Supreme Court defines 'prostitution abroad' as outside victim's home country, not just outside Poland. Verdict: allowed.

POSTANOWIENIE Z DNIA 9 LISTOPADA 2009 R.

III KK 161/09

Zwabienie lub uprowadzenie innej osoby w celu uprawiania prostytucji za granicą, jako znamię przestępstwa określonego w art. 204 § 4 k.k.,

oznacza, że celem działania sprawcy jest uprawianie przez osobę pokrzywdzoną prostytucji poza krajem jej zamieszkania.

Przewodniczący: sędzia SN T. Artymiuk.

Sędziowie: SN A. Kapłon, SA (del. do SN) Z. Puszkarski (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik.

Sąd Najwyższy w sprawie Mirosława Ł. i Ewy Ł., skazanych z art.

203 k.k. i art. 204 § 2 i 4 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k., po

rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 9 listopada 2009 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanych od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 18 grudnia 2008 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego

w S. z dnia 17 czerwca 2008 r.,

o d d a l i ł kasację (...).

Z uzasadnienia

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 17 czerwca 2008 r. Mirosława Ł.

i Ewę Ł. uznał za winnych tego, że w okresie od marca 2007 r., jednak nie

wcześniej niż od dnia 8 marca 2007 r. do dnia 8 maja 2007 r. na terenie

Republiki Kenii oraz w miejscowości P., działając wspólnie i w porozumieniu, w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru,

w celu osiągnięcia korzyści majątkowej zwabili celem uprawiania prostytucji

na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, a następnie wykorzystując zależność

od siebie nakłonili do uprawiania prostytucji Irene W., czerpiąc z tego procederu korzyści w kwocie co najmniej 23 940 zł, tj. występku z art. 203 k.k.

i art. 204 § 2 i 4 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 12 k.k., i za to na podstawie art. 203 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. skazał ich na kary po roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, obok których na podstawie art. 33 § 1, 2 i 3

k.k. wymierzył oskarżonym kary grzywny w wysokości po 100 stawek

dziennych, ustalając wysokość jednej stawki na 40 zł; na podstawie art. 45

§ 1 k.k. orzekł od każdego z oskarżonych przepadek równowartości korzyści majątkowej osiągniętej z przestępstwa w kwocie 11 970 zł. Nadto Sąd

rozstrzygnął o zaliczeniu oskarżonym na poczet kar okresów rzeczywistego

pozbawienia wolności oraz o kosztach sądowych.

Tymże wyrokiem za przestępstwo zakwalifikowane z art. 18 § 3 k.k.

w zw. z art. 203 k.k. i art. 204 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 12 k.k.

został skazany Roland Ł. na karę pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania oraz grzywnę.

Apelację od wyroku wniósł obrońca wymienionych oskarżonych (...).

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 18 grudnia 2008 r. utrzymał w

mocy zaskarżony wyrok, uznając apelację za oczywiście bezzasadną.

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu odwoławczego wniósł

obrońca Mirosława i Ewy Ł., zarzucając rażące naruszenie prawa, które

miało wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie:

„1. przepisów postępowania, tj. art. 391 § 1 k.p.k. poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, iż samo ustalenie, iż świadek przebywa

poza granicami kraju uprawnia, bez względu na wagę jego zeznań dla po-

stępowania karnego, stanowi pełne i bezwarunkowe prawo do ich odczytania,

2. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art.

457 § 3 k.p.k. poprzez brak wskazania w uzasadnieniu wyroku i ustosunkowanie się co do zarzutu braku podjęcia przez Sąd realnej próby wezwania świadka Iren W. poprzez pozostawiony adres do korespondencji w kraju,

3. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 9 § 1 k.p.k. w zw. z art. 167

k.p.k. poprzez bezzasadne uznanie, iż w niniejszej sprawie, wobec braku

wniosku obrony o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków biorących

udział w pierwszym przesłuchaniu pokrzywdzonej na okoliczność przebiegu pierwszego przesłuchania pokrzywdzonej, nie było uzasadnione przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków uczestniczących w czynności

procesowej, pomimo tego, iż odczytane zeznania świadka stanowiły podstawę dokonania przez Sąd ustaleń faktycznych w sprawie, zaś z zeznań

świadków wynika, iż było ono przeprowadzone z naruszeniem przepisów

postępowania,

4. obrazę przepisów postępowania, tj. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 §

3 k.p.k. poprzez dokonanie przez sąd analizy zarzutów zawartych w środku

odwoławczym w sposób odbiegający od wymogu rzetelnej ich oceny, a dotyczących nadania przymiotu wiarygodności zeznaniom pokrzywdzonej –

