III CZP 96/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 96/09

POSTANOWIENIE

Dnia 26 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Jana J.

przeciwko Jadwidze J.

o eksmisję,

po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 listopada 2009 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w G.

postanowieniem z dnia 22 maja 2009 r.,

"Czy emerytowi wojskowemu, który zachował uprawnienie do

kwatery stałej przydzielonej mu w trakcie trwania małżeństwa przy

uwzględnieniu małżonka przy ustalaniu przysługującej powierzchni

mieszkalnej - służy roszczenie o eksmisję byłego małżonka z tej

kwatery w oparciu o art. 58 § 2 k.r.o.?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Wyrokiem zaocznym z dnia 5 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy w M. oddalił

powództwo Jana J. przeciwko Jadwidze J. o eksmisją pozwanej z mieszkania w S.

należącego do Wojskowej Agencji Mieszkaniowej ( WAM) Oddziału Regionalnego

w Z.

Sąd Rejonowy ustalił, że małżeństwo stron zostało rozwiązane przez

rozwód wyrokiem z dnia 1 marca 2004 r. W sprawie o rozwód sąd umorzył

postępowanie w zakresie żądania eksmisji pozwanej na podstawie art. 58 § 2 k.r.o.

W czasie trwania małżeństwa z pozwaną powód, decyzją z 16 listopada 1981 r.,

otrzymał prawo do kwatery stałej z racji pełnienia zawodowej służby wojskowej.

Przy ustalaniu powierzchni przydzielonej kwatery uwzględniono członków rodziny

powoda tj. żonę i małoletnie wówczas dzieci. Strony nadal zajmują lokal

przydzielony jako kwatera. Byli małżonkowie nie przeprowadzili podziału majątku

po ustaniu związku małżeńskiego. Pozwana nadużywa alkoholu i zachowuje się

w stosunku do domowników w sposób rażąco naganny.

W tym stanie faktycznym Sąd Rejonowy stwierdził, iż brak jest podstawy

prawnej pozwalającej uwzględnić powództwo. Nie znajdują do niego zastosowania

zasady ogólne wskazane w ustawie z dnia 21 czerwca 2001 o ochronie praw

lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (t. jedn.

Dz. U. 2005, Nr 31, poz. 266 ze zm. - u.o.p.l.), której art. 1a, wprowadzony ustawą

z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2004, Nr 116, poz.

1203 ze zm.), wyłączył z dniem 1 lipca 2004 r. jej stosowanie do lokali będących

w dyspozycji WAM. Wyłączone jest więc stosowanie art. 13 ust. 2 u.o.p.l.

przyznającego rozwiedzionemu małżonkowi prawo żądania eksmisji byłego

współmałżonka w sytuacji rażąco nagannego postępowania, uniemożliwiającego

wspólne zamieszkanie. Podstawy takiej nie zawiera obecnie ustawa z dnia

22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP (t.j. Dz.U. 2005, Nr 41, poz.

398 – u.z.s.z.). Sytuacja małżonków po orzeczeniu rozwodu uregulowana była

uprzednio w odniesieniu do zajmowanej przez nich kwatery w art. 28 u.z.s.z.,

pozostawiającego tę kwestię do załatwienia WAM, który uchylony został wskazaną

wcześniej ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. Przepis art. 45 u.z.s.z. przyznaje

legitymację do wystąpienia z pozwem o nakazanie opróżnienia lokalu dyrektorowi

oddziału WAM jednak tylko w przypadkach tam określonych, nie obejmujących

stanu faktycznego niniejszej sprawy. Legitymację taką w przypadku uporczywego

naruszania zasad porządku ma dyrektor oddziału WAM w stosunku do osób

zajmujących lokal na podstawie umowy najmu (art. 25 tej ustawy). W ocenie tego

Sądu, ponieważ pozwana nie została pozbawiona uprawnienia do korzystania

z zajmowanego lokalu, sąd nie może arbitralnie rozstrzygać, które z małżonków

zachowuje prawo do mieszkania. Z uwagi na omówione zmiany prawne utraciła

aktualność uchwała Sądu Najwyższego z 28 czerwca 2000 r., III CZP 15/00

dopuszczająca możliwość wytoczenia przez rozwiedzionego małżonka, który

zachował prawo do kwatery stałej powództwa o eksmisję przeciwko byłemu

współmałżonkowi naruszającemu uporczywie zasady porządku, na podstawie art.

