III CZP 95/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 95/10

POSTANOWIENIE

Dnia 25 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. S.A. we W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Urzędu Kontroli Skarbowej we W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 25 listopada 2010 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2010 r.,

"Czy na gruncie przepisów o deliktowej odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa akcjonariusz spółki akcyjnej jest

uprawniony do dochodzenia naprawienia poniesionej przez niego

szkody, polegającej na spadku (utracie) wartości akcji w wyniku

wyrządzenia szkody spółce akcyjnej wydaniem i wykonaniem

nieostatecznej decyzji podatkowej, następnie uchylonej w toku

instancji?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Z uzasadnienia postanowienia wynika, że w sprawie, w której wyłoniło się

przestawione zagadnienie prawne, powódka domagała się zasądzenia od

pozwanego 38 512 000 zł odszkodowania za skodę polegającą na utracie wartości

posiadanych przez nią akcji J. SA, spowodowanej wydaniem i wykonaniem przez

pozwanego bezprawnych decyzji podatkowych w stosunku do wymienionej Spółki.

Zdaniem powódki na skutek określonych błędnych decyzji organów

podatkowych z dnia 19 grudnia 1999 r. dotyczących podatku od towarów i usług,

uchylonych w toku postępowania podatkowego, wyegzekwowano od J. SA kwotę

10 476 466,76 zł, przekraczającą połowę jej ówczesnego kapitału własnego.

Wyegzekwowanie tak znacznej kwoty doprowadziło do obniżenia wiarygodności i

zdolności kredytowej Spółki. Spadały też stopniowo przychody i pogarszała się

pozycja J. SA na rynku. Na wizerunek Spółki ujemnie wpływała również kampania

medialna, będąca następstwem wypowiedzi przedstawicieli organów ścigania,

związanych z prowadzonym przeciwko członkom zarządu Spółki postępowaniem

karnym (zakończonym jednak ich uniewinnieniem). Ostatecznie doszło do

ogłoszenia upadłości J. SA w 2004 r.

Dochodzone

przez

powódkę

odszkodowanie

obejmuje

rzeczywisty

uszczerbek majątkowy w wysokości 9 728 000 zł, odpowiadający wartości

księgowej posiadanych przez powódkę akcji w J. SA w chwili przeprowadzenia

przeciwko Spółce egzekucji, oraz utracone korzyści w kwocie 28 784 000 zł z tytułu

przewidywanego przyrostu wartości akcji.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa. Przede wszystkim zarzucił,

że powódka nie ma legitymacji procesowej w sprawie. Jedynie J. SA jest

uprawniona do dochodzenia odszkodowania za szkodę wyrządzoną decyzjami

podatkowymi. Szkoda poniesiona przez akcjonariuszy należy – jego zdaniem – do

normalnego ryzyka gospodarczego (inwestycyjnego) i jako taka nie podlega

kompensacji. Przyjęcie odpowiedzialności pozwanego za tzw. szkody pośrednie

prowadziłoby do kilkakrotnej kompensacji tej samej szkody, niedopuszczalnej

w prawie cywilnym. Ponadto pozwany zarzucił, że powódka nie wykazała

bezprawności działania organów podatkowych, szkody uzasadniającej dochodzone

odszkodowanie i związku przyczynowego między szkodą w majątku powódki

a działaniem organów podatkowych.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego kwestia legitymacji procesowej powódki

w sprawie ma zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu. Rozważając ją,

uznał, że budzi ona jednak poważne wątpliwości uzasadniające przedstawienie –

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. – przytoczonego na wstępie zagadnienia

prawnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 390 § 1 k.p.c. sąd może – jeżeli przy rozpoznawaniu apelacji

powstanie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości – przedstawić to

zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Warunkiem podjęcia

uchwały przez Sąd Najwyższy jest jednak spełnienie wszystkich przesłanek

określonych w przytoczonym przepisie i wydanie przez sąd w sposób prawidłowy

postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 19 marca 2009 r., III CZP 11/09, niepubl.).

W najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że wyrok,

którego

sentencji

skład

sądu

nie

podpisał,

nie

istnieje

w

znaczeniu

prawnoprocesowym także wówczas, gdy został ogłoszony (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 26 września 2000 r., III CZP 29/00, OSNC 2001, nr 2, poz. 25).

Podobny pogląd został wyrażony w odniesieniu do postanowienia merytorycznego,

wydanego

na

posiedzeniu

niejawnym

w

postępowaniu

nieprocesowym.

Zgodnie bowiem z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2002 r., III CZP

12/02 (OSNC 2003, nr 2, poz. 17), jeżeli wydane na posiedzeniu niejawnym

w trybie nieprocesowym postanowienie rozstrzygające co do istoty sprawy zostało

skonstruowanie w ten sposób, że wraz z uzasadnieniem stanowi jeden dokument,

to podpisanie przez sędziego samego uzasadnienia, przy braku podpisu sentencji,

pociąga za sobą ten skutek, że takie postanowienie nie istnieje w znaczeniu

prawonoprocesowym.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się także, że stanowisko

wyrażone

w

przytoczonych

uchwałach

dotyczy

również

postanowienia

o przedstawieniu zagadnienia prawnego. Zatem niepodpisanie sentencji takiego

postanowienia przez skład sądu powoduje, że nie istnieje ono w znaczeniu

prawnoprocesowym, niezależnie od tego czy zostało podpisane jego uzasadnienie

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 lutego 2003 r. III CZP 91/02

i z dnia 18 marca 2003 r., III CZP 9/03, niepubl.).