Irene W.,

5. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 433 § 2 k.p.k. oraz art. 7

k.p.k. poprzez brak odniesienia się co do zarzutów apelacyjnych odnośnie

dokonania przez Sąd pierwszej instancji dowolnych ustaleń faktycznych, a

polegających na uznaniu, iż pokrzywdzoną łączył stosunek zależności od

oskarżonych, nie ustosunkowując się jednak co do twierdzeń skarżącego

odnośnie nieuwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji okoliczności

świadczących o braku istnienia tejże zależności, z chociażby z uwagi na

posiadanie środków finansowych przez pokrzywdzoną, paszportu oraz

możliwości nieskrępowanego poruszania się,

6. rażące naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 oraz art. 433 § 2

k.p.k., poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, wyrażające

się w przyjęciu przez sąd odwoławczy, iż o wspólnym i w porozumieniu popełnieniu przez skazanego, Mirosława Ł. zarzucanych mu czynów miało

świadczyć wspólne prowadzenie przez niego działalności gospodarczej,

podczas gdy brak jest podstaw do dokonania powyższych ustaleń w świetle zebranego materiału dowodowego,

7. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 170 § 1 k.p.k., 452 § 1 k.p.k.

oraz art. 433 § 2 k.p.k. poprzez oddalenie na rozprawie odwoławczej wniosku dowodowego mającego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej

sprawy, a zgłoszonego przez oskarżonych, zaś brak jest wskazania w uzasadnieniu wyroku przyczyn jego oddalenia,

8. naruszenie art. 203 k.k. poprzez jego wadliwą wykładnię polegającą na

uznaniu, iż bez znaczenia jest dla ustalenia sprawstwa dokonanie ustaleń

faktycznych odnośnie prostytuowania się pokrzywdzonej,

9. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 204 § 4 k.k. poprzez jego błędną

wykładnię polegającą na uznaniu, iż pod pojęcie „za granicą” odnosi się

także do zwabienia innej osoby w celu uprawiania prostytucji w Polsce”.

W konkluzji wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz

wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w S., w tym także w stosunku do skazanego Rolanda Ł. (z uwagi na treść art. 523 § 2 k.p.k. kasacja nie mogła

wprost kwestionować dotyczącego go wyroku).

Prokurator Okręgowy w S. w pisemnej odpowiedzi na kasację wniósł

o jej oddalenie i takie stanowisko zajął też w toku rozprawy kasacyjnej prokurator Prokuratury Krajowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja podlegała oddaleniu, bowiem nie znalazły potwierdzenia

podniesione w niej zarzuty. Prawie wszystkie były tak dalece nietrafne, iż

skarga zbliżyła się w swej treści do oczywistej bezzasadności; przeciwko

uznaniu ją za taką przemawiało jedynie podniesienie zarzutu ujętego w pkt.

9, sygnalizującego zagadnienie, którego rozstrzygnięcie może nasuwać

wątpliwości i wymaga, o czym szerzej będzie mowa później, głębszej analizy. Zwraca też uwagę okoliczność, iż w skardze kasacyjnej w znacznej

mierze powtórzono zarzuty zawarte w zwykłym środku odwoławczym co

sprawiło, że w tym zakresie kasacja kwestionowała nie tyle orzeczenie Sądu odwoławczego, co orzeczenie Sądu meriti.

Przechodząc do szczegółowego omówienia sformułowanych przez

skarżącego zarzutów należy wskazać, że zarzut z pkt. 1 powtarza, w nieco

innym ujęciu, zarzut podniesiony w tym samym punkcie apelacji. W obu

wypadkach obrońca stara się wykazać, że Sąd pierwszej instancji postąpił

wadliwie, odczytując na rozprawie zeznania złożone w toku śledztwa przez

Irene W., zaś Sąd odwoławczy niesłusznie to zaaprobował. Prezentowany

w tej materii pogląd skarżącego nie jest zasadny. Niewątpliwie zaniechanie

przesłuchanie świadka w toku kontradyktoryjnej rozprawy stanowi odejście

od zasady bezpośredniości, mogące być postrzegane przez stronę jako

utrudniające wykazanie własnych racji, wszakże takie postąpienie Sądu nie

może być traktowane jako naruszenie prawa, tym bardziej rażące, gdy nastąpiło w sytuacji przewidzianej odpowiednim przepisem procedury, tj. art.

391 § 1 k.p.k. Przepis ten dopuszcza odczytanie zeznań świadka, jeżeli w

dacie rozprawy przebywa on za granicą. Chociaż nie formułuje żadnych

dodatkowych warunków, wyrażany jest pogląd, że w sytuacji, gdy zeznania

świadka są szczególnie doniosłe, zwłaszcza mają istotne znaczenie dla

ustalenia winy bądź wymiaru kary, fakt jego pobytu za granicą nie powinien

automatycznie prowadzić do odczytania zeznań bez stwierdzenia, że rzeczywiście zachodzą niedające się usunąć przeszkody w dochowaniu zasa-

dy bezpośredniości, nadto zwraca się uwagę, że odczytanie zeznań świadka jest dopuszczalne wtedy, gdy jego pobyt za granicą jest stały, względnie

dłużej trwający [por. R. A. Stefański (w:) Z. Gostyński (red.): Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Warszawa 2004, t. II, s. 719 – 720; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym.

Komentarz, Warszawa 2008, s. 831 – 832; P. Hofmański, E. Sadzik, K.

Zgryzek: Kodeks postępowania karnego, t. II, Warszawa 2004, s. 422 –

423 oraz powołane tam orzecznictwo]. Zarazem jednak wskazuje się, i

myśl tę przytoczył Sąd odwoławczy, że „nie może być obrazą to, co ustawa

dopuszcza” (por. powołane tak przez ten Sąd, jak i skarżącego postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2003 r., III KK 110/03, ROSNKW 2003, poz. 2722, także postanowienie z dnia 6 kwietnia 2006 r.,

IV KK 7/06, OSNKW 2006, z. 6, poz. 60). Wypada zatem uznać, że jest

dopuszczalne odczytanie zeznań świadka, choćby miały one kluczowe

znaczenie dla ustalenia odpowiedzialności oskarżonego, gdy nieobecność

świadka jest spowodowana jego stałym lub długotrwałym pobytem za granicą, zaś doprowadzenie do jego stawiennictwa na rozprawę jawi się jako

niemożliwe bądź połączone z trudnymi do przezwyciężenia przeszkodami;

w tym względzie oceny należy dokonywać na tle realiów konkretnej sprawy.

Rozpatrując zarzut z pkt. 2 kasacji należy zwrócić uwagę, że Irene W.

jest obywatelką Republiki Kenii i po wyjeździe z Polski, w czasie rozprawy

tam prawdopodobnie przebywała. Sąd odwoławczy odnotował, że podjęta

próba doręczenia jej wezwania na adres w kraju okazała się nieskuteczna

(tyle, że nietrafnie wskazał, iż wezwanie wysłano na adres ośrodka deportacyjnego, gdy w rzeczywistości wysłano je na adres Fundacji La Strada), a

można dodać, że w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji

nikt nie podawał w wątpliwość tego, iż pokrzywdzona przebywa poza Polską i nie sugerował czynienia w tym względzie dalszych ustaleń. Twierdze-

nie obrońcy w uzasadnieniu kasacji, iż Sąd odwoławczy „ograniczył się jedynie do odgórnego stwierdzenia, niepopartego przy tym żadnymi dowodami, iż świadek ten przebywa w Republice Kenii” o tyle zaskakuje, że

przed rozprawą apelacyjną oskarżeni złożyli dokument fakt ten potwierdzający. Wiadomo też, że sytuacja materialna pokrzywdzonej jest trudna, zatem słusznie i nie w sposób „całkowicie dowolny”, jak wskazano w kasacji,

Sąd Okręgowy uznał, że nie rokowała efektu próba wysłania jej wezwania

na adres kenijski, skoro jest oczywiste, iż świadek nie miała realnej możliwości odbycia kosztownej podróży lotniczej, zaś jadąc do Polski w 2007 r.

korzystała z biletu opłaconego przez oskarżonych. Z tego też względu nie

zmieniłoby sytuacji wysłanie wezwania dla świadka na adres dla doręczeń

w kraju, wskazany na użytek postępowania prowadzonego w sprawie Macieja R. przez Prokuraturę Okręgową w R., zatem chociaż Sąd odwoławczy

nie nawiązał do realiów tego postępowania, to nie naruszył rażąco przepisów wskazanych w tym punkcie kasacji w sposób mogący mieć wpływ na

treść orzeczenia. Ma przy tym duże znaczenie, akcentowana przez Sąd ad

quem okoliczność, że organ prowadzący postępowanie przygotowawcze w

przewidywaniu trudności w przesłuchaniu pokrzywdzonej na rozprawie doprowadził do jej przesłuchania przez sąd w trybie art. 316 § 3 k.p.k. W

czynności tej uczestniczyli oskarżeni oraz ich obrońca, korzystając z prawa

zadawania świadkowi pytań, co w dużym stopniu ograniczyło negatywne

skutki nieobecności świadka na rozprawie, zwłaszcza w zakresie prawa

oskarżonych do obrony. Zachowanie tego prawa powinno być zresztą postrzegane nie tyle przez sam fakt odczytania zeznań nieobecnego świadka,

ile na płaszczyźnie dopuszczalności tego odczytania, okoliczności uzyskania zeznań, jak też możliwości sprawdzenia wiarygodności świadka poprzez inne zgromadzone w sprawie dowody (por. powołane wcześniej postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2006 r., IV KK 7/06). Z

tego punktu widzenia nie nasuwa zastrzeżeń stanowisko Sądu Okręgowe-

go aprobujące odczytanie zeznań pokrzywdzonej przez Sąd meriti, jako że

był spełniony określony w art. 391 § 1 k.p.k. warunek do takiego postąpienia, odczytane zeznania zostały pozyskane w sposób prawidłowy, zaś szereg innych dowodów dawało możliwość ich weryfikacji.

