III KK 159/11 · Sąd Najwyższy

WYROK Z DNIA 20 PAŹDZIERNIKA 2011 R.

III KK 159/11

1. Skoro

jedną

z

przesłanek

warunkowego

umorzenia

postępowania jest wymóg, aby okoliczności popełnienia czynu nie

budziły wątpliwości, sąd na podstawie zebranego materiału dowodowego

musi dojść nie tylko do wniosku, że sam fakt popełnienia przestępstwa

nie budzi wątpliwości, a zatem istnieją wystarczające podstawy, aby

oskarżonemu przypisać popełnienie tego czynu, lecz także powinien

wyjaśnić elementy przedmiotowe i podmiotowe tego czynu rzutujące na

ocenę zarówno stopnia jego społecznej szkodliwości, jak i stopnia

zawinienia oskarżonego.

2. Jakkolwiek zwierzęta nadal pozostają w sferze stosunków

prawnych jedynie przedmiotami prawa, są to jednak przedmioty

szczególne, korzystające z ochrony prawnej wynikającej z obowiązków

człowieka wobec zwierząt w zakresie poszanowania, ochrony i godnego

traktowania.

Przewodniczący: sędzia SN J. Żywolewska–Ławniczak.

Sędziowie: SN W. Błuś, SA (del. do SN) A. Stępka

(sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Józefa W., oskarżonego z art. 35 ust. 2

w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt – i

innych, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 20

października 2011 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego

na niekorzyść od wyroku Sądu Rejonowego w H. z dnia 31 stycznia

2011 r.,

uchylił

zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w H. i sprawę

p r z e k a z a ł temu sądowi do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

Prokurator Prokuratury Rejonowej w H. oskarżył Józefa W. o

przestępstwo z art. 35 ust. 2 w zw. z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 21

sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (Dz. U. Nr 111, poz. 724, ze zm.) w

zw. z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 35 ust. 2 w zw. z ust. 1 w/w ustawy w

zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k., polegające na tym, że w dniu 7

lutego 2010 r. w H., w wykonaniu z góry powziętego zamiaru zabił ze

szczególnym okrucieństwem psa rasy owczarek niemiecki w ten sposób,

że zastrzelił go z broni myśliwskiej i usiłował zabić dwa psy rasy

owczarek niemiecki strzelając do nich z broni myśliwskiej, działając tym

samym na szkodę Stanisława K.

Sąd Rejonowy w H. po skierowaniu sprawy w trybie art. 339 § 1 pkt

2 k.p.k. na posiedzenie, wyrokiem z dnia 31 stycznia 2011 r., na

podstawie art. 66 § 1 i § 2 k.k. w zw. z art. 67 § 1 k.k. postępowanie

karne przeciwko Józefowi W. warunkowo umorzył na okres próby

wynoszący 2 lata. Na podstawie art. 67 § 3 k.k. w zw. z art. 49 § 1 k.k.

orzekł wobec oskarżonego świadczenie pieniężne w kwocie 2 000 zł na

rzecz Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami w Polsce. Na podstawie art.

624 § 1 k.p.k. zasądził od oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa kwotę

500 zł tytułem kosztów sądowych, zwalniając go od tychże kosztów w

dalszej części.

Wyrok ten nie został zaskarżony przez strony i uprawomocnił się w

dniu 8 lutego 2011 r.

Kasację od tego wyroku na niekorzyść oskarżonego Józefa W.

wniósł na podstawie art. 521 k.p.k. Prokurator Generalny.

Na podstawie art. 523 § 1 k.p.k. autor kasacji zarzucił wyrokowi:

a) rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie

przepisów prawa procesowego, a mianowicie art. 339 § 1 pkt. 2 k.p.k.,

polegające na skierowaniu sprawy na posiedzenie i warunkowym

umorzeniu przeciwko Józefowi W. postępowania karnego, pomimo że

okoliczności popełnienia zarzucanego czynu decydujące o stopniu winy

oskarżonego

oraz

społecznej

szkodliwości

jego

czynu

budziły

wątpliwości i wymagały wyjaśnienia w toku rozprawy.

b) zaistnienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1

pkt. 7 k.p.k., poprzez rażące naruszenie przepisu prawa procesowego, a

to art. 342 § 1 k.p.k., polegające na oznaczeniu okresu próby związanej

z warunkowym umorzeniem postępowania, za pomocą sprzecznych i

wykluczających się wzajemnie określeń, które uniemożliwiają wykonanie

wyroku.