Z wydanego na posiedzeniu niejawnym postanowienia Sądu Apelacyjnego z

dnia 11 sierpnia 2010 r. o przedstawieniu Sądowi Najwyższemu zagadnienia

prawnego wynika, że sentencji tego postanowienia nie podpisał skład Sądu,

podpisane zostało jedynie uzasadnienie wymienionego postanowienia. To oznacza,

że postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego – ze względu na

niepodpisanie jego sentencji – jest orzeczeniem nieistniejącym w znaczeniu

prawnoprocesowym. W konsekwencji, nie ma podstaw do podjęcia uchwały.

Tej oceny nie zmienia okoliczność, że w protokole rozprawy z dnia 6 listopada

2010 r. Sąd Apelacyjny zamieścił postanowienie o przedstawieniu Sądowi

Najwyższemu zagadnienia prawnego i sformułował jego treść. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego zostało bowiem wyjaśnione, że wydane na rozprawie

postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego wymaga spisania odrębnej

sentencji i podpisania jej przez skład sądu. Do tego postanowienia nie znajduje

zastosowania, w drodze odesłania przewidzianego w art. 391 § 1 k.p.c., przepis art.

356 k.p.c., ze względu na istotę i funkcję postanowienia o przedstawieniu

zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu (por. przytoczone

postanowienie Sąd Najwyższego z dnia 18 marca 2003 r., III CZP 9/03).

Nie ulega wątpliwości, że wniesiona w sprawie apelacja pozwanego

podlegała rozpoznaniu na rozprawie (art. 375 k.p.c.). Zgodnie zatem z wielokrotnie

wyrażanym przez Sąd Najwyższy stanowiskiem, przedstawienie do rozstrzygnięcia

– na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. – powstałego przy rozpoznawaniu tego środka

odwoławczego zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości wymaga

wydania postanowienia na rozprawie (por. postanowienie Sądu Najwyższego:

z dnia 11 października 1978 r., III CZP 64/78, OSP 1979, nr 5, poz. 84; z dnia

18 marca 2005 r., III CZP 93/04 i z dnia 22 listopada 2007 r., III CZP 99/07,

niepubl.). Z treści postanowienia z dnia 11 sierpnia 2010 r. o przedstawieniu

zagadnienia prawnego wynika natomiast, że zostało ono wydane na posiedzenia

niejawnym.

Wspomniane

postanowienie

zostało

więc

powzięte

także

z naruszeniem art. 390 § 1 k.p.c., polegającym na wydaniu go – zamiast na

rozprawie – na posiedzeniu niejawnym.

Przedstawione przyczyny stanowią wystarczającą podstawę do odmowy

podjęcia uchwały. Przy okazji warto jednak przypomnieć, że w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, podejmującym kwestię wymagań, jakim powinno odpowiadać

postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego na podstawie art. 390 § 1

k.p.c., wyjaśniono, że przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

zagadnienie prawne nie może sprowadzać się w istocie do pytania o możliwy

sposób rozstrzygnięcia (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 9 lipca

2009 r., III CZP 38/09, z dnia 22 października 2009 r., III CZP 75/09, z dnia 12

marca 2010 r., III CZP 7/10 i z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CZP 17/10, niepubl.).

Tymczasem zawarte w postanowieniu Sądu Apelacyjnego dnia 11 sierpnia 2010 r.

zagadnienie prawne sprowadza się w istocie od pytania, czy powód ma legitymację

procesową do dochodzenia – na tle konkretnego stanu faktycznego – naprawienia

określonej szkody na podstawie art. 417 § 1 k.c., w rozumieniu nadanym mu

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK

2001, nr 8, poz. 256).

Legitymacja procesowa jest określana jako materialnoprawne uprawnienie

do występowania w konkretnym procesie cywilnym w charakterze strony

procesowej. Powód i pozwany muszą więc pozostawać w określonym stosunku

materialnoprawnym

do

przedmiotu

procesu

cywilnego.

Podkreśla

się,

że legitymacja procesowa nie jest pojęciem prawa procesowego, ponieważ o tym,

czy istnieje ona w danej sprawie nie decydują przepisy prawa procesowego,

ale przepisy prawa materialnego.

Przesądzenie spornej w sprawie kwestii legitymacji czynnej wymaga zatem

oceny, czy zachodzą przewidziane w art. 417 § 1 k.c., w rozumieniu nadanym mu

przytoczonym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, przesłanki odpowiedzialności

deliktowej pozwanego. Ujmując kwestię inaczej, czy wskazany przepis Kodeksu

cywilnego jest źródłem stosunku prawnego, który powoda uprawnia do wystąpienia

z określonym roszczeniem odszkodowawczym, a pozwanego zobowiązuje do jego

zaspokojenia. Nie powinno ulegać wątpliwości, że rozstrzygnięcie sprawy w tym

zakresie należy do sądu rozpoznającego sprawę. Sąd nie może uwolnić się od tego

obowiązku, przedstawiając zagadnienie prawne sprowadzające się w istocie do

pytania o możliwy sposób rozstrzygnięcia sporu. Zatem również sposób

przedstawienia zagadnienia prawnego mógłby stanowić przeszkodę do podjęcia

uchwały w sprawie.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia.