III KK 274/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III KK 274/12 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 sierpnia 2012 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Krzysztof Cesarz‎SSN Józef SzewczykProtokolant Jolanta Włostowska w sprawie G. K.w przedmiocie wyroku łącznego, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 21 sierpnia 2012 r., w trybie art. 535 § 5 k.p.k., kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego w części dotyczącej rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1 wyroku łącznego Sądu Rejonowego z dnia 16 września 2011 r., 1). uchyla wyrok w zaskarżonej części i postępowanie w tym zakresie, na podstawie art. 572 k.p.k., umarza; 2). wydatkami postępowania kasacyjnego obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIESąd Rejonowy, rozpoznając wniosek G. K.z dnia 3 stycznia 2011 r. o wydanie wyroku łącznego obejmującego skazania tego sądu w sprawach II K 422/08, II K 383/08 oraz II W. 13/10 ustalił, że G. K. skazany został prawomocnymi wyrokami Sądu Rejonowego:1.z dnia 11 marca 2003 r., sygn. akt II K 1083/02:- za czyn popełniony w dniu 14 sierpnia 2002 r., wyczerpujący dyspozycję art. 159 k.k. i innych, na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności,- za czyn popełniony w dniu 14 sierpnia 2002 r., wyczerpujący dyspozycję art. 193 k.k., na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, co do których orzeczono karę łączną roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby w rozmiarze 3 lat, której wykonanie zarządzono postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 7 marca 2005 r. (VIII Ko 419/05), oraz grzywnę z art. 71 § 1 k.k. w wysokości 40 stawek dziennych po 15 zł każda;2.z dnia 24 maja 2005 r., sygn. akt VII K 596/05, za czyn popełniony w dniu 8 marca 2005 r., wyczerpujący dyspozycję art. 178a § 2 k.k., na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby w rozmiarze 4 lat, środek karny w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 3 lat oraz grzywnę z art. 71 § 1 k.k. w wysokości 30 stawek dziennych po 10 zł każda;3.z dnia 14 listopada 2005 r., sygn. akt II K 371/05, za czyn popełniony w dniu 9 marca 2005 r., wyczerpujący dyspozycje art. 291 § 1 k.k., na karę roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby w rozmiarze 3 lat, której wykonanie zarządzono postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 27 kwietnia 2009 r. (VIII Ko 1410/09), oraz grzywnę z art. 33 § 2 k.k. w wysokości 40 stawek dziennych po 10 zł każda (uiszczona w całości);4.z dnia 27 czerwca 2006 r., sygn. akt VII K 892/06, za czyn popełniony w dniu 7 maja 2006 r., wyczerpujący dyspozycję art. 178a § 2 k.k., na karę 10 miesięcy ograniczenia wolności oraz środek karny w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych i rowerów na okres 3 lat;5.z dnia 11 grudnia 2008 r., sygn. akt II K 383/08, za czyn popełniony w dniu 11 sierpnia 2008 r., wyczerpujący dyspozycję art. 242 § 1 k.k., na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby w rozmiarze 3 lat, której wykonanie zarządzono postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 28 czerwca 2010 r. (VIII Ko 2166/10), oraz grzywnę z art. 71 § 1 k.k. w wysokości 40 stawek dziennych po 10 zł każda;6.z dnia 9 lutego 2009 r., sygn. akt II K 422/08, za czyn popełniony w dniu 6 lipca 2008 r., wyczerpujący dyspozycję art. 291 § 1 k.k., na karę roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby w rozmiarze 3 lat, której wykonanie zarządzono postanowieniem Sądu Rejowego z dnia 28 czerwca 2010 r. (VIII Ko 2167/10), oraz grzywnę z art. 33 § 2 k.k. w wysokości 30 stawek dziennych po 10 zł każda;7.z dnia 23 lutego 2010 r., sygn. akt II K 56/10, za czyn popełniony w dniu 11 grudnia 2009 r., wyczerpujący dyspozycję art. 178a § 1 k.k., na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby w rozmiarze 2 lat, której wykonania dotychczas nie zarządzono, grzywnę z art. 71 § 1 k.k. w wysokości 50 stawek dziennych po 10 zł każda oraz środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 3 lat.Wyrokiem łącznym z dnia 16 września 2011 r., sygn. akt II K 20/11, sprostowanym w trybie art. 105 k.p.k. postanowieniami z dnia 21 września 2011 r. i z dnia 9 listopada 2011 r. (k. 73 i 94), Sąd Rejonowy:1.na podstawie art. 85 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k. w zw. z art. 89 § 1 k.k. w zw. z art. 569 § 1 k.p.k. kary pozbawienia wolności orzeczone wobec G.

K. prawomocnymi wyrokami Sądu Rejonowego w sprawach VII K 569/05 i II K 371/05 połączył i jako karę łączną orzekł karę roku pozbawienia wolności;2.na podstawie art. 85 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k. w zw. z art. 89 § 1 k.k. w zw. z art. 569 § 1 k.p.k. kary pozbawienia wolności orzeczone wobec skazanego G. K. prawomocnymi wyrokami Sądu Rejonowego w sprawach II K 383/08 i II K 422/08 połączył i jako karę łączną orzekł karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności;3.na poczet orzeczonej kary zaliczył skazanemu G. K. odbyte kary z wyroków podlegających łączeniu, w pozostałym zakresie pozostawiając je do odrębnego wykonania;4.na podstawie art. 572 k.p.k. w pozostałym zakresie postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego umorzył;5.na podstawie art. 624 § 1 k.p.k. oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 23 czerwca 1973 r. o opłatach w sprawach karnych zwolnił skazanego od obowiązku zwrotu Skarbowi Państwa kosztów postępowania oraz od uiszczenia opłaty.Wyrok ten uprawomocnił się w dniu 24 września 2011 r. bez postępowania odwoławczego, ponieważ wniosek skazanego G.

K. o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku łącznego nie został uwzględniony prawomocnym postanowieniem z dnia 7 listopada 2011 r. (k. 91).Wyrok powyższy, w części dotyczącej rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1, zaskarżył kasacją – na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. – na korzyść skazanego G. K. Prokurator Generalny. Zarzucił w niej:„rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa karnego procesowego i materialnego, a mianowicie:- art. 410 k.p.k., polegające na pominięciu przez sąd wynikającej z materiału dowodowego i mającej znaczenie dla rozstrzygnięcia okoliczności wydania przez Sąd Okręgowy postanowienia sygn. akt VI Kzw 499/09, uchylającego postanowienie Sądu Rejonowego o zarządzeniu wykonania orzeczonej wobec G.

K. w sprawie o sygn. akt II K 371/05 kary pozbawienia wolności i w konsekwencji błędnym przyjęciu, że prawomocnie zarządzono wykonanie tej kary, co skutkowało naruszeniem art. 85 k.k., poprzez połączenie w pkt 1 wyroku Sądu Rejonowego kar pozbawienia wolności orzeczonych wyrokami tego sądu w sprawach o sygn. akt VII K 596/05 i II K 371/05 z warunkowym zawieszeniem ich wykonania w sytuacji, gdy w obu sprawach nie zarządzono ich wykonania, upłynęły okresy próby na jakie zawieszono kary pozbawienia wolności i dalsze 6 miesięcy i nastąpiło zatarcie skazań, a tym samym nie podlegały już łączeniu (pkt 1 – numeracja SN);- art. 4 § 1 k.k., polegające na zastosowaniu przez Sąd Rejonowy w pkt 1, przy połączeniu wyroków tego sądu wydanych w sprawach o sygn. akt VII K 596/05 i II K 371/05 ustawy nowej i orzeczeniu, po myśli art. 89 § 1a k.k., kary łącznej bezwzględnego pozbawienia wolności za zbiegające się przestępstwa, za które orzeczono kary jednostkowe pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania, a nie zarządzono wykonania tych kar, mimo że w czasie popełnienia tych przestępstw obowiązywała ustawa względniejsza dla skazanego, gdyż przepis art. 89 § 1 k.k., w brzmieniu obowiązującym do dnia 8 czerwca 2010 r., wykluczał możliwość orzeczenia w takiej sytuacji kary łącznej bezwzględnego pozbawienia wolności, co obligowało sąd do jego zastosowania (pkt 2 – numeracja SN)”.Przy tak sformułowanych zarzutach Prokurator Generalny wniósł o uchylenie orzeczenia w zaskarżonej części i umorzenie w tym zakresie postępowania na podstawie art. 572 k.p.k.Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Kasacja Prokuratora Generalnego wniesiona na korzyść skazanego G.

