III CZP 95/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 95/07

POSTANOWIENIE

Dnia 8 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa W. P. i Wi. P.

przeciwko B. P.

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 listopada 2007 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Z.

postanowieniem z dnia 10 maja 2007 r.,

"Czy osoba trzecia w rozumieniu przepisu art. 531 § 2 k.c. ponosi

odpowiedzialność - jeżeli tak, to na jakiej podstawie prawnej - jeżeli

rozporządziła uzyskaną korzyścią na rzecz innej osoby, która działała

w dobrej wierze (tj. nie wiedziała o okolicznościach uzasadniających

uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną) lub rozporządzenie

było odpłatne?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w Z. apelacji

pozwanego B. P. od wyroku Sądu Rejonowego w Z. z dnia 23 stycznia 2007 r.,

zasądzającego od pozwanego na rzecz powodów Wi. P. i W. P. kwotę 14.202,61 zł

z ustawowymi odsetkami od dnia 29 czerwca 2006 r. oraz oddalającego powództwo

w pozostałej części.

Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 21 stycznia 1998 r. Pierwszy Komercyjny

Bank S.A. Oddział w Z. zawarł z Wi. P. umowę kredytu na kwotę 200.000 zł. W

aneksie do tej umowy przewidziano, iż zabezpieczeniem stanie się weksel in

blanco wystawiony przez kredytobiorcę z awalem B. P. (małżonki Wi. P.) oraz W. P.

i jego małżonki Wi. P. Kredytobiorca nie spłacił kredytu. Natomiast Wi. i W. P.

zawarli z Bankiem ugodę, zobowiązując się spłacić (jako poręczyciele) kwotę

67.400 zł zgodnie z ustalonym harmonogramem. Sukcesywnie dokonywali spłat na

rzecz Banku i wytaczali zarazem powództwa przeciwko Wi. P. o zwrot spłaconych

kwot.

Na

podstawie

tytułu

uzyskanego

w

sprawie

[...]

podjęli

próbę

wyegzekwowania kwoty 15.500 zł. W wyniku postępowania egzekucyjnego

prowadzonego przez komornika powodowie otrzymali jedynie kwotę 1.297,39 zł.

Powodowie wystąpili następnie ze skargą pauliańską dotyczącą umów sprzedaży

ruchomości zawartych przez Wi. i B. P. z ich synem B. P. Wyrokiem z dnia 6 lipca

2005 r., Sąd Apelacyjny zmienił częściowo wyrok Sądu Okręgowego w L. z dnia 31

grudnia 2004 r., uznając za bezskuteczne wobec powodów - w zakresie kwoty

22.837,10 zł obejmującej także kwotę 15.500 zł - wspomniane umowy sprzedaży

ruchomości. Jednakże pozwany B. P. zbył rzeczone ruchomości odbiorcom

detalicznym. W

konsekwencji prowadzone przeciwko niemu postępowanie

egzekucyjne zostało umorzone. Powodowie w związku z tym wystąpili dnia 5

października 2006 r. z pozwem przeciwko B. P. m.in. o zasądzenie kwoty 15.500 zł

wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu pozwu wskazali, iż pozwany,

dokonując sprzedaży ruchomości stanowiących przedmiot czynności uznanych

za bezskuteczne w stosunku do powodów, na rzecz odbiorców detalicznych,

uzyskał korzyść majątkową bez jakiejkolwiek podstawy prawnej.

Sąd Rejonowy w uzasadnieniu wyroku z dnia 23 stycznia 2007 r. podkreślił,

że podstawą roszczenia jest art. 415 k.c., bowiem w sytuacji, gdy pozwany zbywał

leki będące przedmiotem czynności prawnych, dokonanych z rodzicami i objętych

powództwem pauliańskim, wiedząc o toczącym się przeciwko niemu procesie,

powinien

odpowiadać

z

tytułu

czynu

niedozwolonego

w

związku

z uniemożliwieniem powodom prowadzenia skutecznej egzekucji. Sąd Rejonowy

wskazał ponadto, z powołaniem na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego

2004 r., V CK 272/03, iż drugą podstawą roszczenia, której przesłanki również

zostały spełnione, jest bezpodstawne wzbogacenie.

Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy powziął wątpliwość wyrażoną

w zagadnieniu prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że w doktrynie reprezentowane są dwa

stanowiska w kwestii podstawy prawnej analizowanego roszczenia: czyn

niedozwolony i bezpodstawne wzbogacenie. Sąd Okręgowy w Z. opowiedział się za

podstawą deliktową odpowiedzialności, wskazując, że przeciwko zastosowaniu

przepisów

o

bezpodstawnym

wzbogaceniu

przemawia

przede

wszystkim

okoliczność, iż nie można przyjąć wzbogacenia osoby trzeciej względem

wierzyciela, ponieważ brak jest tożsamości podmiotów i bezpośredniego transferu

korzyści z majątku wierzyciela do majątku osoby trzeciej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jest utrwalone stanowisko, zgodnie

z którym zagadnienie prawne, przedstawiane Sądowi Najwyższemu na podstawie

art. 390 k.p.c., musi mieć związek z rozstrzygnięciem przez sąd drugiej instancji

rozpoznawanej sprawy, a nie służyć jedynie celom teoretycznym. W postanowieniu

z dnia 13 maja 1999 r., III CZP 8/99, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że można odmówić

podjęcia uchwały w sprawie przedstawionej w trybie art. 390 § 1 k.p.c.,

jeżeli nie zachodzi potrzeba wyjaśnienia wątpliwości. Musi być to przy tym

wątpliwość „poważna”, a na sądzie drugiej instancji spoczywa obowiązek

szczegółowego uzasadnienia, na czym polegają jego wątpliwości i dlaczego uważa

je za poważne, oraz wykazania, że stwierdzone przezeń poważne wątpliwości

prawne

pozostają

w

związku

przyczynowym

z

rozstrzygnięciem

sprawy

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r., III CZP 102/05;

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2006 r., III CZP 84/06).

Z uzasadnienia postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego wynika,

że Sąd Okręgowy w Z. nie ma jakichkolwiek wątpliwości, czy osoba trzecia w

rozumieniu art. 531 § 2 k.c., która odpłatnie rozporządziła korzyścią na rzecz innej

osoby, powinna ponosić odpowiedzialność cywilną. Sąd Okręgowy ma jedynie

wątpliwość, jaka powinna być podstawa prawna takiej odpowiedzialności: przepisy

o odpowiedzialności deliktowej czy też o bezpodstawnym wzbogaceniu. Podkreślić

należy, iż Sąd Rejonowy ustalił w wyroku z dnia 23 stycznia 2007 r. zasadność

roszczenia w takiej samej wysokości zarówno w wypadku przyjęcia jako podstawy

prawnej przepisów o odpowiedzialności deliktowej (art. 415 k.c.), jak i przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. k.c.). Sąd Okręgowy wyraźnie

aprobuje uzasadnienie Sądu Rejonowego w zakresie deliktowej podstawy

roszczenia, wskazując zarazem, że zastosowanie przepisów o odpowiedzialności

z tytułu czynu niedozwolonego wyprzedza odpowiedzialność z bezpodstawnego

wzbogacenia. Należy w tej sytuacji przyjąć, że nie ma związku przyczynowego

pomiędzy podjęciem uchwały przez Sąd Najwyższy przesądzającej podstawę

prawną

odpowiedzialności

a

rozstrzygnięciem

Sądu

Okręgowego.

Przede

wszystkim jednak Sąd Okręgowy w treści postanowienia zależności tej nie wykazał,

do czego był zobligowany. Należy ponadto przyjąć, że Sąd Okręgowy

w przedstawionym zagadnieniu prawnym zmierzał do ustalenia, czy w rozważanym

zakresie roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia ma jedynie charakter

subsydiarny wobec deliktu. O ile takie pytanie byłoby zasadne w wypadku

roszczenia windykacyjnego lub regulacji szczególnych, o tyle w wypadku roszczeń

odszkodowawczych,

wobec

jednoznacznego

brzmienia

art.

k.c.,

ujęcie zagadnienia prawnego jest niezrozumiałe i przesądza o odmowie podjęcia

uchwały

przez

Sąd

Najwyższy,

wobec

braku

wymaganej

przesłanki

„poważnych wątpliwości”.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia.