III KK 366/11 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 28 CZERWCA 2012 R.

III KK 366/11

Zakaz dowodowy uregulowany w art. 199 k.p.k. obejmuje wszelkie

oświadczenia oskarżonego dotyczące zarzucanego mu czynu, składane

wobec lekarza udzielającego pomocy medycznej i to niezależnie od ich

treści. Chodzi jednak o przypadki udzielania tej pomocy samemu

oskarżonemu, a nie innym osobom, np. pokrzywdzonemu. Oświadczenia

sprawcy czynu zabronionego chroni zakaz dowodowy bez względu na to,

czy przedstawiono mu zarzut jego popełnienia, czy też nie. Reguła

określona w art. 199 k.p.k. nie stoi na przeszkodzie przesłuchaniu w

charakterze świadka lekarza, który na miejscu zdarzenia udzielał pomocy

medycznej pokrzywdzonemu lub innym osobom.

Przewodniczący: sędzia SN T. Artymiuk.

Sędziowie: SN J. Grubba, (SA del. do SN) A. Stępka

(sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Drozdowska.

Sąd Najwyższy w sprawie Anny Ś., skazanej z art. 148 § 1 k.k. i

innych, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 28 czerwca

2012 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanej od wyroku Sądu

Apelacyjnego w L. z dnia 6 czerwca 2011 r., zmieniającego wyrok Sądu

Okręgowego w L. z dnia 22 listopada 2010 r.,

postanowił o d d a l i ć kasację jako oczywiście bezzasadną (...).

Z uzasadnienia:

Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 22 listopada 2010 r., uznał Annę

Ś. i Andrzeja W. za winnych zbrodni z art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 197 § 4

k.k. w zw. z art. 197 § 3 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. (...) i za to przestępstwo

na mocy art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. skazał ich na kary po 12 lat

pozbawienia wolności. Nadto na podstawie art. 46 § 1 k.k. zasądził od

obydwojga oskarżonych solidarnie na rzecz pokrzywdzonych Krystyny B.,

Karoliny B., Michała B. i Magdy G. kwoty po 8 000 zł tytułem

zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.

Jednocześnie sąd uznał oskarżonego Andrzeja W. za winnego czynu

z art. 178 a § 1 k.k. (…).

Na mocy art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. w miejsce zbiegających się

jednostkowych kar pozbawienia wolności orzekł sąd wobec Andrzeja W.

łączną karę 12 lat pozbawienia wolności.

Na podstawie art. 63 § 1 k.k. na poczet orzeczonych wobec

obydwojga kar pozbawienia wolności zaliczono okresy rzeczywistego

pozbawienia wolności w sprawie od dnia 2 sierpnia 2009 r. do dnia 22

listopada 2010 r. (...).

Apelację od tego wyroku wnieśli obrońcy obydwojga oskarżonych

oraz na niekorzyść oskarżonych w zakresie dotyczącym orzeczenia o karze

pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej.

Obrońca oskarżonej Anny Ś. opierając podstawy apelacji o przepis

art. 438 pkt. 2 i 3 k.p.k. zarzucił wyrokowi:

a) obrazę przepisów prawa procesowego mającą wpływ na treść

orzeczenia, a mianowicie art. 4 k.p.k., art. 5 § 2 k.p.k., art. 7 k.p.k., art. 366

k.p.k., art. 410 k.p.k. i art. 424 k.p.k., poprzez:

– subiektywną ocenę materiału dowodowego, w szczególności

wyjaśnień Anny Ś. i w rezultacie bezpodstawne uznanie jej za winną

zarzucanego aktem oskarżenia czynu podczas, gdy zachowanie oskarżonej

nie wypełniało znamion przestępstwa określonego w art. 148 kk i art. 197

k.k. – nawet popełnionego z zamiarem ewentualnym,

– dowolną i sprzeczną z zasadami logiki ocenę wyjaśnień

oskarżonego W. oraz zeznań świadka Pauliny P., poprzez bezpodstawne i

bezkrytyczne danie im wiary w sytuacji, gdy treść ich relacji nie znajduje

potwierdzenia w pozostałym materiale dowodowym, zwłaszcza w zakresie

odnoszącym się do sposobu działania i zachowania się oskarżonej Ś.;

b) obrazę przepisów prawa procesowego mającą wpływ na treść

orzeczenia, a mianowicie art. 170 k.p.k., poprzez bezpodstawne oddalenie

wniosku obrońcy z dnia 15 listopada 2010 r. o powołanie biegłego

seksuologa dla stwierdzenia, czy oskarżona Anna Ś. wykazuje zaburzenia

na tle seksualnym, gdyż okoliczność ta mogła mieć znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy;

