciej

władzy, a zarazem umożliwia urzeczywistnienie podstawowych zasad sprawowania

wymiaru sprawiedliwości. Opisana kompetencja do powoływania sędziów, w tym

określenia miejsca służbowego sędziego, stanowi przy tym wyłączną prerogatywę

Prezydenta, dla swej ważności nie wymaga podpisu Prezesa Rady Ministrów. Jak

podkreśla Trybunał Konstytucyjny, taka kwalifikacja omawianej kompetencji

Prezydenta jest nie tyle wzmocnieniem samodzielnej pozycji ustrojowej Prezydenta,

ile zaakcentowaniem niezależności sądownictwa od rządu i podległych mu organów

(por. uzasadnienie wyroku TK z 5 czerwca 2012 r., K 18/09, OTK-A 2012 nr 6, poz.

63, a także L.Garlicki, pkt 7 Komentarza do art. 179 Konstytucji [w:] Konstytucja

Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz IV, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa

2005). Niezależność sądownictwa od egzekutywy w procesie powoływania sędziów

– co należy jeszcze raz powtórzyć – wzmocniona jest także tym, że Prezydent nie

może w tym zakresie postępować całkowicie dowolnie, ale działa wyłącznie na

wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, która jest niezależnym pozajudykacyjnym

konstytucyjnym organem władzy sądowniczej i której zadaniem, na mocy art.

186 ust. 1 Konstytucji, jest stanie na straży niezależności sądów i niezawisłości

sędziów (por. uzasadnienie wyroku TK z 5 czerwca 2012 r., K 18/09 oraz

uzasadnienie wyroków TK z 16 kwietnia 2008 r., K 40/07, OTK-A 2008 nr 3, poz. 44

i z 28 listopada 2007 r., K 39/07, OTK-A 2007 nr 10, poz. 129). Bez udziału

Krajowej Rady Sądownictwa niedopuszczalne jest podejmowanie najważniejszych

decyzji personalnych dotyczących sędziego (por. L.Garlicki, pkt 17 Komentarza do

art. 178 Konstytucji [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz IV,

Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005).

Należy przy tym zważyć, że istota powołania sędziego sprowadza się do

nadania sędziemu inwestytury. Stanowi ono zatem nie tylko tytuł do sprawowania

władzy sądowniczej, lecz także określa zakres sprawowania tej władzy – istnieje

bowiem ścisły związek między przyznaniem sędziemu prawa do wymierzania

sprawiedliwości a koniecznością wskazania zakresu wykonywania przez niego

jurysdykcji. Tym samym nie sposób mówić o powołaniu do wymierzania

sprawiedliwości in abstracto – wręcz przeciwnie, skutkiem aktu wydanego przez

Prezydenta na podstawie art. 179 Konstytucji jest powołanie do rozstrzygania

konkretnych spraw. W związku z tym przyjmuje się, że akt powołania sędziego

musi charakteryzować się

stopniem precyzji adekwatnym

do

treści obu

przywołanych norm konstytucyjnych. Na tle Prawa o ustroju sądów powszechnych,

urzeczywistniającego omawiane rozwiązanie ustrojowe, jak również w świetle

utrwalonej już praktyki, oznacza to obowiązek każdorazowego określania w akcie

powołania rodzaju, szczebla i miejsca siedziby sądu, do którego sędzia został

powołany. Przyjęta konstrukcja powołania sędziego, prowadząca do nadania prawa

jurysdykcji,

rodzi

konieczność

przypisania

sędziemu

w

akcie

powołania

określonego stanowiska i miejsca służbowego. Bez wskazania tych elementów

sprawowanie urzędu sędziowskiego jest niemożliwe. Trybunał Konstytucyjny

zauważa wobec tego, że powołanie danej osoby przez Prezydenta na stanowisko

sędziego stanowi nie tylko mianowanie jej sędzią w ogóle, ale też powołanie na

sędziego jedynie określonego sądu, a nie wszystkich sądów polskich. Przez akt

powołania osoba ta staje się sędzią, czyli jest uprawniona do orzekania. Może

jednak orzekać tylko w sądzie, do którego została powołana. Sędzia może i

powinien wykonywać władzę sądowniczą w sądzie, w którym ma miejsce służbowe.

W akcie powołania Prezydent wyznacza miejsce służbowe (siedzibę) sędziego (art.