Zarzut z pkt. 3 kasacji jest ponowionym zarzutem wywiedzionym w

pkt. 2 apelacji, co byłoby zabiegiem dopuszczalnym, gdyby Sąd odwoławczy zarzutu tego nie rozpoznał lub uczynił to w sposób nienależyty. Tymczasem Sąd ten swoje stanowisko odnośnie potrzeby przesłuchania osób

biorących udział w przesłuchaniu pokrzywdzonej w dniu 8 maja 2007 r. wyraził w sposób niebudzący zastrzeżeń, wskazując, że Sąd Rejonowy nie

miał dostatecznych podstaw do podania w wątpliwość prawidłowości przesłuchania pokrzywdzonej, tym bardziej że wątpliwości w tym względzie nie

zgłosił obrońca. Sąd odwoławczy słusznie zwrócił uwagę, że pogląd, iż Irene W. znajdowała się wtedy w stanie uniemożliwiającym swobodne złożenie zeznań był oparty jedynie na domniemaniach kilkorga świadków, że

brak jest podstaw, by uznać, iż funkcjonariusze Policji zdecydowali się na

prowadzenie w obecności tłumacza, osoby postronnej, wadliwej czynności

(przesłuchania nietrzeźwej osoby), wreszcie że złożone wtedy przez pokrzywdzoną zeznania nie odbiegały istotnie od zeznań późniejszych, których warunki złożenia nie mogą nasuwać wątpliwości.

Zarzut ujęty w pkt. 4, przez wskazanie jako naruszonych przepisów

art. 433 § 2 oraz art. 457 § 3 k.p.k. pozornie jest zarzutem typowo kasacyjnym, w istocie jednak kwestionuje dokonaną przez Sąd meriti ocenę jako

wiarygodnych zeznań pokrzywdzonej oraz zaaprobowanie tej oceny przez

Sąd odwoławczy, prezentując własną interpretację tego dowodu. Zabieg

ten nie mógł jednak przynieść oczekiwanego przez skarżącego rezultatu,

bowiem Sąd Okręgowy w niezbędnym zakresie rozważył przedstawioną w

apelacji argumentację zmierzającą do podważenia wiarygodności wspomnianych zeznań, wykazując że nie budzi zastrzeżeń ich ocena dokonana

przez Sąd pierwszej instancji. Argumentację w tym zakresie zawarł w uzasadnieniu wydanego przez siebie wyroku, słusznie zwracając uwagę na

staranność, wręcz drobiazgowość przeprowadzonej przez Sąd orzekający

merytorycznie analizy materiału dowodowego, w tym zeznań pokrzywdzonej, i poprawność wyciągniętych z tej analizy wniosków. Nie uszło uwagi

obu sądów, że zeznania pokrzywdzonej nie w całości budzą zaufanie, muszą być oceniane z niezbędną dozą krytycyzmu i konfrontowane z innymi

dowodami, jednak nawet ostrożna ich ocena nie pozwala na ich odrzucenie

w tej części, gdy wskazują na winę oskarżonych. Dalece niesłuszne jest

więc twierdzenie kasacji, iż Sąd Okręgowy „w sposób odbiegający od rzetelnej oceny” dokonał tych zawartych w apelacji zarzutów, które dotyczyły

nadania przymiotu wiarygodności zeznaniom Irene W. Wobec tego, że obszerny fragment uzasadnienia kasacji przytacza zeznania świadka Macieja

R., iż pokrzywdzona jeszcze na terenie Kenii trudniła się prostytucją, i

zwraca uwagę, że zeznania te nie zostały odrzucone, należy wskazać, że

nie eliminuje to odpowiedzialności oskarżonych, o czym szerzej będzie

mowa przy okazji omawiania zarzutu z pkt. 8.

Stawiając zarzut ujęty w pkt. 5 kasacji, obrońca pominął wywód Sądu

Okręgowego zawarty w uzasadnieniu wyroku, gdzie wskazano, dlaczego

za prawidłowe uznano ustalenie Sądu pierwszej instancji, że pokrzywdzona pozostawała z oskarżonymi w stosunku zależności. W szczególności

słusznie zwrócono uwagę, że pokrzywdzona nie mogła realnie planować

przyszłości w sposób sprzeczny z oczekiwaniami oskarżonych, w sytuacji

gdy przyjechała do Polski z kraju odmiennego kulturowo, nie znając języka

i realiów kraju, w którym się znalazła oraz pozostawała w poczuciu konieczności zwrotu wyłożonych przez oskarżonych kosztów jej podróży.

Tych elementów zależności nie eliminowało, eksponowane przez obrońcę

posiadanie przez pokrzywdzoną paszportu i możliwości poruszania się

oraz środków finansowych. Chodziło wszak o niewygórowaną kwotę, której

Irene W. nie miała na początku pobytu w Polsce, ale zgromadziła ją sukcesywnie w ciągu dwóch miesięcy.

Zarzut ujęty w pkt. 6, chociaż mówi o obrazie m.in. przepisu art. 433

§ 2 k.p.k., odbiega od jego treści, skoro skarżący wskazał jedynie na „naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów”, nie twierdząc, że Sąd odwoławczy nie rozważył wszystkich wniosków i zarzutów zawartych w apelacji.

Dopiero w uzasadnieniu kasacji jej autor stawia tezę, iż tenże Sąd nie

sprostał wymogowi „rzetelnego ustosunkowania się” do zarzutów podniesionych w środku odwoławczym, w tym odnośnie sprawstwa skazanych,

zwłaszcza Mirosława Ł. Wbrew temu twierdzeniu, nie świadczy o wadliwym

rozważeniu zarzutu szerokie odwołanie się Sądu ad quem do uznanej

przezeń za szczegółową i przekonującą argumentacji Sądu pierwszej instancji. W sytuacji, gdy została w całości zaakceptowana, nie było konieczne jej powtarzanie, chociaż należy zauważyć, iż Sąd Okręgowy nie poprzestał na twierdzeniu o poprawności stanowiska Sądu meriti. Wobec tego, że

zastrzeżenia co do ustalenia, iż Ewa i Mirosław Ł. dokonali przypisanego

im czynu wspólnie i w porozumieniu skarżący wiązał w apelacji z naruszeniem art. 7 k.p.k. w zw. z art. 4 k.p.k., a nadto, wskazując na naruszenie

art. 424 § 1 pkt. 1 k.p.k. twierdził, że Sąd Rejonowy nie wytłumaczył, „jakie

konkretne zachowanie oskarżonych, w tym zwłaszcza Mirosława Ł. realizuje pewien fragment znamion składających się na opis czynu zabronionego”, Sąd odwoławczy trafnie zwrócił uwagę, iż ostatni z wymienionych

przepisów nie został naruszony w sytuacji, gdy Sąd a quo poddał analizie

wyjaśnienia oskarżonego oraz zaprezentował „prawidłowe i wyczerpujące

wnioskowanie w dalszej części uzasadnienia”. Odnotował też Sąd odwoławczy, że w tym to fragmencie uzasadnienia wyroku zostało wytłumaczone w sposób respektujący wymogi art. 7 k.p.k., dlaczego okoliczności mające przeczyć udziałowi w przestępstwie Mirosława Ł. (nikła znajomość języka angielskiego, zajmowanie się w klubie „Havana” jedynie sprawami

gospodarczymi) nie muszą być za takie uznane. Jeżeli natomiast, zdaniem

skarżącego, o rażącym naruszeniu przez Sąd drugiej instancji przepisu art.

7 k.p.k. świadczy wyrażenie poglądu, iż wspólne prowadzenie działalności

gospodarczej przez małżonków Ł. świadczy o współsprawstwie oskarżonego w popełnieniu przestępstwa, to trzeba zauważyć, że ta okoliczność,

słusznie potraktowana jako przecząca wersji, iż Mirosław Ł. nie orientował

się, co faktycznie dzieje się w należącym do niego pensjonacie, została

przytoczona przez Sąd odwoławczy obok innych: wspólnego sprowadzenia

przez oskarżonych Irene W. do Polski oraz jej zeznań świadczących o

czynnej roli oskarżonego.

Całkowicie niezasadny jest zarzut ujęty w pkt. 7 kasacji. Na rozprawie

odwoławczej Sąd Okręgowy oddalił wniosek skazanych o przeprowadzenie

dowodu z oświadczenia złożonego przez pokrzywdzoną przed notariuszem

w Kenii dnia 30 września 2008 r., na okoliczność „ustalenia braku popełnienia zarzucanych przestępstw przez oskarżonych, a w szczególności

braku istnienia stosunku zależności pokrzywdzonej od oskarżonych, za

pomocą którego miało nastąpić doprowadzenie pokrzywdzonej do uprawiania prostytucji oraz braku czerpania korzyści przez oskarżonych z nierządu pokrzywdzonej”. Oddalił także wniosek o przeprowadzenie dowodu z

wydruku informacji tekstowej przesłanej przez Irene W. na telefon komórkowy Ewy Ł. na okoliczność „ustalenia podjęcia inicjatywy przez pokrzywdzoną w celu przesłania niniejszego oświadczenia”. W kategoriach nieporozumienia wypada potraktować zarzut naruszenia art. 452 § 1 oraz art.