c) obrazę przepisu art. 199 k.p.k. mającą wpływ na treść orzeczenia,

poprzez bezpodstawne oddalenie wniosku dowodowego o przesłuchanie

na okoliczności zdarzenia w charakterze świadka lekarza karetki

pogotowia, który na miejscu zdarzenia udzielał pomocy pokrzywdzonemu;

d) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia

i mający wpływ na treść orzeczenia wobec przyjęcia wskutek nieprawidłowo

dokonanej oceny dowodów, że oskarżona Anna Ś. dopuściła się

zarzucanego jej aktem oskarżenia czynu mimo występujących w tym

zakresie

poważnych

wątpliwości

wynikających

ze

zgromadzonego

materiału dowodowego, a zwłaszcza z wyjaśnień oskarżonej, w sytuacji,

gdy prawidłowa

ocena wszystkich dowodów

winna prowadzić

odmiennych ustaleń, niż przyjęte przez Sąd pierwszej instancji (...).

W konkluzji obrońca wniósł:

do

– w pierwszej kolejności o uniewinnienie oskarżonej od zarzucanego

jej aktem oskarżenia czynu, ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania;

– na wypadek nieuwzględnienia powyższego stanowiska obrońca

wniósł o zmianę kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonej,

przyjęcie, że działaniem swoim zrealizowała znamiona czynu z art. 156 k.k.

i wymierzenie za ten czyn stosownej kary (...).

Rozpoznając wniesione apelacje Sąd Apelacyjny w L. wyrokiem z

dnia 6 czerwca 2011 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

– w zakresie przestępstwa z art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 197 § 4 k.k.

w zw. z art. 197 § 3 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. przypisanego oskarżonym w

punkcie I wyroku określenie „do obcowania płciowego” zastąpił ustaleniem

„do poddania się innej czynności seksualnej”,

– uchylił rozstrzygnięcie o zasądzeniu od oskarżonych na rzecz

pokrzywdzonych zadośćuczynienia za doznaną krzywdę na podstawie art.

46 § 1 k.k. (...),

– w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymał w mocy (...).

Kasację od tego wyroku wniósł obrońca skazanej Anny Ś.

Na podstawie art. 523 § 1 k.p.k. zarzucił rażącą obrazę przepisów

prawa procesowego mającą wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a

mianowicie:

– art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k., wskutek nienależytego

i niepełnego rozważenia wszystkich zarzutów apelacyjnych oraz niepełnego

odniesienia się do nich w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego, to jest

w zakresie zarzutu podnoszącego kwestię oddalenia przez Sąd pierwszej

instancji wniosku dowodowego o przesłuchanie w charakterze świadka

lekarza będącego na miejscu zdarzenia i udzielającego pomocy medycznej

pokrzywdzonemu, a nadto odnośnie do wniosku o powołanie opinii

seksuologicznej względem skazanej Anny S.,

– art. 7 k.p.k., polegającą na dowolnej ocenie dowodów zebranych w

sprawie z naruszeniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy

i

doświadczenia

życiowego,

co

w

konsekwencji

doprowadziło

do

bezpodstawnego utrzymania w mocy zaskarżonego wyroku.

W konkluzji obrońca wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w

L. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w

postępowaniu odwoławczym.

W odpowiedzi na kasację prokurator Prokuratury Apelacyjnej w L.

wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Tylko jeden z podniesionych w kasacji zarzutów, dotyczący obrazy

art. 199 k.p.k. okazał się zasadny, jakkolwiek uchybienie to nie było ani

rażące, ani nie miało istotnego wpływu na treść orzeczenia. Wszystkie

pozostałe zarzuty były oczywiście bezzasadne, toteż kasacja w całości

podlegała oddaleniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k. (...).

Natomiast trafnie zarzucił obrońca, iż Sąd pierwszej instancji dopuścił

się obrazy art. 199 k.p.k., zaś Sąd Apelacyjny bezkrytycznie zaaprobował

stanowisko tegoż Sądu. Dla uporządkowania podniesionej kwestii należy

przypomnieć, że na rozprawie w dniu 15 listopada 2010 r. obrońca

oskarżonej Ś. złożył wniosek dowodowy o przesłuchanie w charakterze

świadków członków załogi karetki pogotowia, w szczególności lekarza, „na

okoliczność rozmów prowadzonych przez załogę karetki z oskarżonymi

celem ustalenia, czy oskarżona Anna Ś. była w szoku, co mówiła na temat

czynu i jak się zachowywała”. Sąd Okręgowy powołując się na treść

przepisu art. 199 k.p.k. nie uwzględnił tego wniosku podnosząc, że

przeprowadzenie dowodu jest niemożliwe wobec ustawowego zakazu. Z

kolei w apelacji obrońca zarzucił obrazę tego przepisu podnosząc, że lekarz

karetki pogotowia udzielał pomocy medycznej pokrzywdzonemu, a nie

oskarżonej, toteż było możliwe jego przesłuchanie na okoliczności

zdarzenia, podobnie, jak i pozostałych członków załogi karetki pogotowia.

