III CZP 97/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 97/12

UCHWAŁA

Dnia 17 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku Agencji Nieruchomości Rolnych w Warszawie Oddziału

Terenowego w O.

przy uczestnictwie M. M.

o odłączenie części nieruchomości, założenie księgi wieczystej, wpis prawa

własności oraz wpis prawa odkupu,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 17 stycznia 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w O.

postanowieniem z dnia 7 listopada 2012 r.,

"Czy w sprawach o wpis prawa odkupu wykonywanego przez

Agencję Nieruchomości Rolnych na rzecz Skarbu Państwa znajduje

zastosowanie art. 94 ustawy z 28.05.2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych i w rezultacie wniosek o wpis prawa odkupu

jest wolny od opłaty sądowej, czy też należy pobrać opłatę od tego

wpisu, w oparciu o przepis art. 43 pkt 3 cyt. wyżej ustawy

z dnia 28.05.2005 r.?"

podjął uchwałę:

Do wniosku Agencji Nieruchomości Rolnych o wpis

w księdze wieczystej prawa odkupu nieruchomości rolnej,

zastrzeżonego na rzecz Skarbu Państwa w umowie sprzedaży,

nie ma zastosowania art. 94 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (j.t. Dz.U. z 2010 r.

Nr 90, poz. 594 ze zm.).

Uzasadnienie

Umowa

sprzedaży

nieruchomości

rolnych

zawarta

przez

strony

w dniu 10 sierpnia 2012 r. obejmowała również, zastrzeżone na rzecz Skarbu

Państwa, prawo odkupu w odniesieniu do wymienionych działek oraz wniosek

o wpis tego prawa w księdze wieczystej. Notariusz nie pobrał opłaty sądowej

od wpisu, wskazał na zwolnienie z tego obowiązku Skarbu Państwa, przewidziane

art. 94 u.k.s.c. Przewodniczący Sądu Rejonowego w O. zarządził zwrot wniosku

o wpis tego prawa na podstawie art. 5111 § 1 k.p.c., uznając że nie został

on opłacony przez Agencję Nieruchomości Rolnych, a obowiązek wniesienia opłaty

stałej w wysokości 150 zł wynika z art. 43 pkt 3 u.k.s.c. Podczas rozpoznawania

zażalenia Agencji Nieruchomości Rolnych na to zarządzenie przez Sąd

Okręgowy w O. wyłoniło się przedstawione zagadnienie prawne. Wskazane

zostało, że kwestia obowiązku ponoszenia opłat sądowych w postępowaniu

wieczystoksięgowym

przez

Agencję

Nieruchomości

Rolnych

w

sprawach

dotyczących zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa, jest rozbieżnie oceniana

przez sądy powszechne. Według jednego stanowiska, Agencja jako samodzielny

gospodarczo i finansowo podmiot, odrębny od Skarbu Państwa ma obowiązek

ponoszenia opłat sądowych, na co wskazuje uchylenie ust. 3 w art. 26 a ustawy

z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu

Państwa.

Zwolennicy

poglądu

przeciwnego

podnoszą,

że

w

przypadku

podejmowania przez Agencję czynności dotyczących Zasobu Nieruchomości

Rolnych Skarbu Państwa w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa, wnioskodawcą

w istocie jest Skarb Państwa, zaś uchylenie ust. 3 w art. 26 a powołanej ustawy

było przejawem porządkowania przepisów związanych z

instytucją zwolnienia

od kosztów sądowych. Sąd Okręgowy przychylił się do pierwszego stanowiska,

uznając

że

skoro

Agencja

Nieruchomości

Rolnych

nie

jest

jednostką

organizacyjną Skarbu Państwa, to nie może korzystać ze zwolnienia od ponoszenia

opłat, objętego art. 94 u.k.s.c. Zaznaczył jednak, że nie można odmówić słuszności

punktowi

widzenia,

podkreślającemu

że

sytuacja

tej

Agencji

może

być

zróżnicowana, w zależności od tego, czy działa ona we własnym imieniu, czy też na

rzecz Skarbu Państwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Agencja Nieruchomości Rolnych (dalej: „Agencja”), po późniejszej zmianie

nazwy, została powołana jako państwowa osoba prawna na podstawie ustawy

z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu

Państwa oraz zmianie niektórych przepisów Dz. U. Nr 107, poz. 464, dalej „g.n.r.SP”), która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1992 r.; w okresie istotnym dla

czynności Agencji związanej z przedstawionym zagadnieniem obowiązywała

treść ustawy w brzmieniu ustalonym jednolitym tekstem opublikowanym w Dz. U.