433 § 2 k.p.k., co miało nastąpić wobec niewskazania przez Sąd odwoławczy w uzasadnieniu wyroku przyczyn oddalenia wspomnianych wniosków.

Skarżący powinien wziąć pod uwagę, że chodziło o wydane na rozprawie

incydentalne rozstrzygnięcie mające formę postanowienia, to zaś wymagało uzasadnienia (art. 94 § 1 pkt 5 k.p.k.). Postanowienie wraz uzasadnieniem zostało wpisane do protokołu rozprawy, zatem nie było potrzeby ani

obowiązku wskazywania w uzasadnieniu wyroku przyczyn oddalenia wniosków dowodowych. Nie doszło też do naruszenia art. 170 § 1 k.p.k., bowiem z treści wniosku jednoznacznie wynikało, że wspomniane oświadczenie miało zastąpić zeznania nieobecnej pokrzywdzonej, co – jak słusznie zauważył Sąd odwoławczy – nie jest dopuszczalne w świetle art. 174

k.p.k. Nie przekonuje twierdzenie obrońcy, że „złożony wniosek dowodowy

nie zmierzał do zastąpienia dowodu z zeznań pokrzywdzonej, a miał stanowić dowód na okoliczność potwierdzenia złożenia nieskrępowanego

oświadczenia o określonej treści, dla celów niezwiązanych z postępowaniem karnym, świadczącego o braku popełnienia przez oskarżonych zarzucanych im czynów, a nadto służyło ono weryfikacji i oceny wiarygodności

złożonych w toku postępowania przygotowawczego zeznań pokrzywdzonej”. Jest przecież oczywiste, że owa weryfikacja i ocena, jak też wnioskowanie o niepopełnieniu przez oskarżonych przestępstwa na podstawie

przedmiotowego oświadczenia byłyby możliwe, gdyby potraktować je jako

dowód równoważny zeznaniom pokrzywdzonej; o niedopuszczalności takiego postąpienia już wspomniano. Z kolei wniosek o przeprowadzenie

dowodu z wydruku informacji tekstowej przesłanej przez pokrzywdzoną na

telefon Ewy Ł. Sąd Okręgowy oddalił uznając, że okoliczność, która ma być

udowodniona nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Myli się więc

obrońca, gdy w uzasadnieniu kasacji wskazuje, że Sąd uznał za niedopuszczalne przeprowadzenia dowodu z oświadczenia sporządzonego

przez pokrzywdzoną w formie elektronicznej.

Podobnie chybiony jest też sformułowany w pkt. 8 kasacji zarzut naruszenia art. 203 k.k. Wobec tego, że zarzut ten został podniesiony w apelacji, Sąd odwoławczy odniósł się do przedmiotowego zagadnienia trafnie

stwierdzając, że „odpowiedzialność oskarżonych za czyn z art. 203 k.k. in

concreto nie zależy od tego, czy pokrzywdzona trudniła się prostytucją

przed przyjazdem do Polski”. Odpowiedzialność ta wiąże się natomiast z

tym, że oskarżeni zaproponowali pokrzywdzonej przyjazd i podjęcie pracy

w charakterze barmanki, tancerki i sprzątaczki, zaś wyrażając na to zgodę

pokrzywdzona planowała podjęcie zatrudnienia niezwiązanego z prostytucją. W takim razie doprowadzając ją, z wykorzystaniem stosunku zależności, do uprawiania prostytucji po przyjeździe do Polski, oskarżeni wyczerpali znamiona przestępstwa z art. 203 k.k. W uzasadnieniu kasacji jej autor

deklaruje, w pewnym stopniu sprzecznie z podniesionym zarzutem, iż zgadza się z poglądem Sądu odwoławczego, że ofiarą tego przestępstwa może być osoba, która uprzednio trudniła się prostytucją, natomiast odrzuca

argumentację, iż zasadnie Sąd pierwszej instancji zaniechał ustalenia, czy

pokrzywdzona prostytuowała się bezpośrednio przed przyjazdem do Polski. Wypada zwrócić uwagę, że to ostatnie twierdzenie nie jest spójne z

postawionym zarzutem obrazy prawa materialnego, jako że ten ma rację

bytu wtedy, gdy poczynione ustalenia faktyczne nie są kwestionowane, natomiast wskazywanie na niekompletność ustaleń wspomnianego zarzutu

nie kreuje.

Za niezasadny trzeba też uznać postawiony w pkt. 9 kasacji zarzut

obrazy art. 204 § 4 k.k. Zdaniem skarżącego, użyte w tym przepisie określenie „za granicą” oznacza miejsce poza terytorium Polski, zatem przepis

ten nie penalizuje zwabienia lub uprowadzenia innej osoby w celu uprawiania prostytucji na tym terytorium. Wspierając tę tezę, autor kasacji odwołał się do „stanowiska doktryny”, powołując pogląd wyrażony w jednym z

komentarzy do Kodeksu karnego [M. Mozgawa (red.): Kodeks karny. Komentarz praktyczny, Warszawa 2007), jak też do ustawy z dnia 12 października 1990 r. o ochronie granicy państwowej (Dz. U. z 2005 r. Nr 226,

poz. 1944 ze zm.), zawierającej legalną definicję granicy Rzeczypospolitej

Polskiej. Trzeba przyznać, że interpretacja przepisu art. 204 § 4 k.k. jest

zabiegiem nie pozbawionym trudności, czego wyrazem są rozbieżne opinie

prezentowane w piśmiennictwie prawniczym, przy czym pogląd zbieżny z

wyrażonym w kasacji można znaleźć nie tylko w pracy powołanej przez

skarżącego. Np. O. Górniok wskazała, że „celem czynności sprawczej jest

uprawianie przez zwabioną lub uprowadzoną osobę prostytucji za granicą,

tj. gdziekolwiek poza obszarem mieszczącym się w granicach państwa polskiego” (w: O. Górniok i inni: Kodeks karny. Komentarz, Gdańsk 2005, t. II,

s. 219), według J. Warylewskiego „«za granicą» niewątpliwie oznacza

miejsce poza terytorium RP” [w: A. Wąsek (red.): Kodeks karny. Część

szczególna, t. I, Warszawa 2006, s. 1001], zaś K. Laskowska uznaje, że

„celem czynności sprawczych jest uprawianie przez zwabioną lub uprowadzoną osobę prostytucji za granicą, tj. gdziekolwiek poza obszarem mieszczącym się w granicach państwa polskiego” (Handel ludźmi jako problem

prawny i kryminologiczny, WPP 2004, nr 2, s. 30). W ocenie Sądu Najwyższego nie popełniły jednak błędu sądy obu instancji przyjmując, że oskarżeni wyczerpali znamię przedmiotowego przestępstwa, w szczególności

zasługuje na aprobatę pogląd Sądu Okręgowego, że chociaż typowym zachowaniem, o którym mowa w art. 204 § 4 k.k. jest wywożenie z Polski kobiet w celu uprawiania przez nie prostytucji za granicą, to w sytuacji gdy

znamię „uprawiania prostytucji za granicą” nie jest w jakikolwiek sposób

ograniczone, np. przez dookreślenie, że chodzi o granicę Rzeczypospolitej

Polskiej (por. art. 264 § 2 i 3 k.k.), nie ma przeszkód do zastosowania tego

przepisu w odniesieniu do oskarżonych, którzy zwabili pokrzywdzoną z terenu Kenii w celu uprawiania prostytucji w Polsce, a więc za granicą z

punktu widzenia miejsca jej zamieszkania. Za taką interpretacją wymienionego przepisu opowiada się M. Filar wskazując, że „znamię «uprawiania

prostytucji za granicą» nie ogranicza się jedynie do relacji «Polskazagranica», lecz – legis non distinguente – także i «zagranica-Polska». Tak

więc sprawca, który zwabiłby (…) cudzoziemkę do Polski w celu uprawiania tu prostytucji (…) odpowiadałby według § 4 art. 204 k.k.” [Przestępstwa

seksualne w nowym kodeksie karnym (w:) Nowa kodyfikacja karna. Kodeks

karny. Krótkie komentarze, Warszawa 1997, z. 2, s. 56; podobnie (w:) M.

Filar (red.): Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2008, s. 844]. Można dodać, iż nie widać przeszkód, by wspomniane znamię obejmowało też relację „zagranica-zagranica”, tzn. taką sytuację, gdy intencją sprawcy jest, by

osoba pokrzywdzona w celu uprawiania prostytucji przekroczyła granicę

inną niż granica Polski. Również M. Bielski uważa, że „czynność sprawcza

w postaci zwabienia innej osoby w celu uprawiania prostytucji za granicą

może polegać na doprowadzeniu do wyjazdu takiej osoby z terytorium naszego kraju za granicę, jak i na doprowadzeniu jej do przyjazdu z innego

kraju do Polski. Ratio legis komentowanego typu – jako przestępstwa konwencyjnego, mającego chronić przed międzynarodowym handlem ludźmi w

celu uprawiania prostytucji – skłania za przyjęciem, że nie ma znaczenia

kierunek, w jakim będą przemieszczać się przez granicę ofiary tego procederu” [w: A. Zoll (red.): Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, Warszawa 2008, t. II, s. 705-706]. Istotnie, przy wykładni omawianego przepisu

jako okoliczność kluczową trzeba uwzględnić, iż określony w nim typ zachowania odpowiada zobowiązaniom konwencyjnym Polski, na co zwrócono uwagę w uzasadnieniu rządowego projektu Kodeksu karnego (zob. Nowe kodeksy karne – z 1997 r. z uzasadnieniami, Warszawa 1997, s. 197) i