W przekonaniu apelującego w takiej sytuacji kierowanych do w/w osób

wypowiedzi oskarżonej nie chroni zakaz dowodowy.

Rozpoznając omawiany zarzut Sąd Apelacyjny w całości podzielił w

tym zakresie stanowisko Sądu pierwszej instancji precyzując dodatkowo, że

art. 199 k.p.k. chroni także oświadczenia oskarżonej składane wobec

lekarza udzielającego pomocy medycznej innej osobie, np. także

pokrzywdzonemu.

Mając na uwadze powyższe argumenty, Sąd Najwyższy w składzie

orzekającym w niniejszej sprawie stwierdza, iż Sądy obydwu instancji

dokonały w omawianym przypadku błędnej interpretacji art. 199 k.p.k.

Przepis ten stanowi jednoznacznie, że złożone wobec biegłego albo wobec

lekarza udzielającego pomocy medycznej oświadczenia oskarżonego,

dotyczące zarzucanego mu czynu, nie mogą stanowić dowodu.

Zarówno w doktrynie jak i w judykaturze ugruntowany jest pogląd, że

przepis ten obejmuje zakazem dowodowym wszelkie oświadczenia

oskarżonego składane wobec lekarza udzielającego właśnie jemu pomocy

medycznej, dotyczące zarzucanego mu czynu niezależnie od ich treści. Nie

mogą one stanowić dowodu także wówczas, gdy złożone zostały zanim

sprawcę formalnie postawiono w stan podejrzenia. Jest to zakaz

bezwzględny i w tym zakresie lekarz nie może być zwolniony z tajemnicy

lekarskiej na podstawie art. 180 § 2 k.p.k., gdyż przepis art. 199 k.p.k.

stanowi względem niego lex specialis (por. T. Grzegorczyk, Kodeks

Postępowania Karnego. Komentarz. Warszawa 2008, s. 457-459, wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2008 r., V KK 230/07, Lex nr 359261,

wyroki Sądu Apelacyjnego w Krakowie: z dnia 29 września 2006 r., II AKa

45/06, KZS 2006, z. 4, poz. 34, z dnia 14 sierpnia 2003 r., II AKa 179/03,

KZS 2003, z. 9, poz. 23).

Należy stwierdzić, że co do zasady ma rację Sąd Apelacyjny, gdy

podnosi, iż art. 199 k.p.k. „…należy odczytywać tak, że chodzi tu o

oświadczenia osoby będącej obecnie oskarżonym, a dotyczące czynu

zarzuconego jej w postępowaniu karnym, złożone wobec osób wskazanych

w art. 199 k.p.k., choćby w momencie ich składania oświadczający nie był

jeszcze podejrzanym, czy oskarżonym, byle tylko był nim obecnie. Ratio

legis sprowadza się tu do niedopuszczalności wykorzystywania jako

dowodu wcześniejszych oświadczeń oskarżonego złożonych w warunkach

specyficznych wobec szczególnego rodzaju osób w sytuacjach, w których

szczerość staje się naturalną koniecznością”. Jest bowiem rzeczą

oczywistą,

że

dowodowe

wykorzystanie

wypowiedzi

oskarżonego

złożonych wobec osób wymienionych w art. 199 k.p.k. zanim formalnie

postawiono mu zarzut, stanowiłoby obejście zakazu płynącego z tej normy.

Rzecz jednak w tym, że tego rodzaju sytuacja, do jakiej odnosił się Sąd

odwoławczy,

nie

zachodziła

w

realiach

procesowych

niniejszego

postępowania. Analiza akt przedmiotowej sprawy dowodzi bowiem, że

lekarz karetki pogotowia wezwany na miejsce zdarzenia udzielał medycznej

pomocy nie oskarżonej, lecz pokrzywdzonemu Bogdanowi B. Tego rodzaju

ustaleń trafnie dokonał Sąd pierwszej instancji, a wynikają one wprost z

relacji świadków Aleksandry S. oraz Emila S. A zatem względy formalne nie

sprzeciwiały się ewentualnemu przesłuchaniu w charakterze świadków

zarówno lekarza udzielającego pomocy pokrzywdzonemu B., jak i

pozostałych członków załogi karetki pogotowia na okoliczności zdarzenia, w

tym również co do faktów przekazanych im przez samą oskarżoną. Bez

znaczenia jest w tym przypadku sam status procesowy oskarżonej w

momencie przekazywania przez nią do tych osób informacji na temat

zdarzenia.

O ile można zaaprobować stanowisko Sądu odwoławczego, że skoro

przesłuchano w charakterze świadka pokrzywdzonego zanim zmarł, to nie

zachodziła bezwzględna konieczność przesłuchiwania „lekarza pogotowia

ratunkowego na okoliczność zdarzenia”, to jednak nie zasługuje na

akceptację inny pogląd Sądu Apelacyjnego, jakoby przepis art. 199 k.p.k.

chronił także wypowiedzi osoby oskarżonej złożone wobec lekarza

udzielającego

pomocy

medycznej

nie

samemu

sprawcy,

lecz

pokrzywdzonemu. Tego rodzaju pogląd jest nieuprawniony i stanowi wyraz

rozszerzającej wykładni zakazu dowodowego wyrażonego w sposób jasny i

precyzyjny w art. 199 k.p.k.

Podsumowując powyższe rozważania Sąd Najwyższy stwierdza, że

Sądy obydwu instancji dopuściły się obrazy art. 199 k.p.k. poprzez jego

błędną wykładnię. Zakaz dowodowy uregulowany w art. 199 k.p.k. obejmuje

wszelkie oświadczenia oskarżonego dotyczące zarzucanego mu czynu,

składane wobec lekarza udzielającego pomocy medycznej i to niezależnie

od ich treści. Chodzi jednak o przypadki udzielania tej pomocy samemu

oskarżonemu, a nie innym osobom, np. pokrzywdzonemu. Oświadczenia

sprawcy czynu zabronionego chroni zakaz dowodowy bez względu na to,

czy formalnie przedstawiono mu zarzut jego popełnienia, czy też nie.

Reguła określona w art. 199 k.p.k. nie stoi na przeszkodzie przesłuchaniu w

charakterze świadka lekarza, który na miejscu zdarzenia udzielał pomocy

medycznej pokrzywdzonemu lub innym osobom. Inną kwestią pozostanie

jednak problem przydatności takiego dowodu dla rozstrzygnięcia sprawy,

która winna być rozstrzygnięta przez sąd na podstawie art. 170 § 1 pkt 2 –

5 k.p.k.

Podkreślenia wymaga także fakt, że Sąd Apelacyjny w omawianej

części naruszył przepisy art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k., skoro

nie

rozważył

należycie

podniesionego

w

tym

zakresie

zarzutu

apelacyjnego. Mimo tego jednak nie można przyjąć, by uchybienie to miało

charakter rażący i w dodatku mogło mieć istotny wpływ na treść wyroku

Sądu pierwszej instancji, czy tym bardziej wyroku Sądu Apelacyjnego.

Wbrew pozorom w przedmiotowej sprawie autor kasacji nie wykazał takiego

związku pomiędzy podnoszonym uchybieniem, a treścią zaskarżonego

wyroku. Warto podkreślić, że w argumentach pisemnej skargi kasacyjnej

obrońca również nie jest konsekwentny i niejako rozszerzył tezę dowodową

wywodząc, iż wnioskowany dowód miałby służyć wykazaniu – „czy nie

nastąpiła radykalna zmiana zeznań u świadków lub też u pokrzywdzonego”.

Należy w tym kontekście przypomnieć, iż zgodnie z treścią art. 523 §

1 k.p.k. kasacja może być wniesiona tylko z powodu uchybień

wymienionych w art. 439 k.p.k. – a więc bezwzględnych przyczyn

odwoławczych – lub innego rażącego naruszenia prawa, jeśli mogło ono

mieć istotny wpływ na treść orzeczenia.

O rażącym naruszeniu prawa w znaczeniu tego przepisu można

mówić tylko w odniesieniu do jego bardzo poważnego naruszenia, wręcz

zbliżonego do znaczenia o randze bezwzględnej przyczyny odwoławczej.

Te wymogi, aby uchybienia powyższego rodzaju były rażące oraz by

mogły mieć istotny wpływ na treść orzeczenia, muszą być spełnione

kumulatywnie.

A zatem nie jest podstawą uwzględnienia kasacji samo stwierdzenie,

iż Sąd dopuścił się rażącego naruszenia prawa, jeżeli w realiach danej

sprawy nie da się wykazać, że uchybienie to mogło mieć wpływ na treść

zaskarżonego orzeczenia.

Również

nie

jest

wystarczające

dla

uwzględnienia

kasacji

stwierdzenie, że uchybienie mogło lub nawet miało istotny wpływ na treść

orzeczenia, jeśli nie można tego uchybienia zakwalifikować jako rażącego.

Z powodów powyżej przedstawionych wskazane naruszenie przepisu

art. 199 k.p.k. nie mogło wpłynąć na uwzględnienie kasacji.

Natomiast uznając oczywistą bezzasadność pozostałych zarzutów

kasacji Sąd Najwyższy odstąpił od sporządzenia uzasadnienia w tej części

mając na uwadze treść art. 535 § 3 k.p.k. W rezultacie również sama

kasacja podlegała oddaleniu w całości jako oczywiście bezzasadna.