33 ust. 3 ustawy o najmie lokali i dodatkach mieszkaniowych.

Sąd Okręgowy w G. rozpoznając sprawę na skutek apelacji powoda,

podzielając

ocenę i wywody Sądu pierwszej instancji odnośnie do braku w

obowiązujących przepisach prawnych właściwej podstawy materialnoprawnej do

żądania przez małżonka, który zachował uprawnienie do kwatery stałej

przydzielonej mu w trakcie trwania małżeństwa, eksmisji z tej kwatery byłego

współmałżonka, powziął wątpliwość, czy może ją stanowić art. 58 § 2 k.r.o.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego o przedstawieniu Sądowi

Najwyższemu zagadnienia prawnego wynika, iż Sąd ten pyta w istocie o to jakie

przepisy prawa materialnego mogłyby uzasadniać roszczenie powoda, przenosząc

tym samym na Sąd Najwyższy obowiązek merytorycznego osądu sprawy jako

całości zgłoszonej do rozpoznania, co należy do sądów orzekających w sprawie.

Nie budzi też poważnych wątpliwości w rozumieniu art. 390 § 1 k.p.c.

(zob. post. SN: z dnia 22 lutego 2007 r., III CZP 163/06 nie publ., z dnia

29 listopada 2007 r., III CZP 102/07 nie publ.), które uzasadniałyby udzielenie

odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne, kwestia wykładnia art. 58 § 2

k.r.o. w zakresie wskazanym przez Sąd Okręgowy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in.: uchwała z dnia 20 września

1990 r., III CZP 53 /90, OSNCP 1991, nr 4, poz. 43, wyrok z dnia 27 października

2006 r., I CSK 190/96, nie publ.) prezentowany jest jednolity obecnie pogląd,

zgodnie z którym art. 58 § 2 k.r.o. ma zastosowanie wyłącznie w toku sprawy

rozwodowej. W jego uzasadnieniu wskazuje się, że zastosowanie art. 58 § 2 k.r.o.

związane jest ze szczególną więzią istniejącą w stosunkach między małżonkami,

która ustaje w razie rozwiązania małżeństwa oraz, że dopuszczenie jego

zastosowania po rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód prowadziłoby do

zastępowania rozstrzygnięcia dotyczącego podziału majątku wspólnego i mogłoby

powodować niespójność między orzeczeniami sądowymi np. w sytuacji przyznania

mieszkania w sprawie o podział majątku małżonkowi, który miałby obowiązek jego

opuszczenia na podstawie wyroku eksmisyjnego nakazującego wydanie go osobie,

która równocześnie nie ma już tytułu prawnego do korzystania z tego mieszkania

w wyniku dokonanego podziału majątku wspólnego. Podkreśla się wyjątkowy

charakter art. 58 § 2 k.r.o., który sprzeciwia się jego rozszerzającej wykładni.

Przeciwko stosowaniu art. 58 § 2 k.r.o. po orzeczeniu rozwodu przemawia

nadto jego formalny charakter jako przepisu określającego kognicję sądu

rozwodowego,

a

w

przypadku

gdy

sąd

orzekł

w

sprawie

o

rozwód

o niedopuszczalności eksmisji powaga rzeczy osądzonej wyroku rozwodowego.

Z

tych

przyczyn

słusznie

Sąd

Najwyższy

odszedł

od

stanowiska

prezentowanego we wcześniejszym orzecznictwie (uchwała z dnia 18 lipca 1984 r.,

III CZP 42/84, OSNCP 1985, nr 2-3, poz. 35, uchwała z dnia 18 lipca 1984 r.,

III CZP 62/85, OSNCP 1986, nr 10, poz. 150) dopuszczającego stosowanie art. 58

§ 2 k.r.o. między byłymi małżonkami.

