III KO 182/24 · Sąd Najwyższy

III KO 182/24 POSTANOWIENIE Dnia 22 kwietnia 2026 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Małgorzata Wąsek-Wiaderek po rozpoznaniu w Izbie Karnej, w dniu 22 kwietnia 2026 r., na posiedzeniu bez udziału stron, w sprawie M.B., wniosku SSN W.W., zawartego w zarządzeniu z dnia 25 marca 2026 r., o wyłączenie SSN M.S. od udziału w rozpoznaniu sprawy zainicjowanej pismem skazanego, stanowiącym sygnalizację wznowienia postępowania karnego z urzędu, zarejestrowanej pod sygn. akt III KO 182/24, na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 i 4 k.p.k., p o s t a n o w i ł wyłączyć SSN M.S. od udziału w rozpoznaniu sprawy III KO 182/24.

UZASADNIENIE

Przed Sądem Najwyższym zawisła sprawa zainicjowana pismem skazanego M.B., stanowiącym sygnalizację potrzeby wznowienia postępowania karnego, zakończonego wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie wydanym w sprawie II AKa 21/22, zarejestrowana pod sygn. akt III KO 182/24. Jako podstawę sygnalizacji skazany podał orzekanie przez Sąd Apelacyjny w Rzeszowie z udziałem „neosędziego”, tj. sędziego powołanego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.

U. z 2018 r., poz. 3; dalej: ustawa nowelizująca KRS). Aktualnie, zarządzeniem Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracami Izby Karnej z dnia 12 marca 2026 r., został wyznaczony do rozpoznania tej sprawy następujący skład orzekający: SSN M.S. (przewodniczący), SSN W.W. (sprawozdawca), SSN S.S.Zarządzeniem z dnia 25 marca 2026 r. sędzia sprawozdawca – SSN W.W. złożył wniosek o wyłączenie SSN M.S. od udziału w rozpoznaniu sprawy z sygnalizacji wznowienia postępowania z urzędu. W zarządzeniu wskazał, że sprawa dotyczy oceny zarzutu udziału w składzie orzekającym Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie (sygn. akt II AKa 21/22) sędziego powołanego w takim samym trybie co członek składu, który miałby dokonywać w Sądzie Najwyższym oceny tego zarzutu.

SSN W. W. podkreślił również, że orzekanie w tej sprawie z udziałem osoby powołanej do Sądu Najwyższego na wniosek wadliwie ukształtowanej KRS pozbawia stronę prawa do sądu w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Wypada zauważyć, że analogiczne zarządzenie (wniosek o wyłączenie) zostało wydane także w odniesieniu do SSN S.S. i zarejestrowane w repertorium KRI pod numerem 1630. Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Wniosek okazał się zasadny.W pierwszej kolejności należy podkreślić, że dopuszczalne jest wyłączenie sędziego zainicjowane przez innego członka wyznaczonego kolegialnego składu orzekającego.

Przewiduje to art. 42 § 1 k.p.k., określając taką procedurę wyłączeniem z urzędu. Ponadto, w jednej z tez uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r. I KZP 2/22 (OSNK 2022, z. 6, poz.

22) wprost wskazano, że „kontrola bezstronności sędziego prowadzona przez właściwy sąd z urzędu w trybie art. 42 § 1 k.p.k. może zostać uruchomiona również przez każdego sędziego zasiadającego w jego składzie”. Sąd Najwyższy orzekał w przedmiocie wyłączenia sędziego w wielu sprawach, które były inicjowane w ww. sposób (por. m.in. postanowienia: z dnia 31 marca 2026 r., V KO 210/25 [KRI 1616]; z dnia 10 kwietnia 2026 r., III KO 16/25 [KRI 1627]; z dnia 15 kwietnia 2026 r., V KO 149/25 [KRI 1635]). Fakt powołania sędziego Sądu Najwyższego na wniosek wadliwie ukształtowanej KRS stanowi podstawę do jego wyłączenia ze względu na konieczność zapewnienia skazanemu dostępu do sądu niezależnego, bezstronnego, ustanowionego ustawą, w rozumieniu konstytucyjnym i konwencyjnym.

Sąd Najwyższy, na podstawie art. 87 § 1 ustawy o SN, pozostaje związany uchwałą połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/2020 (OSNK 2020, z. 2, poz. 7), gdzie stwierdzono, że: „nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. […] zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.

U. z 2018 r. poz. 3)”. Cytowana uchwała ma moc zasady prawnej, co oznacza, że jest nią związany każdy skład Sądu Najwyższego. Wynikającego z uchwały połączonych Izb stanu rzeczy nie zmieniło orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r. (sygn. akt U 2/20, OTK-A 2020, poz. 61; Dz. U. 2020, poz. 376). Argumenty na rzecz tej tezy zostały obszernie zreferowane m.in. w postanowieniach Sądu Najwyższego: z dnia 23 listopada 2022 r. I KO 79/21 i I KO 80/21; z dnia 18 stycznia 2023 r., IV KZ 59/21; z dnia 6 lipca 2023 r., IV KO 14/23; czy w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2023 r., V KK 17/23, a Sąd Najwyższy orzekający w tej sprawie je podziela.

Stanowisko zawarte w uchwale połączonych Izb Sądu Najwyższego zostało następnie potwierdzone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r. I KZP 2/22. Jest ono także aprobowane w kolejnych orzeczeniach (por. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22, OSNP 2022, z. 10, poz. 95; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 października 2021 r., II KO 30/21; z dnia 19 stycznia 2023 r., I KK 240/22; z dnia 14 stycznia 2025 r., III KK 436/24; z dnia 15 stycznia 2025 r., I KO 127/24; z dnia 17 stycznia 2025 r., IV KK 458/24; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 21 lutego 2024 r., II KK 627/23; z dnia 18 grudnia 2024 r., II KO 84/24; z dnia 16 stycznia 2025 r., II KK 322/24; z dnia 17 grudnia 2025 r., I KK 359/25; z dnia 7 stycznia 2026 r., II KK 433/25).Ponadto, zgodnie z wyrokiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 22 lipca 2021 r. w sprawie Reczkowicz p. Polsce (skarga nr 43447/19) udział w procesie powoływania sędziów Krajowej Rady Sądownictwa w składzie ukształtowanym w trybie ustawy nowelizującej (w efekcie czego organ ten nie był niezależny od władzy wykonawczej i ustawodawczej) powoduje, że sąd z udziałem tak powołanego sędziego nie stanowi w konkretnej sprawie niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC (pkt 284 – szerzej w tym zakresie m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21; stanowisko potwierdzone także w wyroku ETPCz z dnia 8 listopada 2021 r., Dolińska-Ficek i Ozimek p. Polsce, skargi nr 49868/19 i 57511/19, wyroku ETPCz z dnia 3 lutego 2022 r., Advance Pharma Sp. z o.o. p. Polsce, skarga nr 1469/20 oraz wyroku pilotażowym ETPCz z dnia 23 listopada 2023 r., Wałęsa p. Polsce, skarga nr 50849/21).

Wyłączając SSN M.S. od udziału w rozpoznaniu tej sprawy Sąd Najwyższy miał w polu widzenia również to, że na skutek skarg do ETPCz z powodu wydawania orzeczeń przez Sąd Najwyższy z udziałem wadliwie powołanych sędziów, w ramach zawartych ugód lub decyzji akceptujących tzw. jednostronne deklaracje rządu, ETPCz zobowiązuje rząd do wypłacania skarżącym kwot zadośćuczynień sięgających zazwyczaj do 10.000 euro (por. m.in. decyzje ETPCz: z dnia 5 grudnia 2024 r.: Cupał i inni p. Polsce, skarga nr 30049/22; Zieliński p. Polsce, skarga nr 3423/22;

Łabudek i in. p. Polsce, skarga nr 43727/21; z dnia 7 maja 2025 r. w sprawach Renata Półtorak-Libura i Tadeusz Libura p. Polsce (razem z trójką innych skarżących), skarga nr 43211/21; z dnia 7 maja 2025 r. w połączonych sprawach Burchard i Szymczak p. Polsce, skargi nr 1470/22 oraz 20920/22; z dnia 19 czerwca 2025 r., Piotr Raczkowski p. Polsce, skarga nr 33082/22; wszystkie orzeczenia są opublikowane w bazie HUDOC na stronie internetowej ETPCz).Jednocześnie trafna jest argumentacja dotycząca tego, że okoliczności podniesione w piśmie sygnalizującym potrzebę wznowienia postępowania z urzędu, dotyczące niezawisłości sędziego i niezależności sądu, powiązane ze sposobem powołania sędziego sądu powszechnego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy nowelizującej, w tożsamym stopniu odnoszą się zarówno do sędziego, z udziałem którego orzekał w sprawie skazanego Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, jak również sędziego wyznaczonego do składu orzekającego mającego rozpoznać sprawę zainicjowaną sygnalizacją skazanego, czyli SSN M.S. W takim układzie procesowym zachodzi identyczność sytuacji prawnej sędziego, którego dotyczy okoliczność wskazana jako podstawa wznowienia postępowania z urzędu, jak i sędziego, który miałby rozstrzygać o potrzebie wznowienia tego postępowania.

Tego typu postępowanie byłoby sprzeczne z sednem zakazu nemo iudex in causa sua.Mając na uwadze powyższe, należało orzec jak w części dyspozytywnej postanowienia. [WB][a.ł] ‎