co zaakcentował Sąd pierwszej instancji. W szczególności chodzi o ratyfikowaną w 1952 r. otwartą do podpisu w Lake Success dnia 21 marca 1950

r. Konwencję w sprawie zwalczania handlu ludźmi i eksploatacji prostytucji

(Dz. U. z 1952 r. Nr 41, poz. 278). Stanowiąca, zgodnie z art. 91 ust. 1

Konstytucji RP, część krajowego porządku prawnego Konwencja w art. 1

nakazuje jej stronom ukarać każdego, „kto dla zaspokojenia namiętności

innej osoby dostarcza, zwabia lub uprowadza w celach prostytucji inną

osobę, nawet za jej zgodą” albo „eksploatuje prostytucję innej osoby, nawet za jej zgodą”. Chociaż wymieniony przepis Konstytucji nakazuje bezpośrednio stosować ratyfikowaną i ogłoszoną w Dzienniku Ustaw umowę

międzynarodową, takie postąpienie nie jest możliwe w przypadku przytoczonego uregulowania Konwencji. Jest ono adresowane do państw – stron

Konwencji, nadto nie określa sankcji, w świetle art. 1 § 1 k.k. elementu niezbędnego do zaistnienia odpowiedzialności karnej, zatem nie ma charakteru normy samowykonalnej. W konsekwencji zobowiązaniom przyjętym

przez Polskę w związku z ratyfikowaniem Konwencji w sprawie zwalczania

handlu ludźmi i eksploatacji prostytucji odpowiada, obok innych przepisów,

określenie typu czynu zabronionego w art. 204 § 4 k.k. (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2000 r., I KZP 1/00, OSPr i Pr 2000, z.

5, poz. 1, dodatek i glosę J. Warylewskiego, OSP 2000, nr 9, poz. 126).

Problematyczne byłoby realizowanie przez Polskę zobowiązań wynikających z Konwencji, gdyby uznać, że przepis art. 204 § 4 k.k. penalizuje

określone zachowanie w sposób „asymetryczny”, tj. że dotyczy wyłącznie

sprawcy zwabiającego lub uprowadzającego inną osobę w celu uprawiania

prostytucji poza obszarem państwa polskiego, pomija natomiast te zachowania, które co do istoty tożsame z wymienionym różnią się od niego tym

tylko, że osoba pokrzywdzona jest zwabiana lub uprowadzana w celu

uprawiania prostytucji na terenie Polski. Wcześniej obowiązujący art. IX

przepisów wprowadzających Kodeks karny z 1969 r. prawie dosłownie powtarzał fragment art. 1 Konwencji, penalizując dostarczenie, zwabienie lub

uprowadzenie w celu uprawiania nierządu innej osoby, nawet za jej zgodą.

Nie precyzował przy tym miejsca uprawiania nierządu, zatem sprawca popełniał przestępstwo niezależnie od miejsca, gdzie proceder ten miał być

realizowany – w kraju zamieszkania wspomnianej osoby, czy poza jego

granicami. Uściślenie w art. 204 § 4 k.k., że miejsce to jest usytuowane „za

granicą” mogłoby skłaniać do wnioskowania, iż ustawodawca ograniczył

zakres penalizacji zachowań związanych z eksploatacją prostytucji, jednak

tego rodzaju pogląd trzeba odrzucić, choćby z tego względu, że pozostawałoby to w sprzeczności z deklarowaną przezeń wolą respektowania zo-

bowiązań konwencyjnych. Zobowiązania te są realizowane przy takim odczytaniu przepisu art. 204 § 4 k.k., które znamię „uprawiania prostytucji za

granicą” interpretuje szeroko, przyjmując że chodzi o wykonywanie tego

procederu poza krajem zamieszkania osoby zwabionej lub uprowadzonej,

a nie tylko poza Polską. Nie będzie też bezkarne penalizowane wcześniej

przez art. IX przepisów wprowadzających d.k.k. dostarczenie, zwabienie

lub uprowadzenie innej osoby zamieszkałej Polsce w celu uprawiania nierządu na terenie kraju, jako że tego rodzaju zachowanie może być rozpatrywane jako wyczerpujące znamiona art. 203 k.k., choćby w postaci usiłowania, względnie nawet art. 253 § 1 k.k.

W konsekwencji należy stwierdzić, że zwabienie lub uprowadzenie

innej osoby w celu uprawiania prostytucji za granicą jako znamię przestępstwa określonego w art. 204 § 4 k.k. oznacza, iż celem działania sprawcy

jest uprawianie przez osobę pokrzywdzoną prostytucji poza krajem jej zamieszkania. Zachowanie skazanych Ewy i Mirosława Ł., którzy zwabili

mieszkającą w Kenii pokrzywdzoną w celu uprawiania prostytucji w Polsce

wypełniło zatem znamiona omawianego przestępstwa.