55 § 3 p.u.s.p.). Miejsce służbowe to konkretny sąd, obejmujący określony obszar

jurysdykcyjny (art. 10 p.u.s.p.), w którym sędzia może sprawować wymiar

sprawiedliwości (por. wyrok TK z 15 stycznia 2009 r., K 45/07, OTK-A 2009 nr 1,

poz. 3). Innymi słowy, akt powołania jest aktem kształtującym status sędziego –

osoba powołana przez Prezydenta jest bowiem co do zasady uprawniona do

orzekania wyłącznie w sądzie określonym w akcie powołania. Tym samym

równocześnie z nadaniem sędziemu inwestytury dochodzi do określenia zarówno

obszaru wykonywania jurysdykcji, jak i zakresu rzeczowego rozpoznawanych

spraw. W konsekwencji akt powołania determinuje zakres obowiązków sędziego

(por. wyrok TK z 15 stycznia 2009 r., K 45/07).

W świetle powyższych wywodów, regulacja ustawowa zawarta w art. 75 § 2

pkt 1 i § 3 p.u.s.p. w zakresie, w jakim pomija w procesie przeniesienia sędziego na

inne miejsce służbowe udział Prezydenta, a co najmniej Krajowej Rady

Sądownictwa, jest sprzeczna z art. 179 i art. 186 ust. 1 Konstytucji. Skoro bowiem

miejsce służbowe sędziego jest immanentnym elementem aktu powołania na urząd

sędziego, ze wszystkimi wskazanymi wyżej konsekwencjami, a Konstytucja

powierza tę kompetencję Prezydentowi, działającemu w tym zakresie wyłącznie na

wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, to pominięcie tych organów w procesie

przeniesienia sędziego na inne miejsce służbowe i pozostawienie decyzji w tym

przedmiocie w samodzielnej gestii Ministra Sprawiedliwości należy uznać za

rozwiązanie ustrojowo wadliwe. Wskazuje na to wprost także L.Garlicki (pkt 11

Komentarza do art. 180 Konstytucji [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

Komentarz IV, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005). Autor ten aprobuje w tym

względzie stanowisko T.Erecińskiego, J.Gudowskiego i J.Iwulskiego, zgodnie z

którym decyzje w tym przedmiocie powinna podejmować Krajowa Rada

Sądownictwa, a Ministrowi Sprawiedliwości pozostawałoby wówczas jedynie

wykonanie uchwały Rady (por. T.Ereciński, J.Gudowski, J.Iwulski, Prawo o ustroju

sądów powszechnych. Ustawa o Krajowej Radzie Sądownictwa. Komentarz,

Warszawa 2012, .s 256) .

3. Konstytucyjność kwestionowanej regulacji prawnej powinna być poddana

ocenie także (a może przede wszystkim) z punktu widzenia ustrojowej pozycji

władzy sądowniczej (ar. 10 ust. 1 i art. 173 Konstytucji).

Ustanowiona w art. 10 ust. 1 Konstytucji zasada podziału i równowagi władzy

ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej stanowi podstawową zasadę, na której

opiera się ustrój Rzeczypospolitej Polskiej. Doprecyzowanie tej zasady następuje

przez opisanie poszczególnych jej elementów w dalszych postanowieniach

Konstytucji, określających kompetencje, sposób powoływania i organizację oraz

funkcjonowanie poszczególnych organów państwa. W szczególności, w innym

ujęciu, powtarza ją art. 173 Konstytucji, który stanowi, że Sądy i Trybunały są

władzą odrębną i niezależną od innych władz. Należy stanąć na stanowisku, że

istnieją poważne podstawy do uznania, iż przepisu tego nie można jednak

traktować jako swoistego superfluum konstytucyjnego, ponieważ wynika z niego

konieczność odmiennej oceny sytuacji władzy sądowniczej w relacji do pozostałych

władz w porównaniu ze stosunkiem między władzą wykonawczą i ustawodawczą.

Innymi słowy, art. 10 ust. 1 w związku z art. 173 Konstytucji nakazuje ściślejszą

separację władzy sądowniczej od władzy wykonawczej niż separacja między

władzą ustawodawczą i władzą wykonawczą. Oczywiście nie przekreśla to

założenia, że odrębność i niezależność sądów nie może prowadzić do zniesienia

mechanizmu koniecznej równowagi pomiędzy władzami, gdyż wymóg taki wynika

bezpośrednio z art. 10 Konstytucji (por. wyroki TK: z 14 kwietnia 1999 r., K 8/99,

OTK 1999 nr 3, poz. 41, z 18 lutego 2004 r., K 12/03, OTK-A 2004 nr 2, poz. 8 oraz

z 15 stycznia 2009 r., K 45/07, OTK-A 2009 nr 1, poz. 3) oraz przynajmniej

pośrednio z wymogu „współdziałania władz”, o czym stanowi wstęp do Konstytucji.

