III KK 286/23 · Sąd Najwyższy

III KK 286/23 POSTANOWIENIE Dnia 14 października 2024 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jarosław Matras po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 14 października 2024 r., wniosku obrońcy skazanego A.K. w przedmiocie wyłączenia sędziów Sądu Najwyższego: Anny Dziergawki i Adama Rocha od udziału w sprawie o sygn. akt III KK 286/23, na podstawie art. 42 § 4 zdanie pierwsze k.p.k. w zw. z art. 41 § 1 k.p.k. p o s t a n o w i ł wyłączyć sędziów Sądu Najwyższego: Annę Dziergawkę i Adama Rocha od udziału w sprawie o sygn. akt III KK 286/23.

UZASADNIENIE

W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy w Krakowie w dniu 18 stycznia 2023 r., sygn. akt IV Ka 1506/22 zmienił w części skazujący wyrok Sądu Rejonowego w dla Krakowa - Nowej Huty w Krakowie z dnia 5 maja 2022 r., sygn. akt II K 485/21/N. Po wniesieniu kasacji przez obrońcę skazanego akta sprawy celem ich rozpoznania przekazano Sądowi Najwyższemu. Sprawa ta zarejestrowana została pod sygnaturą III KK 286/23 i przydzielona do referatu sędziego Sądu Najwyższego Antoniego Bojańczyka. W imieniu skazanego jego obrońca złożył w trybie art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym wniosek o stwierdzenie niespełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez sędziego wyznaczonego do rozpoznania sprawy, ewentualnie w razie nieuwzględnienia tego wniosku, wniosek o wyłączenie SSN Antoniego Bojańczyka od orzekania w niniejszej sprawie na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 i art. 41 § 1 k.p.k.Postanowieniem z dnia 12 września 2023 r. o wniosek o wyłączenie sędziego Antoniego Bojańczyka od udziału w sprawie III KK 286/23 uznano za niedopuszczalny z mocy ustawy i pozostawiono go bez rozpoznania.

Kolejno, postanowieniem z dnia 7 grudnia 2023 r. (III KB 12/23) Sąd Najwyższy w składzie SSN Jarosława Sobutki odrzucił wniosek obrońcy skazanego złożony na podstawie art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym o zbadanie spełnienia przez SSN Antoniego Bojańczyka wymogów niezawisłości i bezstronności w sprawie o sygn. III KK 286/23. Zarządzeniem z dnia 9 sierpnia 2024 r. (k. 62 akt SN) wyznaczono skład orzekający i termin rozprawy kasacyjnej. Z dokumentu tego wynika, że do rozpoznania sprawy w dniu 17 października 2024 r. wyznaczono sędziów Sądu Najwyższego:

Adama Rocha (jako przewodniczącego), Annę Dziergawkę oraz Antoniego Bojańczyka (jako sprawozdawcę).W piśmie datowanym na dzień 6 września 2024 r. adw. J. J. wniósł o wyłączenie od rozpoznania sprawy sędziów Sądu Najwyższego: Anny Dziergawki i Adama Rocha, odwołując się przy tym do treści art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., 41 § 1 k.p.k. oraz art. 42 § 1 k.p.k. w zw. z art. 6 EKPC.W uzasadnieniu tego wniosku wskazano, że każdy z tych sędziów został powołany na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (dalej jako KRS), którą ukształtowano na mocy ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 3), co powoduje, iż udział w orzekaniu każdej z tych osób prowadzi do nienależytej obsady sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.

Obrońca zaakcentował także i to, że SSN Anna Dziergawka poddała się procedurze nominacyjnej przed KRS już w 2022 r. kiedy to standard orzeczniczy w przedmiocie statusu sędziów Sądu Najwyższego mianowanych z udziałem KRS ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. był już znany. We wniosku zwrócono także uwagę na fakt podniesienia w kasacji zarzutu wystąpienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. a to orzekania przez Sąd Okręgowy w składzie jednego sędziego powołanego na urząd przez KRS ukształtowaną nowelizacją z 2017 r. (SSO Jędrzej Dessoulavy - Śliwiński).

Oznacza to, że SSN Anna Dziergawka i Adam Roch mieliby oceniać, czy taka przyczyna odwoławcza zaistniała, samemu będąc powołanym na urząd sędziego SN w takim trybie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Wniosek należało uwzględnić. Przepis art. 41 k.p.k. ustanawiający instytucję iudex suspectus przewiduje możliwość wyłączenia sędziego, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Odwołując się do stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w postanowieniu z dnia 13 października 2021 r., II KO 30/21 warto przypomnieć, że wyłączenie sędziego na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. winno nastąpić nie tylko w sytuacji gdy istnieje okoliczność tego rodzaju, iż mogłaby wywołać wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie, ale również wówczas, gdy orzekanie przez sędziego w sprawie mogłoby realnie prowadzić do znacznie poważniejszego uchybienia, tj. naruszenia standardu z art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC) i uznania, że taki skład orzekający nie stanowi niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą.

Taka właśnie sytuacja miała miejsce w tej sprawie. Bez wątpienia okoliczności związane z uzyskaniem statusu sędziego SN przez A. Dziergawkę i A. Rocha, w następstwie brania udziału w konkursie przed Krajową Radą Sądownictwa po 17 stycznia 2018 r. prowadziłyby, gdyby sędziowie ci zasiadali w składzie rozstrzygającym sprawę, do naruszenia standardu z art. 6 ust. 1 EKPC, standardu konstytucyjnego (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ale także do przyjęcia, że sąd z ich udziałem będzie sądem nienależycie obsadzonym w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.

Taka konkluzja wynika zarówno z dotychczasowego orzecznictwa ETPC, jak i Sądu Najwyższego (por. orzeczenia ETPC w sprawach: Reczkowicz przeciwko Polsce, skarga 43447/19, Dolińska – Ficek i Ozimek przeciwko Polsce, skarga 49868/19 oraz Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce, skarga 1469/20; uchwała połączonych trzech Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. BSA I-4110-1/2020, OSNK 2020, z. 2, poz. 7; uchwała SN z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21; z dnia 13 października 2021 r.

II KO 30/21; z dnia 28 września 2022 r., IV KK 333/22; z dnia 27 lutego 2023 r., II KB 10/22). Wobec faktu, że szerokie uzasadnienie w tym zakresie zawarto w uzasadnieniach tych orzeczeń ponowne przytaczanie szczegółowej argumentacji jest zbędne, tym bardziej, iż obecny skład Sądu Najwyższego w całości argumenty te podziela i uznaje je za własne. Już zatem ta okoliczność, z uwagi na wystąpienie skarżącego, który domaga się wyłączenia sędziów A. Dziergawki i A. Rocha od rozpoznania sprawy, musi skutkować wyłączeniem tych sędziów od rozpoznania sprawy kasacyjnej, tak aby Polska nie ponosiła odpowiedzialności odszkodowawczej za naruszenie art. 6 ust. 1 EKPC, co jest bardzo prawdopodobne uwzględniając dotychczasową linię orzeczniczą ETPC.

Ubocznie trzeba też zwrócić uwagę, że udział w rozpoznaniu sprawy, w której podniesiono okoliczność wystąpienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. w związku z orzekaniem w instancji odwoławczej przez sędziego, powołanego na urząd sędziego Sądu Okręgowego Jędrzeja Dessoulavy- Śliwińskiego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukonstytuowanej w trybie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., sędziów Anny Dziergawki i Adama Rocha - powołanych w tożsamej, wadliwej konstytucyjnie procedurze – prowadziłby do naruszenia zasady nemo iudex in causa sua, co mogłoby wywołać zarówno u stron, jak i w odbiorze społecznym przekonanie o braku bezstronności i rzetelności sądu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2023 r., IV KK 159/22).

Nie bez znaczenia jest wreszcie i to, że wskazany we wniosku sędzia Adam Roch do lipca 2022 r. orzekał w Izbie Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego (której był również Prezesem), a która była organem powiązanym administracyjnie z Sądem Najwyższym, jednak sama nie miała statusu sądu w rozumieniu konstytucyjnym (por. uchwała trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA 1-4110-1/2020, OSNKW 2020, z. 2, poz. 7; uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, OSNK 2022, z. 6, poz. 22).

Zależność od władzy politycznej tego organu budziła także zastrzeżenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który zwracając uwagę także na potencjalnie wywołanie w przekonaniu jednostek, uzasadnionych wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności tej Izby, uznał, że Izba Dyscyplinarna nie jest sądem w rozumieniu prawa europejskiego (por. wyrok TSUE z dnia 15 lipca 2021 r., C-791/19, przeciwko Polsce). Wreszcie również wskazywane w orzecznictwie wątpliwości co do sposobu przeniesienia sędziów zlikwidowanej Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego do Izby Karnej tego sądu i podjęcia przez tych sędziów czynności orzeczniczych w ramach tej izby, uzasadniają oczywiste stwierdzenie o braku dochowania instytucjonalnych i ustrojowych gwarancji zapewnienia bezstronności i niezawisłości sądu ukonstytuowanego z udziałem takiej osoby w danej sprawie (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dni: 5 stycznia 2023 r., II KK 531/22; 26 września 2023 r., II KK 479/22).

Mając powyższe na uwadze koniecznym stało się podjęcie przez Sąd Najwyższy decyzji o wyłączeniu sędziów SN: A. Dziergawki i A. Rocha od rozpoznania sprawy wywołanej kasacją obrońcy skazanego (III KK 286/23). Już zaś na marginesie trzeba dostrzec, że wniosek o wyłączenie sędziego A. Bojańczyka nie został w ogóle merytorycznie rozpoznany, co pozbawia stronę prawa do sądu (por. uchwała SN z dnia 134 czerwca 2023 r., I KZP 22/22 – zasada prawna). Nie dość, że powołany w wadliwej procedurze sędzia odrzucił wniosek złożony na podstawie art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym, to jeszcze wniosek złożony w trybie art. 40 § 1 pkt 1 i art. 41 § 1 k.p.k. został pozostawiony bez rozpoznania przez kolejną osobę powołaną w niekonstytucyjnej procedurze, co więcej, która znalazła się w Izbie Karnej na skutek przeniesienia z Izby Dyscyplinarnej, która nigdy nie była sądem.

Trudno nie dostrzec, że te osoby podjęły takie procesowe decyzje w ochronie osób, które powołane zostały do Sądu Najwyższego w takiej samej procedurze. Można odnieść wrażenie, że od dłuższego czasu zarówno w formie regulacji ustawowych (np. ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw – Dz.U. poz. 1259; co do charakteru wprowadzonego tam mechanizm testu – por. postanowienie SN z 27 lutego 2023 r., II KB 10/22), jak i poprzez wydawanie decyzji procesowych przez osoby powołane w wadliwej procedurze, stwarzany jest układ zamknięty, który ma uniemożliwić stronom uruchomienie procedury wyłączenia sędziego.

O tym ostatnim aspekcie przekonuje choćby wydana w dniu 10 października 2024 uchwała Izby Cywilnej w sprawie III CZP 44/23, w której wzięli udział sędziowie powołani w tej samej wadliwej procedurze, odpowiadając na pytanie prawne sędziów także powołanych w wadliwej procedurze, a nadając tej uchwale moc zasady prawnej zmierza się do związania tym poglądem prawnym innych sędziów. Z uwagi na to, że postanowienie wydane w dniu 12 września 2023 r. o pozostawieniu bez rozpoznania zostało wydane przez osobę będącą w tej samej sytuacji ustrojowej co osoba co do której wniosek o wyłączenie złożono (s. A.

Bojańczyk), co powinno skutkować złożeniem żądania wyłączenia się tego sędziego od rozpoznania wniosku (por. uchwały SN w sprawach I KZP 2/22 i I KZP 22/22), jasne jest, iż postanowienie to jest obarczone rażącym naruszeniem prawa (nemo iudex in sua causa). Co więcej, na skutek wadliwego przyjęcia, że wniosek o wyłączenie w trybie art. 41 § 1 k.p.k. nie służy stronie (rzekomo może ona korzystać tylko z trybu wskazanego w art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym – uw. SN), uniemożliwiono stronie wszczęcie procedury wyłączenia sędziego w jakimkolwiek trybie, co jest również rażącym naruszeniem prawa.

W tym kontekście strona powinna raz jeszcze złożyć wniosek o wyłączenie sędziego A. Bojańczyka, albowiem jej wniosek nie został merytorycznie rozpoznany. Jest oczywiste, że sprawa ta nie powinna trafić do żadnego z sędziów powołanych do Sądu Najwyższego w wadliwej procedurze, choć w obecnej sytuacji system przydziału spraw nie daje stronie takiej pewności, a nie wszystkie osoby powołane w tej samej wadliwej procedurze do Sądu Najwyższego uznają, że nie powinny orzekać co do kasacji, w której podniesiono zarzuty w istocie dotyczące także ich sytuacji ustrojowej.

Skoro zatem sędzia A. Bojańczyk nie złożył żądania wyłączenia od rozpoznania tej sprawy, to strona powinna ponowić wniosek o wyłączenie także i z tego powodu. Z tych powodów orzeczono jak w postanowieniu. WB.[ms] ‎