K. jest oczywiście zasadna, co umożliwiło jej uwzględnienie na posiedzeniu w oparciu o przepis art. 535 § 5 k.p.k.Rację przyznać należy jej autorowi, że w niniejszej sprawie – w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1 wyroku łącznego – Sąd Rejonowy dopuścił się rażącego naruszenia wskazanych w zarzucie pkt 1 (według numeracji przyjętej przez SN) przepisów tak prawa procesowego, jak i materialnego. Odmiennie natomiast ocenić należy zarzut sformułowany w pkt 2 (według wskazanej wyżej numeracji), w szczególności co do naruszenia art. 4 § 1 k.k. w zw. z art. 89 § 1a k.k., nie miało to jednak znaczenia dla końcowego rozstrzygnięcia, bowiem orzeczenie o uchyleniu wyroku łącznego w zaskarżonej części (pkt 1) i umorzenie postępowania w tym zakresie na podstawie art. 572 k.p.k. implikowała oczywista zasadność zarzutu z pkt 1.Pierwotnym powodem popełnionego przez Sąd Rejonowy błędu, którego efektem stało się rażące naruszenie art. 85 k.k., była obraza art. 410 k.p.k., zgodnie z którym podstawę wyroku może stanowić tylko całokształt okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej.

Sąd meriti rozpoznając niniejszą sprawę dysponował aktami wszystkich wymienionych na wstępie spraw wraz z aktami wykonawczymi oraz danymi z Krajowego Rejestru Karnego, opinią o skazanym, w tym również postanowieniami w przedmiocie zarządzenia kar, które – co wynika z protokołu rozprawy głównej z dnia 16 września 2011 r. – ujawnił w oparciu o przepisy art. 394 § 1 i 2 k.p.k. oraz art. 393 § 1 i 2 k.p.k. (k. 67). Pomimo tego, orzekając jak w pkt 1 wyroku łącznego, błędnie przyjął, że kara roku pozbawienia wolności wymierzona G.

K. wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 14 listopada 2005 r. (II K 371/05), której wykonanie warunkowo zawieszono na okres 3 lat próby, została prawomocnie zarządzona postanowieniem tegoż sądu z dnia 27 kwietnia 2009 r. (VIII Ko 1410/09). Ustalenie to pozostawało w sprzeczności z rozstrzygnięciem zapadłym w Sądzie Okręgowym, który po rozpoznaniu zażalenia skazanego na powołane wyżej postanowienie Sądu Rejonowego, postanowieniem z dnia 1 lipca 2009 r., sygn. akt VI Kzw 499/09, uchylił zaskarżone orzeczenie i umorzył postępowanie w przedmiocie zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej w sprawie II K 371/05 (k. 38 akt VIII Ko 1410/09).W tym stanie rzeczy, co słusznie skonstatował skarżący, w dacie orzekania w przedmiocie wydania wyroku łącznego [pomijając nawet kwestię możliwości orzeczenia kary łącznej bez warunkowego zawieszenia jej wykonania w sytuacji, gdy połączeniu miałyby podlegać kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem (VII K 596/05) i bez warunkowego zawieszenia ich wykonania (II K 371/05) – art. 89 k.k. w brzmieniu obowiązującym do dnia 7 czerwca 2010 r., o czym w dalszej części niniejszego uzasadnienia], nie było możliwe orzekanie w oparciu o przepis art. 85 k.k. o karze łącznej co do czynów objętych wyrokami Sądu Rejonowego w sprawach VII K 596/05 i II K 371/05, ponieważ w obu wypadkach nastąpiło zatarcie skazań, w myśl art. 76 § 1 k.k., i to również przy uwzględnieniu treści art. 76 § 2 k.k. oraz uwarunkowań procesowych w tychże sprawach.

Co więcej, nawet w sytuacji faktycznego prawomocnego zarządzenia kary pozbawienia wolności w sprawie II K 371/05, co jak wskazano wyżej nie miało miejsca, nie można byłoby orzeczonej w niej kary połączyć z karą 6 miesięcy pozbawienia wolności wymierzonej G. K. w sprawie VII K 596/05, ponieważ i w tej sprawie wystąpiła sytuacja, o której mowa w art. 76 § 1 k.k.I tak, w sprawie II K 371/05 do zatarcia skazania doszło w dniu 22 maja 2009 r., ponieważ zarówno w okresie próby, którego bieg rozpoczął się z chwilą uprawomocnienia wyroku w dniu 22 listopada 2005 r., jak i dalszych 6 miesięcy po jego zakończeniu, nie zarządzono prawomocnie – a to w związku z powołanym wyżej postanowieniem Sądu Okręgowego, sygn. akt VI Kzw 499/09 – jej wykonania, zaś w miejsce orzeczonej kary grzywny w wymiarze 40 stawek dziennych po 10 zł każda, skazany odbył (w okresie od dnia 23 sierpnia 2007 r. do dnia 12 września 2007 r.

– informacja Centralnego Zarządu Służby Więziennej k. 61 akt II K 20/11) zastępczą karę 20 dni pozbawienia wolności, której wykonanie zarządzono prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 18 kwietnia 2006 r., sygn. akt VIII Ko 211/06 (k. 16 akt wykonawczych).Zatarcie skazania nastąpiło, jak to zaznaczono już wyżej, również w sprawie VII K 596/05, w której wyrok skazujący na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 4 lat tytułem próby uprawomocnił się w dniu 1 czerwca 2005 r., a zarówno w okresie próby jak i kolejnych 6 miesięcy nie zarządzono jej wykonania.

I w tym wypadku skazany odbył (w okresie od dnia 9 lipca 2008 r. do dnia 24 lipca 2008 r.) 15 dni zastępczej kary pozbawienia wolności, którą zarządzono postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 26 lutego 2008 r., sygn. akt VIII Ko 6078/07 (k. 50 tych akt wykonawczych), w związku z nieuiszczeniem orzeczonej w tej sprawie grzywny w wymiarze 30 stawek dziennych po 10 zł każda. Wprawdzie w wyroku z dnia 24 maja 2005 r. (VII K 596/05) orzeczono wobec G. K. także środek karny w postaci zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres 3 lat, jednak również przy uwzględnieniu tej okoliczności, w kontekście treści art. 43 § 2 k.k. (zakaz nie biegł w czasie odbywania kary pozbawienia wolności, chociażby orzeczonej za inne przestępstwo) i art. 76 § 2 k.k. (zatarcie skazania nie mogło nastąpić przed wykonaniem, darowaniem lub przedawnieniem wykonania tego środka), wymieniony środek został wykonany z dniem 22 sierpnia 2010 r.

Z tą właśnie datą, a więc przed dniem orzekania w przedmiocie wyroku łącznego, także i to skazanie uległo więc zatarciu. Wynika to z daty rozpoczęcia wykonywania środka karnego (od dnia 1 czerwca 2005 r.) oraz uwzględnienia wszystkich okresów, w których skazany był w tym czasie pozbawiony wolności: od dnia 14 listopada 2005 r. do dnia 1 lutego 2006 r., od dnia 1 września 2006 r. do dnia 12 września 2007 r., od dnia 9 lipca 2008 r. do dnia 21 grudnia 2008 r. oraz od dnia 17 marca 2009 r. do dnia 24 września 2009 r. (k. 59 verte do 62 akt II K 20/11).Tym samym trudno odmówić racji Prokuratorowi Generalnemu, że w dniu w którym Sąd Rejonowy orzekł wyrokiem łącznym w pkt 1 karę łączną roku pozbawienia wolności, rażąco naruszył art. 85 k.k., bowiem wobec zatarcia skazania w sprawach tego sądu VII K 596/05 ( w dniu 22 maja 200 r.) i II K 371/05 (w dniu 22 sierpnia 2010 r.), w rzeczywistości nie było już czego łączyć.Powyższe czyniło jednocześnie całkowicie zbędnym wskazywanie na naruszenie art. 89 § 1 k.k. (w stanie prawnym obowiązującym do dnia 7 czerwca 2010 r.), aczkolwiek zgodzić należy się ze skarżącym, że przed wejściem w życie (w dniu 8 czerwca 2010 r.) art. 89 § 1a k.k., i to nawet przy założeniu, że w sprawie II K 371/05 doszło do prawomocnego zarządzenia wykonania kary (co wszakże nie miało miejsca), nie byłoby dopuszczalnym orzeczenie kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania, gdyż w drugiej ze spraw obejmującej zbiegające się przestępstwo (VII K 596/05) orzeczono karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, którego to wykonania nigdy prawomocnie nie zarządzono (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2001 r., I KZP 2/01, OSNKW 2001, z. 5-6, poz. 41 oraz jednolite orzecznictwo Sądu Najwyższego po wydaniu – na gruncie art. 89 § 1 k.k. w poprzednim stanie prawnym – tego judykatu).Zupełnie pozbawiony jest natomiast racji w stanie procesowym niniejszej sprawy, skądinąd poprawny jurydycznie (s. 7-9 kasacji), zarzut naruszenia przez sąd meriti art. 4 § 1 k.k. w zw. z art. 89 § 1a k.k. Zdaniem Sądu Najwyższego – pomimo braku pisemnego uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia – nie może budzić wątpliwości, że rozstrzygając o karze łącznej tak w pkt 1, jak i zresztą 2 wyroku łącznego, Sąd Rejonowy nie stosował instytucji określonej w ostatnim z powołanych przepisów, a tym samym nie zachodziła konieczność dokonywania rozważań przez pryzmat względności ustaw.

Stawiając tego rodzaju zarzut w pkt 2 swojej kasacji Prokurator Generalny przeoczył, że wprawdzie w oryginale wyroku z dnia 16 września 2011 r. (II K 20/11), przy orzekaniu o karach łącznych w obu punktach, jako podstawę powołano art. 89 § 1a k.k. (k. 68-68), jednak w tym zakresie doszło do sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej (postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 9 listopada 2011 r. – k. 94).Nie zmienia to postaci rzeczy, że z uwagi na zasadność zarzutu rażącego naruszenia art. 410 k.p.k., i w konsekwencji tego również art. 85 k.k., a to z uwagi na nieuwzględnienie w treści rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1 zaskarżonego wyroku unormowania art. 76 § 1 i 2 k.k., orzeczenie kary łącznej w objętym tym orzeczeniem zakresie nie było możliwe.

Naruszenie to, z uwagi na konieczność odbycia przez skazanego kary, która nie mogła być wobec niego wykonywana, bez wątpienia miało z tego powodu istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia. Skutkować to musiało uchyleniem wyroku w części dotyczącej rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1 i umorzeniem w tym przedmiocie postępowania, stosownie do dyspozycji art. 572 k.p.k.O wydatkach poniesionych przez sąd, związanych z rozpoznaniem kasacji wniesionej przez podmiot wymieniony w art. 521 § 1 k.p.k., orzeczono w oparciu o przepis art. 638 k.p.k.