III KO 32/02 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 12 PAŹDZIERNIKA 2004 R.

III KO 32/02

Podstawę wznowienia postępowania mogą stanowić zarówno nowe

fakty wynikające ze znanych uprzednio źródeł dowodowych, jak też ujawnienie się nowych, nie znanych sądowi dowodów o nowych faktach.

Przewodniczący: sędzia SN F. Tarnowski (sprawozdawca).

Sędziowie: SN J. Żywolewska-Ławniczak,

(SO del. do SN) T. Artymiuk.

Sąd Najwyższy w sprawie Sławomira K. skazanego z art. 11 § 1 w

zw. z art. 148 § 1 d.k.k. i in., po rozpoznaniu wniosków obrońców skazanego, o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnie wyrokiem

Sądu Apelacyjnego w G. z dnia 29 czerwca 2000 r., zmieniającym wyrok

Sądu Okręgowego w G. z dnia 13 lipca 1999 r. – w części dotyczącej skazania za usiłowanie pozbawienia życia Piotra P.,

p o s t a n o w i ł o d d a l i ć wnioski o wznowienie postępowania (...)

Z

uzasadnienia:

Obrońca skazanego Sławomira K., powołując się na podstawę przewidzianą w art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k., złożył wniosek o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnie wyrokiem Sądu Apelacyjnego w G. z

dnia 29 czerwca 2000 r., zmieniającym wyrok Sądu Okręgowego w G. z

dnia 13 lipca 1999 r. – w części dotyczącej skazania za usiłowanie pozbawienia życia Piotra P. Nowym dowodem – zdaniem obrońcy – uzasadniającym wznowienie postępowania, jest treść listu przesłanego przez Piotra

P. z Aresztu Śledczego w G. do matki skazanego, w którym pokrzywdzony przyznał się do spowodowania eksplozji samochodu Audi 80, aby nastraszyć w ten sposób Sławomira K. oraz zmusić do finansowego rozliczenia się z nim.

W tej samej sprawie i w analogicznym zakresie wniosek o wznowienie postępowania złożył również drugi obrońca skazanego. Jako podstawę

wznowienia powołał art. 540 § 1 pkt 1 i 2 i art. 541 § 1 i 2 k.p.k. przy zastosowaniu art. 6 ust. 1 i 2 lit d i art. 13 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W uzasadnieniu zaś stwierdził, że w liście Piotra P. zawarte są nowe fakty i dowody, które wskazują, iż Sławomir K. nie popełnił przypisanego mu przestępstwa, a jednocześnie zawarte jest przyznanie się autora

listu do popełnienia przestępstw polegających na złożeniu fałszywych zeznań i fałszywego oskarżenia. W konkluzji obrońca skazanego domagał

się uchylenia wyroków Sądu Apelacyjnego i Sądu Okręgowego w G. w

częściach dotyczących owego czynu i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w tym zakresie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wszechstronna analiza całokształtu materiału dowodowego, ze

szczególnym uwzględnieniem dowodów przeprowadzonych w trybie art. 97

k.p.k. w zw. z art. 546 k.p.k., w celu sprawdzenia okoliczności faktycznych

podanych we wnioskach o wznowienie postępowania, upoważnia do

stwierdzenia, że w niniejszej sprawie nie występują podstawy wznowienia

postępowania, o których mowa w art. 540 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k., a złożone

wnioski są bezzasadne.

1. Podstawowym argumentem przytaczanym w obu wnioskach jest

treść listu, sporządzonego w dniu 14 maja 2002 r. w Areszcie Śledczym w

G. przez Piotra P., a następnie przesłanego na adres Teresy B., matki

skazanego Sławomira K. W liście tym, pod podpisem pokrzywdzonego,

zamieszczona jest adnotacja o przekazaniu odpisu „Prezesowi Prokuratury

Okręgowej w G.”. W rzeczywistości, tego samego dnia Piotr P. sporządził

pismo o podobnej treści jak ów list, które przesłał do „Prokuratury Okręgowej w G.”. Po nadaniu pismu urzędowego biegu i podjęciu stosownych decyzji, postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2002 r. prokurator Prokuratury