W konkluzji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Rejonowemu w H.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Prokuratora Generalnego zasługiwała na uwzględnienie,

gdyż za trafny należało uznać pierwszy zarzut dotyczący rażącego i

mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia przepisów prawa, a

to art. 339 § 1 pkt. 2 k.p.k. w zw. z art. 66 § 1 k.k.

Należy przypomnieć, iż zgodnie z treścią art. 66 § 1 k.k. sąd może

warunkowo umorzyć postępowanie karne, jeżeli wina i społeczna

szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności jego popełnienia nie

budzą wątpliwości, a postawa sprawcy nie karanego za przestępstwo

umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy

sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia

postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności

nie popełni przestępstwa.

Jest rzeczą oczywistą, że dla możliwości wydania orzeczenia o

warunkowym umorzeniu istotne jest ustalenie wszystkich przesłanek

odpowiedzialności karnej. Nie może więc budzić wątpliwości ani fakt

popełnienia przestępstwa, ani sprawstwo oskarżonego, ani podstawa

przypisania mu winy.

Skoro jedną z przesłanek warunkowego umorzenia postępowania

jest wymóg, aby okoliczności popełnienia czynu nie budziły wątpliwości,

sąd na podstawie zebranego materiału dowodowego musi dojść nie tylko

do wniosku, że sam fakt popełnienia przestępstwa nie budzi wątpliwości,

a zatem istnieją wystarczające podstawy, aby oskarżonemu przypisać

popełnienie tego czynu, lecz także powinien wyjaśnić elementy

przedmiotowe i podmiotowe tego czynu rzutujące na ocenę zarówno

stopnia

jego

społecznej

szkodliwości,

jak

i

stopnia

zawinienia

oskarżonego.

Należy także zaakcentować, iż nie jest przesłanką stosowania

warunkowego umorzenia samo przyznanie się oskarżonego do winy.

Sąd może bowiem mimo nieprzyznania się oskarżonego warunkowo

umorzyć postępowanie, jeżeli oceni, że okoliczności popełnienia czynu

nie budzą wątpliwości, jak również może skierować sprawę na rozprawę

w celu wyjaśnienia nasuwających się wątpliwości, gdy uzna, że mimo

przyznania się oskarżonego takie wątpliwości jednak istnieją (por.: wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2005 r., V KK 435/04, Lex Nr

147241; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 r., V

KK 301/03, OSNKW 2004, z. 1, poz. 9).

Zgodnie z treścią art. 115 § 2 k.k. dla ustalenia stopnia społecznej

szkodliwości

czynu

niezbędne

jest

zbadanie

zarówno

strony

przedmiotowej czynu (rodzaj i charakter naruszonego dobra, rozmiary

wyrządzonej lub grożącej szkody, sposób i okoliczności popełnienia

czynu, waga naruszonych przez sprawcę obowiązków), jak i jego

podmiotowej

strony

(

motywacja

sprawcy,

postać

zamiaru).

Kompleksowa ocena wszystkich tych elementów winna doprowadzić do

ustalenia, że stopień społecznej szkodliwości czynu „nie jest znaczny”, a

zatem ów stopień jest wyższy od „znikomego” i swoim zakresem może

obejmować zarówno przypadki „nieznacznego”, jak i „średniego” stopnia

społecznej szkodliwości.

Trzeba też zwrócić uwagę, że na stopień społecznej szkodliwości

przestępstwa nie mają wpływu właściwości i warunki osobiste sprawcy,

środowiskowa opinia o nim, dotychczasowy tryb jego życia, przyznanie

się sprawcy do winy, dobrowolne naprawienie przez sprawcę szkody

wyrządzonej przestępstwem, wyrażona przez niego skrucha, czy też

ewentualne

pogodzenie

okoliczności

mające

się

z

znaczenie

pokrzywdzonym.

dla

ustalenia

Są

to

bowiem

podstaw

prognozy

kryminologicznej.

Aby

możliwym

było

warunkowe

umorzenie

postępowania,

niezależnie od stopnia społecznej szkodliwości czynu sąd powinien

ustalić również stopień zawinienia, który to stopień także nie może być

znaczny. Wyznaczenie stopnia zawinienia wymaga ustalenia najpierw

wszystkich przesłanek przypisania winy, takich jak dojrzałość sprawcy i

jego poczytalność, z zakresu rozpoznawalności bezprawności czynu

oraz braku anormalnej sytuacji motywacyjnej występującej w nasileniu

uniemożliwiającym wymaganie od sprawcy dania posłuchu normie

prawnej. Należy też podkreślić, że na stopień zawinienia wpływa stopień

społecznej

szkodliwości

czynu,

ale

tylko

do

granic

możliwości

przewidywania konsekwencji swojego zachowania. Dla stosowania

warunkowego umorzenia postępowania na mocy art. 66 § 1 k.k. warunek

braku znacznego stopnia winy musi występować kumulatywnie z

brakiem znacznego stopnia społecznej szkodliwości przestępstwa.

Reasumując należy stwierdzić, że dla podjęcia przez sąd

prawidłowej decyzji w zakresie warunkowego umorzenia postępowania

stan faktyczny sprawy nie może budzić żadnych wątpliwości w świetle

zebranego materiału dowodowego i dokonanej przez sąd jego oceny. To

właśnie na podstawie tych dowodów sąd ustala sprawstwo oskarżonego,

stopień jego zawinienia i społecznej szkodliwości czynu, a więc

okoliczności, które implikują inną przesłankę warunkowego umorzenia

postępowania, a mianowicie wymóg, by okoliczności popełnienia czynu

nie budziły wątpliwości.

Przechodząc na grunt przedmiotowej sprawy należy stwierdzić, co

następuje;

Na posiedzeniu w dniu 31 stycznia 2011 r. – wyznaczonym w trybie

art. 339 § 1 pkt. 2 k.p.k. – oskarżony oraz jego obrońca złożyli wniosek o

warunkowe umorzenie postępowania i określili jego warunki. Wobec

braku sprzeciwu prokuratora Sąd Rejonowy przychylił się do tego

wniosku i wyrokiem z tego samego dnia umorzył warunkowo

postępowanie przeciwko Józefowi W. w zakresie zarzucanego mu

przestępstwa. Ponieważ wyrok ten nie został zaskarżony przez strony,

nie sporządzono jego uzasadnienia.

W tej sytuacji dla poznania procesu rozumowania Sądu pierwszej

instancji, który doprowadził do decyzji o warunkowym umorzeniu, a tym

samym dla dokonania kontroli prawidłowości rozstrzygnięcia tego Sądu

należało poddać analizie zgromadzone w sprawie dowody.

W kasacji Prokuratora Generalnego podniesiono, że w niniejszej

sprawie słusznie przyjął Sąd Rejonowy, iż nie zachodzą wątpliwości co

do sprawstwa oskarżonego Józefa W., sposobu jego działania, faktu

jego uprzedniej niekaralności oraz finansowego zrekompensowania

właścicielowi psów poniesionych strat materialnych.

Należy jednak przyznać rację autorowi kasacji, że wyrok Sądu

Rejonowego

był

przedwczesny

i

nietrafny,

gdyż

w

przypadku

oskarżonego Józefa W. nie wszystkie przesłanki z art. 66 § 1 k.k. zostały

spełnione. Przede wszystkim nie wyjaśniono w sposób nie budzący

wątpliwości tych okoliczności popełnienia przez Józefa W. czynu, które

miały wpływ na prawidłową ocenę stopnia winy oskarżonego oraz

stopnia

społecznej

szkodliwości

jego

czynu,

w

tym

odnośnie

rzeczywistych powodów zachowania się oskarżonego. Podkreślenia

bowiem wymaga, iż zarówno postać zamiaru oskarżonego, jak i

motywacja jego działania miały istotne znaczenie dla ustaleń o winie

oskarżonego, jej stopniu oraz natężeniu społecznej szkodliwości czynu.

Wszystkie zachodzące w tym zakresie wątpliwości powinny być

wyjaśnione przez Sąd właśnie w toku rozprawy.

Odwołując się do zgromadzonego w postępowaniu karnym

materiału dowodowego i nie przesądzając w żaden sposób ostatecznej

jego oceny należy zwrócić uwagę na tego rodzaju okoliczności, jak to że:

a) oskarżony Józef W. przyznał się do popełnienia zarzucanego

mu czynu, lecz zaprzeczył, by strzelał do psów bez powodu. Jak

wyjaśnił, trzy psy należące do Stanisława K. zaatakowały jego psa

znajdującego się na zewnątrz kojca i przywiązanego do łańcucha

przesuwającego się po linie. Doszło do walki między psami, w trakcie

której atakujące psy odniosły poważne obrażenia. Widząc cierpiące

zwierzęta i będąc przekonanym, że mają uszkodzone kręgosłupy,

kierując się humanitarnymi przesłankami i chcąc skrócić ich cierpienia

postanowił psy zastrzelić (wyjaśnienia Józefa W.).

b) wersja zdarzenia przedstawiona przez oskarżonego może

jednak budzić wątpliwości, jeśli uwzględnić zeznania świadka Mariana

G., bezpośredniego obserwatora zajścia. Jakkolwiek wskazał świadek,

że trzy psy biegały swobodnie w pobliżu psa należącego do

oskarżonego, to zaprzeczył, by zaatakowały tego psa, bądź w ogóle

zachowywały się agresywnie. W pewnym momencie oskarżony po

prostu wyciągnął z samochodu strzelbę i zaczął strzelać do psów

należących do Stanisława K. Świadek tak określił postępowanie

oskarżonego: „Według mnie egzekucja tych psów była całkowicie

zbędna i niepotrzebna, gdyż psy te były spokojne i nie gryzły psa Józefa

W., ani też w żaden sposób nie atakowały jego psa”.

c) relacje świadka znalazły potwierdzenie w opinii lekarza

weterynarii, który wykluczył, by psy doznały obrażeń w wyniku

pogryzienia, bądź w inny sposób. Biegły stwierdził, iż zwierzęta doznały

ran w wyniku oddania do nich strzałów śrutem z broni myśliwskiej.

W

kontekście

takich

wykluczających

się

wzajemnie

wersji

wydarzeń, wynikających z zebranych dowodów obowiązkiem Sądu

Rejonowego było wyjaśnienie wszystkich pojawiających się wątpliwości

po przeprowadzeniu rozprawy. Należy bowiem zgodzić się z konkluzją

kasacji, że nie można wykluczyć, iż efektem przewodu sądowego byłyby

ustalenia wskazujące, że psy, do których strzelał oskarżony nie

stwarzały żadnego zagrożenia zarówno dla ludzi jak i dla innych

zwierząt. W takiej sytuacji oskarżony działałby bez zasługującego na

usprawiedliwienie powodu, co mogłoby w konsekwencji prowadzić do

innych ustaleń w zakresie stopnia zawinienia oskarżonego oraz stopnia

społecznej

szkodliwości

jego

czynu,

wykluczających

możliwość

warunkowego umorzenia postępowania wobec niego.

Niezależnie od podniesionych powyżej wątpliwości wyłaniających

się na tle analizy zgromadzonych dowodów należy także zwrócić uwagę

na inną, nie mniej ważną okoliczność. Wydaje się bowiem, że uwadze

Sądu Rejonowego umknął duch, jaki przyświecał ustawie z dnia 21

sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt, czy też innymi słowy – ratio legis

tego aktu prawnego. Artykuł 1 ustęp 1 tej ustawy stanowi, iż zwierzę,

jako istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia, nie jest rzeczą, a

człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę. A zatem,

obowiązkiem człowieka jest traktować zwierzęta w sposób humanitarny i

godny. Jakkolwiek zwierzęta nadal pozostają w sferze stosunków

prawnych jedynie przedmiotami prawa, są to jednak przedmioty

szczególne, korzystające z ochrony prawnej wynikającej z obowiązków

człowieka wobec zwierząt w zakresie poszanowania, ochrony i godnego

traktowania.

Wydaje się zatem, że i ten przyświecający polskiemu ustawodawcy

aspekt z zakresu prawnej ochrony zwierząt winien mieć na uwadze Sąd

Rejonowy

podejmując

decyzję

w

przedmiocie

merytorycznego

rozstrzygnięcia sprawy.

Analiza materiałów dowodowych zgromadzonych w niniejszym

postępowaniu prowadzi również do takich wniosków, iż jednym z

głównych powodów, który zaważył w istotnym stopniu na decyzji Sądu o

warunkowym umorzeniu postępowania była postawa oskarżonego już po

dokonaniu czynu oraz stanowisko pokrzywdzonego. Nie ulega bowiem

wątpliwości, że oskarżony pokrył pokrzywdzonemu koszty leczenia

rannego psa oraz wypłacił mu stosowną kwotę pieniędzy mającą

stanowić rekompensatę za straty materialne wynikłe z postrzelenia

psów. Z kolei pokrzywdzony właściciel psów złożył oświadczenie, iż nie

jest zainteresowany prowadzeniem postępowania karnego przeciwko

oskarżonemu, nie zgłasza pod jego adresem żadnych pretensji i nie

czuje żalu.

Jakkolwiek są to okoliczności istotne z punktu widzenia pozytywnej

prognozy kryminologicznej odnośnie oskarżonego, to przecież nie mają

one bezpośredniego wpływu na ocenę stopnia zawinienia oskarżonego

oraz stopnia społecznej szkodliwości jego czynu.

Należy również wyrazić tego rodzaju opinię, że nadanie tym

przesłankom

pierwszorzędnego

znaczenia,

decydującego

o

warunkowym umorzeniu postępowania prowadziłoby w konsekwencji do

obejścia wymowy przepisu art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt i

ponownego

sprowadzenia

psów

będących

przedmiotem

ochrony

prawnej tej ustawy do statusu rzeczy.

Mając zatem na uwadze wszystkie podniesione w niniejszym

uzasadnieniu okoliczności, należało uchylić wyrok Sądu Rejonowego w

H. i sprawę przekazać temu Sądowi do merytorycznego rozpoznania na

rozprawie. W ponownym postępowaniu Sąd Rejonowy będzie mieć na

uwadze wszystkie okoliczności, które doprowadziły do uwzględnienia

kasacji Prokuratora Generalnego.

Sąd Najwyższy nie podzielił natomiast drugiego z zarzutów kasacji,

a

mianowicie

zaistnienia

w

sprawie

bezwzględnej

przyczyny

odwoławczej z art. 439 § 1 pkt. 7 k.p.k. Jest faktem, iż umarzając

warunkowo postępowanie Sąd Rejonowy określił czas próby w

następujący sposób – „na okres 2 (dwóch) roku tytułem próby”. Jednak

wbrew odmiennemu stanowisku autora kasacji nie zachodzi w tym

przypadku sprzeczność w treści orzeczenia uniemożliwiająca jego

wykonanie. Analiza tego rozstrzygnięcia zawartego w wyroku Sądu

Rejonowego dowodzi wprost, że okres próby został ustalony na dwa

lata, mimo użycia wyrazu „roku”. Świadczą o tym bowiem precyzujące

określenia użyte przez Sąd w formie cyfrowej i słownie, a mianowicie –

„2 (dwóch)”.

Należy podkreślić, że uchylenie orzeczenia nie może być

spowodowane każdą wewnętrzną sprzecznością w orzeczeniu, a jedynie

taką, która uniemożliwia jego wykonanie, ma charakter zasadniczy i

oczywisty, a nie pozorny.

Bez wątpienia Sąd Rejonowy w H. określając w ten mało

precyzyjny sposób okres próby dopuścił się obrazy art. 342 § 1 k.p.k.

Uchybienia

tego

nie

sposób

jednak

traktować

w

kategoriach

bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt. 7 k.p.k., gdyż

owa sprzeczność w treści orzeczenia jest tylko pozorna. Uchybienie to

może być rozpatrywane ewentualnie tylko w kategoriach względnej

przyczyny odwoławczej z art. 438 pkt. 2 k.p.k., przy czym koniecznym

byłoby wykazanie, że uchybienie mogło mieć wpływ na treść orzeczenia.

Na gruncie przedmiotowej sprawy wydaje się jednak, że i w tym

przypadku uchybienie to nie spełnia koniecznej przesłanki do uchylenia

orzeczenia, a to z powodu braku wpływu na jego treść. Sygnalizowane

uchybienie traci jednak na znaczeniu w realiach przedmiotowej sprawy,

skoro doszło do uchylenia zaskarżonego kasacją wyroku z powodu

innych, wskazanych wcześniej przesłanek.