Oznacza to jedynie, że mechanizm hamowania i równowagi, zakładający

możliwość ingerencji w zakres władzy sądowniczej, nie może dotykać niezawisłości

sędziowskiej w zakresie sprawowania urzędu sędziego, a jakiekolwiek wkraczanie

w działanie i organizację władzy sądowniczej, w sferze nieobjętej bezwzględną

zasadą niezawisłości, może być dokonywane jedynie wyjątkowo i posiadać

dostateczne uzasadnienie merytoryczne (por. wyrok TK z 18 lutego 2004 r., K

12/03 oraz orzeczenie TK z 9 listopada 1993 r., K 11/9, OTK 1993 nr 2, poz. 37).

Wymagania tego nie spełnia unormowanie zawarte w ustawie, które dopuszcza

możliwość przeniesienia sędziego, bez jego zgody, na inne miejsce służbowe przez

Ministra Sprawiedliwości, nawet jeżeli decyzja ta podlega następczej kontroli Sądu

Najwyższego. Możliwość odwołania się przez sędziego od tej decyzji nie stanowi

bowiem na tyle silnej gwarancji dochowania niezależności władzy sądowniczej od

władzy wykonawczej, aby usprawiedliwiała taki wyjątek. Wynika to z następujących

przyczyn: po pierwsze, ostateczne rozstrzygnięcie w przedmiocie odwołania

sędziego może być w praktyce znacznie odłożone w czasie, co jest szczególnie

istotne wobec stanowiska Krajowej Rady Sądownictwa, że decyzja Ministra

Sprawiedliwości w sprawie przeniesienia sędziego na inne miejsce służbowe jest

skuteczna z chwilą wskazaną w tej decyzji (stanowisko KRS z 14 listopada 2012 r.,

nr WP 0242-19,20/12, dostępne na stronie internetowej www.krs.gov.pl); po drugie,

ustawodawca nie doprecyzował, według jakich przepisów Sąd Najwyższy ma

rozpoznawać odwołanie sędziego – czy kontroli tego Sądu podlega jedynie

formalna zgodność z prawem tej decyzji, na co wskazywałaby analogia do regulacji

odwołań do Sądu Najwyższego od uchwał Krajowej Rady Sądownictwa (art. 44

ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa, Dz.U. Nr 126, poz.

714 ze zm.), czy też Sąd Najwyższy ma prawo ocenić tę decyzję merytorycznie.

Sąd Najwyższy stosuje bowiem, przy rozpoznawaniu odwołań sędziów od decyzji

Ministra Sprawiedliwości, odpowiednio przepisy o postępowaniu kasacyjnym (art.

3981 i nast. k.p.c.), ponieważ nic innego nie wynika z art. 75 § 3 p.u.s.p.

Zrekonstruowanie właściwego reżimu prawnego decyzji Ministra Sprawiedliwości

wydanej na podstawie

art. 75 § 3 p.u.s.p. rodzi problemy, ponieważ regulacja

normatywna w tym zakresie jest bardzo skromna, ustawodawca ogranicza się do

wskazania, że decyzja Ministra może być kwestionowana w drodze odwołania do

Sądu Najwyższego (art. 75 § 3 p.u.s.p.), występująca luka ma charakter

konstrukcyjny, dlatego jest wypełniana w drodze analogii legis (uchwała SN z 12

października 2004 r., III PZP 2/04, OSNP 2005 nr 9, poz. 121).

Należy przy tym wziąć pod uwagę stanowisko Trybunału Konstytucyjnego

zawarte w wyroku z 24 czerwca 1998 r., K 3/98 (OTK 1998 nr 4, poz. 52), w którym

przyjęto, że choć istota konstytucyjnych przepisów o statusie sędziego nie polega

na zapewnieniu sędziemu nietykalności, to ustawodawca powinien jednak

precyzyjnie określić w ustawie sytuacje, w których może dojść do naruszenia

stabilizacji zawodowej sędziego, i powierzyć podejmowanie odpowiednich decyzji

organom władzy sądowniczej oraz przewidzieć właściwe gwarancje proceduralne, a

także w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 stycznia 2009 r., K 45/07 (OTK-A

2009 nr 1, poz. 3), w którym stwierdzono, między innymi, że art. 77 § 7a i 7b

p.u.s.p., który przewidywał, że Minister Sprawiedliwości może samodzielnie

delegować sędziego bez jego zgody do pełnienia obowiązków w innym sądzie na

okres sześciu miesięcy, jeżeli wymagał tego interes wymiaru sprawiedliwości oraz

możliwość delegowania sędziego bez jego zgody do pełnienia czynności

administracyjnych w Ministerstwie Sprawiedliwości i jednostkach mu podległych na

okres do trzech miesięcy w ciągu roku, jest niezgodny z art. 10 ust. 1, art. 45 ust. 1 i

art. 173 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 180 ust. 2 Konstytucji. Jeżeli

możliwość czasowego delegowania sędziego bez jego zgody do pełnienia

obowiązków w innym sądzie albo w Ministerstwie Sprawiedliwości została uznana

za niezgodną z art. 10 ust. 1 i art. 173 Konstytucji, to tym bardziej możliwość

trwałego przeniesienia sędziego na inne miejsce służbowe (do innego sądu) przez

Ministra Sprawiedliwości (bez udziału innych organów, w szczególności organów

władzy sądowniczej) może być uznana za niegodną z Konstytucją. Przeniesienie

na inne miejsce służbowe stanowi bowiem realizowaną bez zgody sędziego

władczą ingerencję organu władzy wykonawczej w zakres jurysdykcji przyznanej

konkretnemu sędziemu w akcie powołania, nawet jeżeli ingerencja ta jest związana

z obiektywnie występującymi przesłankami organizacyjnymi. Istotna w tym zakresie

jest także wypowiedź Trybunału Konstytucyjnego zawarta w orzeczeniu z 9

listopada 1993 r., K 11/93 (OTK 1993 nr 2, poz. 37), w którym Trybunał stwierdził,

że celem zagwarantowania niezależności sądów konieczne jest zabezpieczenie w

ustawie odpowiedniego udziału samorządu sędziowskiego przy powoływaniu

prezesów sądów. Trybunał podkreślił, że niewątpliwie Minister Sprawiedliwości,

jako administrator wszystkich sądów, musi mieć w tym procesie także istotny

udział. Jego głos nie może być jednak dominujący. Naruszałoby to bowiem zasadę

niezależności

sądów,

wyprowadzaną

z

ustanowionej

w

art.

Ustawy

Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. zasady podziału władz.

Merytorycznym uzasadnieniem dopuszczenia możliwości przeniesienia

sędziego bez jego zgody na inne miejsce służbowe na podstawie decyzji Ministra

Sprawiedliwości, podjętej jednoosobowo, bez udziału innych podmiotów, nie może

być potrzeba szybkiego reagowania na bieżące potrzeby kadrowe sądownictwa.

Skoro prawodawca przewidział w Konstytucji (art. 179), że obsadzanie stanowisk

sędziowskich należy do prerogatyw Prezydenta RP, który działa w tym zakresie na

wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, także w odniesieniu do określenia miejsca

służbowego sędziego, to tym samym nie można uznać, że potrzeba szybkiego

reagowania

na

potrzeby

sądownictwa

jednoosobowo

przez

Ministra

Sprawiedliwości może stanowić wyjątek uzasadniający odstępstwo od zasady

niewkraczania przez władzę wykonawczą w działanie i organizację władzy

sądowniczej. Oceniając regulację zawartą w art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 p.u.s.p., która

pozwala organowi władzy wykonawczej na samodzielne wkraczanie w sferę władzy

sądowniczej rzekomo w kategoriach uzasadnionego wyjątku, należy podzielić

stanowisko P.Sarneckiego, że jako konstytucyjne i ustawowe wyjątki od

rozdzielenia trzech funkcji pomiędzy trzy grupy organów państwowych mogą być

tworzone jedynie kompetencje drugorzędne, marginalne, poboczne, wprowadzane

„na obrzeżach” poszczególnych władz (por. P.Sarnecki, pkt 14 Komentarza do art.

Konstytucji

[w:]

Konstytucja

Rzeczypospolitej

Polskiej.

Komentarz

V,

Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2007). Kompetencja do zmiany miejsca

służbowego sędziego wbrew treści aktu powołania

do tej kategorii nie należy.

Istotne wątpliwości konstytucyjne dotyczą całej konstrukcji prawnej, w ramach

której Minister Sprawiedliwości najpierw tworzy i znosi (w drodze rozporządzenia)

kilkadziesiąt sądów, a następnie wydaje na tej podstawie jednoosobowo

indywidualne decyzje o przeniesieniu kilkuset sędziów do innych sądów, ingerując

w ten sposób bardzo głęboko w wykonywanie władzy sądowniczej.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy powziął poważne wątpliwości

co do zgodności art. 75 § 2 pkt 1 i § 3 p.u.s.p. z art. 180 ust. 1, 2 i 5 w związku z

art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 186 ust. 1 oraz art. 10 ust. 1 w związku z art. 173

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.