2007 r. Nr 231, poz. 1700. Celem ustawy było całościowe uregulowanie

stosunków własnościowych w odniesieniu do nieruchomości rolnych będących

własnością Skarbu Państwa, wymienionych w art. 1, znajdujących się w zarządzie,

użytkowaniu lub władaniu podmiotów wskazanych w art. 2 oraz ustalenie zasad

gospodarowania tymi nieruchomościami. Wykonanie tych zadań powierzone

zostało Agencji, a wyposażenie jej w osobowość prawną (art. 3 zdanie drugie)

wynikało z konieczności efektywnego ich realizowania, w sposób odpowiadający

regułom działalności gospodarczej. Zgodnie z art. 5 ust. 1 do 3 ustawy Skarb

Państwa powierzył

Agencji

wykonywanie

prawa

własności

i

innych

praw

rzeczowych na jego rzecz w stosunku do mienia, o którym mowa w art. 1 i 2,

nie wyzbywając się własności i tych praw. Agencja, obejmując we władanie

powierzone składniki mienia Skarbu Państwa, wykonuje we własnym imieniu prawa

i obowiązki z nimi związane w stosunku do osób trzecich, jak również we własnym

imieniu wykonuje związane z tymi składnikami obowiązki publicznoprawne;

na tych zasadach

wykonuje

również

prawa

i

obowiązki

co

do

mienia

po zlikwidowanych przedsiębiorstwach gospodarki, w tym również wynikające

z decyzji administracyjnych. Własność Agencji stanowi mienie nabyte przez nią dla

zapewnienia funkcjonowania Biura Prezesa i oddziałów terenowych (art. 5 ust. 4

ustawy). Mienie wskazane w art. 1 i 2, przejęte przez Agencję oraz nabyte przez

nią, z wyłączeniem art. 5 ust. 4 tworzy Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa,

zwany dalej „Zasobem”, którym dysponuje Agencja (art. 12). Prowadzi ona

odrębnie własną gospodarkę finansową oraz gospodarkę finansową Zasobu,

według zasad określonych w rozdziale 4. Reguły gospodarowania Zasobem

wyznaczone zostały w rozdziałach 5 do 9 ustawy, do których należy w pierwszej

kolejności sprzedaż mienia i nabywanie nieruchomości (art. 24 ust. 1 pkt 1 ustawy

i rozdział 6). Środki na podjęcie działalności Agencja otrzymała od Skarbu Państwa

(art. 11), a jej bieżąca działalność finansowana jest z osiąganych dochodów z tytułu

sprzedaży mienia Skarbu Państwa, opłat z tytułu zarządu, użytkowania

wieczystego, czynszu dzierżawnego i najmu oraz zysku z gospodarowania

majątkiem (rozdział 4). Z chwilą wejścia w życie ustawy powstał, wyznaczony art. 5

ust. 1 do 3 ustawy, powierniczy stosunek prawny pomiędzy Skarbem Państwa

i Agencją, którego treść została ustawowo określona. W jego ramach Agencji, jako

powiernikowi, powierzono określone kompetencje do wykonywania uprawnień

wynikających z prawa własności i innych praw rzeczowych, w stosunku do

określonego mienia, która wobec osób trzecich występuje ona w imieniu własnym

jako podmiot danego prawa, działający zarówno według reguł prawa cywilnego, jak

i leżących poza obszarem prawa cywilnego, w tym prawa administracyjnego,

finansowego,

a odnoście

do

Skarbu

Państwa

jako

powierzającego

jest

zobowiązana działać w jego interesie, realizując zadania łączące się z polityką

państwa

i

według

ustawowo

określonych

zasad.

Kontrola

prawidłowości

wypełniania zadań przez powiernika dokonywana jest przez ministra do spraw

rozwoju wsi (art. 3 ust. 2). Przeprowadzona analiza prowadzi do wniosku,

że Agencja jest podmiotem samodzielnym finansowo, gospodarczo i prawnie,

z czym połączona jest zdolność do czynności prawnych i zdolność sądowa.

Związanie ze Skarbem Państwa dotyczy ustawowo określonego stosunku

prawnego; Agencja nie może być zatem utożsamiana ze Skarbem Państwa.

Na taki charakter prawny Agencji wskazuje uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1994 r., III CZP 189/93, OSNC 1994 nr 6, poz. 21,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2000 r., IV CKN 29/00, niepubl.,

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 września 2009 r., I OSK

1010/08, niepubl. oraz wypowiedzi doktryny.

Odrębność Agencji od Skarbu Państwa zaznaczona została również

w przepisach regulujących problematykę kosztów sądowych. W art. 8 ust. 1 ustawy

z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U.

Nr 24, poz. 110 ze zm.), także w brzmieniu obowiązującym w dniu wejścia w życie

ustawy o gospodarce nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, umieszczone

zostało zwolnienie Skarbu Państwa i innych instytucji państwowych, których

zadanie nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej z ponoszenia opłat

sądowych. Zwolnienie Agencji od tego obowiązku, w sprawach dotyczących mienia

stanowiącego Zasób, wprowadziła, z dniem 19 stycznia 1994 r. ustawa z dnia

29 grudnia 1993 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi

Skarbu Państwa oraz niektórych innych ustaw - art. 1 pkt 17 - (Dz. U.1994 r. Nr 1

poz. 3) przez dodanie do art. 26 a ustępu trzeciego. Od wejścia w życie ustawy

z dnia 11 kwietnia o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64, poz. 592),

z dniem 16 lipca 2003 r., zakres zwolnienia Agencji został poszerzony o sprawy,

o których mowa w przepisach o kształtowaniu ustroju rolnego - art. 12 pkt 9 b.

Zwolnienie to nie obejmowało czynności Agencji podejmowanych w stosunku do

mienia, które stanowi jej własność.

Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(Dz. U Nr 167, poz. 1398, dalej –„u.k.s.c.”) ograniczyła instytucję ustawowego

zwolnienia od kosztów sądowych do podmiotów i rodzajów spraw o największej

doniosłości społecznej. Pozbawione zostały tego przywileju między innymi gminy,

organizacje społeczne, państwowe osoby prawne.

Z uzasadnienia projektu

ustawy wynika, że ze względu na zasadę równego traktowania podmiotów,

umożliwiającego

wszystkim

zainteresowanym

korzystanie

z

wolności

i swobód, wskazane było uchylenie zwolnienia także Agencji Własności Rolnej

Skarbu Państwa we wszystkich sprawach dotyczących mienia tworzącego

Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa, ponieważ jako państwowa osoba prawna

powinna być traktowana tak samo, jak inne państwowe osoby prawne (Sejm IV

kadencji – druk numer 2582). Poza tym, w zasadzie wszystkie zwolnienia od

kosztów sądowych albo opłat objęte zostały ustawą. W art. 133 u.k.s.c. uchylono

w art. 26 a g.n.r.SP ustęp trzeci. Utrzymane zostało zwolnienie Skarbu Państwa

z obowiązku uiszczania opłat, podyktowane niecelowością pobierania opłat od

podmiotu, któremu ostatecznie opłaty przypadają.

Przy

wykładni

art.

u.k.s.c.,

posiadającego

taką

samą

treść

w odniesieniu do Skarbu Państwa, jak nieobowiązujący już art. 8 ust. 1 ustawy

z dnia 13 czerwca 1967 r., trzeba mieć na względzie, że zwolnienie z obowiązku

stanowi wyjątek od zasady ponoszenia opłat, a zatem wyłączona jest interpretacja

rozszerzająca. Dotyczy ono podmiotu, nie zaś spraw wiążących się z jego

działalnością albo dotyczących jego interesu. Do czasu wejścia w życie ustawy

z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, z dniem

2 marca 2006 r., Agencja korzystała z przyznanego jej zwolnienia od opłat. Było to

zwolnienie odrębne od zwolnienia Skarbu Państwa, uwzględniające samodzielność

prawną Agencji. Językowa analiza tego przepisu nie daje podstaw do przyjęcia,

że dotyczy ono innego jeszcze podmiotu, niż Skarb Państwa. Wskazuje na to

również wykładnia systemowa i celowościowa w kontekście odrębności prawnej

Agencji, założeń, na jakich oparta została ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. oraz

dotychczasowych uregulowań. Nie ma racjonalnych względów, które mogłyby

przemawiać za koncepcją, że uchylenie przepisu przyznającego zwolnienie od

opłat prowadzi do korzystania ze zwolnienia przyznanego innemu podmiotowi.

Nie stanowi miarodajnego argumentu powoływanie się na działanie Agencji

w interesie, czy na rzecz Skarbu Państwa, skoro zadania jej w tym zakresie objęte

są kosztami w ramach samodzielności finansowej. Przysługująca Agencji zdolność

sądowa, jako konsekwencja osobowości prawnej, umożliwia jej branie udziału

w postępowaniu sądowym w charakterze strony lub uczestnika we własnym

imieniu, także w sprawach związanych z gospodarowaniem mieniem Zasobu.

Posiada ona legitymację procesową oraz uprawnienie do składania wniosków

o wpis w księdze wieczystej prawa przysługującego Skarbowi Państwa, do którego

należy również prawo odkupu sprzedanych nieruchomości. Z art. 2 ust. 2 u.k.s.c.

wynika, że obowiązek uiszczenia kosztów sądowych spoczywa na stronie,

w rozumieniu art. 7 u.k.s.c., która wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub

powodujące wydatki, nie zaś na podmiocie, w którego interesie strona działa.

Ze złożeniem wniosku o wpis w księdze wieczystej połączony został obowiązek

uregulowania opłaty sądowej (art. 3 ust. 2 pkt 7 c u.k.s.c.)., dotyczy on również

Agencji.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.

jw