Rejonowej wszczął śledztwo w sprawie złożenia fałszywych zeznań przez

Piotra P., to jest o przestępstwo określone w art. 233 § 1 k.k. Przeprowadzone czynności procesowe nie dostarczyły wszakże danych „dostatecznie

uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa” i dlatego postanowieniem z dnia 21 października 2002 r. śledztwo to zostało umorzone na

podstawie art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k. A zatem nie może być mowy o występowaniu podstawy wznowienia określonej w art. 540 § 1 pkt 1 k.p.k., na którą

powołał się obrońca w drugim wniosku. Ustalenie podstawy propter falsa

przewidzianej w tym przepisie, nazywanej także jako podstawa ex delicto,

następuje zgodnie z wymogami art. 541 § 1 i 2 k.p.k., a to oznacza, iż

przestępstwo popełnione w związku z postępowaniem musi być ustalone

prawomocnym wyrokiem skazującym, z wyłączeniem sytuacji, gdy orzeczenie takie nie może zapaść z powodu przyczyn wymienionych w art. 17

§ 1 pkt 3-11 lub w art. 22 k.p.k., zaś wniosek o wznowienie postępowania

powinien powoływać się na wyrok skazujący, albo na orzeczenie stwierdzające niemożność wydania takiego wyroku. W sprawie niniejszej brak

jest jakichkolwiek danych świadczących o tym, aby zapadł wyrok skazujący

Piotra P., albo wydane zostało inne orzeczenie stwierdzające niemożność

jego skazania, natomiast zgon Piotra P. nastąpił po umorzeniu postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k.

2. Rozważenia wymaga przeto kwestia czy treść wspomnianego listu

zawiera nowe fakty lub dowody nie znane przedtem sądowi meriti w rozumieniu art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. Istotnie Piotr P. przyznał w liście, że to on

spowodował eksplozję samochodu Audi 80 w dniu 28 września 1990 r. w

S., w wyniku której sam doznał obrażeń ciała, wszelako nie oznacza to, iż

jego relacja jest wiarygodna. Ponowna weryfikacja depozycji pokrzywdzonego nie jest jednak możliwa wobec jego zgonu, a nadto nie żyje również

Tomasz F., który w świetle zeznań Krzysztofa Ś. miał zmuszać pokrzywdzonego do obciążania Sławomira K. Dlatego oceny wartości dowodowej

informacji zawartych w liście dokonać trzeba poprzez ich konfrontację z

materiałem dowodowym zebranym w sprawie, a w tym z treścią zeznań

składanych wielokrotnie przez Piotra P. oraz z innymi dowodami.

Jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 13

lipca 1999 r. na wiarę zasługiwały jedynie zeznania złożone przez pokrzywdzonego w toku śledztwa, zwłaszcza w 1990 r., w których „w sposób

spójny, logiczny i niesprzeczny opisał okoliczności, w jakich nastąpiło

przekazanie samochodu marki Audi 80 w S. przez Sławomira K.”. Następnie widać było wyraźną ewolucję jego wypowiedzi, począwszy od oświadczenia wysłanego w dniu 5 czerwca 1995 r. z Zakładu Karnego do Sławomira K., przebywającego wówczas w Szwecji. W rezultacie pod koniec

śledztwa i na rozprawie jego „postawa wyraźnie świadczy o chęci nieobciążania odpowiedzialnością za zamach Sławomira K.”. Analizując wszystkie dowody dotyczące tego przestępstwa Sąd Okręgowy uznał Sławomira

K. za winnego usiłowania pozbawienia życia Piotra P.

Powyższe stanowisko podzielił Sąd Apelacyjny w G. w wyroku z dnia

29 czerwca 2000 r., podwyższając skazanemu wymiar kary za ten czyn.

W uzasadnieniu przedstawił wyniki kontroli instancyjnej co do prawidłowości ustaleń faktycznych i zasad procedowania, konfrontując je z treścią zarzutów i wywodów skarżących. Odnosząc się natomiast do czynu będącego przedmiotem niniejszych rozważań, stwierdził w konkluzji, że zmiana

zeznań przez pokrzywdzonego i podjęta przezeń próba obciążenia zamachem nieżyjącego już Dariusza K., nie zasługuje na wiarę oraz w żadnej

mierze nie podważa ocen i ustaleń poczynionych przez sąd pierwszej instancji.

Również Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną złożoną

przez obrońcę skazanego, w wyroku z dnia 21 listopada 2001 r., nie podzielił podniesionych zarzutów obrazy przepisów prawa procesowego w

zakresie owego czynu i w tej części kasację oddalił.

W świetle przytoczonych ocen, ustaleń i wniosków w pełni uprawnione jest stwierdzenie, że informacje zawarte w liście Piotra P. wskazują jedynie na nowe fakty, na inny – od przyjętego – przebieg zdarzenia będącego przedmiotem rozpoznania. Niewątpliwie pochodzą z tego samego,

znanego sądowi, źródła dowodowego, jednakże posiadają cechy nowego

środka dowodowego, który li tylko pozornie może usprawiedliwiać kwestionowanie ustaleń faktycznych. Oczywiście nie wystarcza to a priori do zdyskwalifikowania prawomocnych wyroków wydanych w sprawie, bez spełnienia ustawowych wymogów dotyczących oceny przeprowadzonych dowodów, ich wartości i mocy dowodowej, analizowanej globalnie, w konfrontacji z całokształtem ujawnionych okoliczności, przy uwzględnieniu zasad

prawidłowego rozumowania, a także wskazań wiedzy i zdrowego rozsądku. Właśnie taka ocena prowadzi do przyjęcia konstatacji, iż wskazany

przez obrońców nowy środek dowodowy w postaci zmienionej przez pokrzywdzonego relacji co do przebiegu przestępczego zdarzenia, pozostaje

w rażącej sprzeczności z wieloma dowodami, którym sąd meriti przyznał

walor wiarygodności i w oparciu o które doszło do prawomocnego skazania

Sławomira K. Informacje zawarte w liście to kolejna wersja zdarzenia, potwierdzająca tezę przyjętą przez Sąd Okręgowy w G. – o wyraźnej ewolucji

wypowiedzi Piotra P., zmierzającej w miarę upływu lat do poprawy sytuacji

procesowej Sławomira K., aż do obciążenia odpowiedzialnością za eksplozję samochodu swego kolegi Dariusza K., który towarzyszył mu na miejscu

przestępstwa w 1990 r. (a w momencie obciążania go już nie żył) i wreszcie – do samooskarżenia. Wszystko to zmusza do oceny wiarygodności

owych informacji z dużą dozą krytycyzmu. Powyższej oceny nie mogą

podważyć zeznania Krzysztofa Ś. i Tadeusza P., przesłuchanych w trybie

art. 97 w zw. z art. 546 k.p.k., zawierające powtórzenie treści rozmów

przeprowadzonych przez świadków z Piotrem P., w różnym czasie i miejscu, kiedy to pokrzywdzony zmodyfikował już swoje pierwsze zeznania obciążające Sławomira K. Z kolei świadek Hubert D., przesłuchany w tym

samym trybie, oświadczył, iż nie są mu bliżej znane powody, dla których

Piotr P. zmieniał swoje wypowiedzi na temat usiłowania zabójstwa w dniu

28 września 1990 r.

Zeznania Huberta D. ściśle korespondują z depozycjami przezeń

złożonymi uprzednio, a przy tym nie zawierają żadnych nowych okoliczności mogących podważyć poczynione ustalenia faktyczne w niniejszej sprawie.

Natomiast przy ocenie zeznań Krzysztofa Ś. i Tadeusza P. uwzględnić należy dwa elementy: po pierwsze ten, że obaj przedstawili wyłącznie

okoliczności przekazane im przez Piotra P. w trakcie odbytych rozmów, a

więc uzyskane z tego samego źródła dowodowego, i po drugie, iż ocena

wartości dowodowej ich wypowiedzi ściśle wiąże się z oceną zeznań pokrzywdzonego oraz z treścią jego listu, jako zasadniczego źródła dowodowego. Co się zaś tyczy Dariusza Z., występującego obecnie w charakterze

świadka w sprawie przeciwko Sławomirowi K., na którego zeznania powołał się dodatkowo obrońca w piśmie z dnia 5 października 2004 r., to

stwierdzić należy, że jego wypowiedzi, nawet w zmienionej formie w porównaniu z treścią uprzednio złożonych wyjaśnień, w żadnej mierze nie

świadczą o błędności ustaleń faktycznych dokonanych w części dotyczącej

usiłowania zabójstwa Piotra P. Jednocześnie zauważyć trzeba, iż przedstawione przezeń przyczyny zmiany depozycji nie brzmią nazbyt przekonująco.

W zaistniałym układzie procesowym rozważenia wymagają przeto

kwestie o zasadniczym znaczeniu dla ostatecznego rozstrzygnięcia, a

mianowicie – czy dowody zawnioskowane przez obrońców skazanego

Sławomira K spełniają kryteria „nowych faktów lub dowodów” w rozumieniu

art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. oraz jaka jest ich wartość dowodowa.

3. W nauce i w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominujący jest pogląd, iż prawomocny wyrok posiada – w swym założeniu – cechy trwałego

rozstrzygnięcia przez sąd (ewentualnie przez sądy dwu instancji) rozpatrywanej sprawy w zakończonym już nim postępowaniu karnym. Przysługuje

mu zatem przymiot domniemania prawdziwości ustaleń faktycznych, poczynionych w danej sprawie i stanowiących podstawę wyroku. Naruszenie

tego domniemania, a w konsekwencji prawomocnego wyroku, w drodze

wznowienia postępowania może nastąpić jedynie w sytuacjach wyjątkowych i dlatego przepisy określające zakres stosowania tej instytucji nie

mogą być poddawane wykładni rozszerzającej. Wznowienie więc postępowania na podstawie art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. (art. 474 § 1 pkt 2 d.k.p.k.)

może nastąpić tylko wtedy, gdy po wydaniu prawomocnego orzeczenia

kończącego postępowanie w sprawie ujawnią się takie nowe fakty lub dowody, które mogą podważyć prawdziwość przyjętych uprzednio ustaleń

faktycznych (zob. M. Biłyj, A. Murzynowski: Wznowienie postępowania

karnego w PRL w świetle prawa i praktyki, Warszawa 1980, s. 49-56; K.

Marszał: Proces Karny, Katowice 1998, s. 476; wyrok z dnia 10 października 1995 r., II KO 76/94, OSNKW 1996, z. 1-2, poz. 9; postanowienie z

dnia 24 kwietnia 1996 r., V KO 2/96, OSNKW 1996, z. 7-8, poz. 47; postanowienie z dnia 7 września 2001 r., III KO 13/01, OSNKW 2001, z. 11-12,

poz. 96; postanowienie z dnia 27 lutego 2002 r., IV KO 34/01, niepubl; postanowienie z dnia 2 czerwca 2003 r., III KO 33/02 niepubl.).

Podstawa wznowienia propter nova powinna stwarzać wysokie prawdopodobieństwo błędności prawomocnego wyroku. Istotne znaczenie ma

zatem wiarygodność „nowych faktów lub dowodów”, rozumianych w ten

sposób, że podstawę wznowienia postępowania mogą stanowić zarówno

nowe fakty wynikające ze znanych uprzednio źródeł dowodowych, jak też

ujawnienie się nowych, nie znanych sądowi dowodów o nowych faktach.

Chodzi tu wyłącznie o takie nowe fakty i dowody, które wyraźnie wskazują

na jedną z trzech okoliczności taksatywnie wymienionych w art. 540 § 1

pkt 2 k.p.k. Przez „nowe dowody”, o których mowa w tym przepisie, rozumieć zaś należy nie tylko nowe, nie znane dotąd, źródła dowodowe, lecz

także nowe środki dowodowe. Brak jest bowiem racjonalnych przesłanek

do ograniczenia pojęcia dowodu określonego w tym przepisie wyłącznie do

źródła dowodowego. Taki kierunek wykładni owego pojęcia przeważa również wśród przedstawicieli doktryny (zob. T. Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie postępowanie karne, Warszawa 1998, s 787-789; S. Zabłocki: Postępowanie odwoławcze, kasacyjne i wznowieniowe w procesie karnym, Warszawa 1999, s.. 309-312; M. Biłyj, A. Murzynowski: Wznowienie ..., s. 99103).

Przymiot wiarygodności uzyskują przede wszystkim fakty lub dowody, które są wewnętrznie spójne, a także zgodne z ustaleniami dokonanymi w

prawomocnie zakończonym postępowaniu, których skarżący nie podważa.

Sąd orzekający w przedmiocie wniosku o wznowienie postępowania musi

więc dokonać oceny wiarygodności owych dowodów lub okoliczności, które

mają stanowić podstawę wznowienia, w ścisłym sprzężeniu z oceną dotychczas zgromadzonych dowodów, aby ustalić czy istnieje rzeczywiście

wysokie prawdopodobieństwo błędności zakwestionowanego we wniosku

orzeczenia.

Mając na uwadze wyżej przedstawione kryteria ocenne materiału

dowodowego przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie wznowienia postępowania, Sąd Najwyższy uznał, że dowody zawnioskowane przez

obrońców skazanego w niniejszej sprawie wprawdzie spełniają wymogi

„nowych faktów lub dowodów” (...), jednakże ich wartość dowodowa, wynikająca z dokonanej dotychczas oceny całokształtu materiału dowodowego

w ścisłym sprzężeniu ze wskazanymi we wnioskach nowymi dowodami lub

okolicznościami, nie daje podstaw do uchylenia wyroków (w zakwestionowanych częściach) Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego w G.