Przeprowadzona przez oba sady orzekające analiza przepisów ustawy

z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej

Polskiej, w jej obecnym brzemieniu trafnie doprowadziła je do wniosku, iż brak jest

obecnie przepisu stanowiącego odpowiednik art. 13 ust. 2 u.o.p.l., którego

zastosowanie do lokowali będących w dyspozycji WAM zostało wyłączone ustawą

zmieniającą z dnia 16 kwietnia 2004 r., uprawniającego rozwiedzionego małżonka

do wytoczenia przeciwko byłemu współmałżonkowi, który swoim rażąco nagannym

postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkanie powództwa o nakazanie jego

eksmisji z takiego lokalu. Rozwiedzionemu małżonkowi nie przysługuje zatem

w opisanej sytuacji powództwo o eksmisje przeciwko byłemu małżonkowi.

Brak ten nie może być uzupełniony w drodze stosowania przez analogię

przepisów (w tym art. 58 § 2 k.r.o.) stanowiących podstawę powództwa o eksmisje

z lokalu mieszkalnego. Stosowaniu tych przepisów, poza przypadkami wyraźnie

w nich przewidzianymi sprzeciwiają się bowiem gwarantowane w Konstytucji

prawo każdego obywatela do ochrony jego interesów mieszkaniowych (art. 75) oraz

prawo równej dla wszystkich ochrony praw majątkowych, których przedmiotem jest

lokal mieszkalny (art. 64 ust. 1).

Wbrew stanowisku, jakie w kwestii tej wyraził

Sąd Okręgowy, prawo do

korzystania z osobnej kwatery stałej, przyznanej decyzją Dyrektora Oddziału

Terenowego WAM małżonkowi będącemu żołnierzem zawodowym, które nie jest

prawem niezbywalnym mogącym przysługiwać tylko jednej osobie w rozumieniu

art. 33 pkt 5 (uprzednio przed 20 stycznia 2005 r.- pkt 6 k.r.o.), i nie jest objęte

katalogiem składników majątku osobistego (uprzednio odrębnego) wymienionych

w art. 33 k.r.o., stanowi składnik majątku wspólnego małżonków i podlega

postępowaniu o jego podział.

Za taką jego przynależnością przemawiać może także w drodze analogii

legis brzmienie art. 6801 k.c., dotyczącego wspólności ustawowej prawa najmu

lokalu mieszkalnego.

Rozwiedziony małżonek, który chce wyeksmitować byłego współmałżonka

może więc wystąpić z wnioskiem o podział majątku wspólnego, a następnie jeżeli

otrzyma prawo do takiego lokalu może wystąpić z wnioskiem do WAM o eksmisję

z uwagi na brak tytułu prawnego do lokalu byłego współmałżonka.

Wskazać przy tym trzeba, że przyjęte przez Sąd Okręgowy przy

formułowaniu przedstawionego zagadnienia prawnego, założenie eliminujące jako

podstawę żądania powoda art. 13 ust. 2 u.o.p.l. nie zostało poprzedzone

koniecznym rozważeniem, czy uwzględniając datę rozwiązania małżeństwa stron

przez rozwód, powód nabył przed dniem 1 lipca 2004 r. prawo do żądania eksmisji

pozwanej na podstawie art. 13 ust. 2 u.o.p.l. i czy zgodnie z regułami prawa

międzyczasowego, przepis 1a u.o.p.l., który z tym dniem wyłączył stosowanie art.

13 ust. 2 u.o.p.l. do lokali będących w dyspozycji WAM, ma zastosowanie do oceny

skutków związanych z prawami powstałymi przed jego wejściem w życie (w kwestii

tej zob. postanowienie SN z dnia 22 lipca 2005 r., III CZP 39/05, nie publ.).

W tym stanie rzeczy, z przyczyn wcześniej wskazanych Sąd Najwyższy

odmówił podjęcia uchwały (art. 390 § 1 k.p.c. w zw. z art. 61 § 1 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).