III CZP 94/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 94/09

POSTANOWIENIE

Dnia 26 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Jana T.

przeciwko Telekomunikacji Polskiej S.A. w W.

o ochronę własności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 listopada 2009 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 18 czerwca 2009 r.,

„1. Czy umieszczenie na podstawie art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy z

dnia 15.XI.1984 r. o łączności (Dz. U. Nr 54, poz. 275) przez

poprzednika prawnego Telekomunikacji Polskiej S.A. w Warszawie –

przedsiębiorstwo „Poczta Polska Telegraf i Telefon” na

nieruchomości osoby trzeciej osprzętu liniowego instalacji

telefonicznej, uzasadnia przyjęcie, że na rzecz tego podmiotu

powstało nieodwołalne i bezterminowe, skuteczne wobec właściciela

rzeczy, prawo do korzystania z tej nieruchomości?

2. Czy z faktu, że powołany w pytaniu pierwszym przepis

przyznawał PPTT prawo do bezpłatnego umieszczenia na

nieruchomości osoby trzeciej osprzętu liniowego instalacji

telefonicznej, należy wyprowadzić wniosek, że właściciel tak

obciążonej rzeczy został na trwałe pozbawiony możliwości

uzyskiwania jakiegokolwiek ekwiwalentu pieniężnego z tytułu

korzystania

z

nieruchomości

przez

przedsiębiorstwo

telekomunikacyjne?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Jan T. domagał się w pozwie nakazania Telekomunikacji Polskiej SA

usunięcia z jego nieruchomości położonej w T. przy ul. S.[...], stanowiącej działkę

ewidencyjną nr 134/8, objętą księgą wieczystą nr [...], podziemnego kabla

telefonicznego i przywrócenia tej nieruchomość do stanu poprzedniego. Ponadto

żądał zasądzenia od strony pozwanej kwoty 6 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami

od dnia wniesienia pozwu z tytułu bezumownego korzystania z jego nieruchomości.

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy nakazał pozwanej, aby

w terminie dwóch tygodni od dnia uprawomocnienia się wyroku usunęła

z wskazanej nieruchomości powoda podziemny kabel telefoniczny i przywróciła tę

nieruchomość do stanu poprzedniego, oraz zasądził od pozwanej na rzecz powoda

kwotę 3 390 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 2 kwietnia 2008 r. do dnia zapłaty.

Sąd Rejonowy ustalił, że kabel telefoniczny, którego dotyczy spór, znajduje

się na nieruchomości powoda od co najmniej początku 1986 r. Został on ułożony

w ramach inwestycji obejmującej budowę sieci teletechnicznej. Jego ułożenie

spowodowało ograniczenie możliwości zagospodarowania nieruchomości powoda

w pasie o szerokości 1 m i długości 34 m. Pozwana nie legitymuje się żadnym

tytułem prawnym do korzystania z nieruchomości powoda. Wynagrodzenie za

korzystanie z wskazanego pasa nieruchomości powoda przez pozwaną należne na

podstawie umowy najmu lub umowy dzierżawy za okres od 1 stycznia 1986 r. do

30 listopada 2008 r. wynosiłoby 3 390 zł.

W apelacji strona pozwana zarzuciła m. in., że wyrok Sądu Rejonowego

zapadł z naruszeniem ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o łączności (Dz. U. Nr 54,

poz. 275 ze zm.). Odwołując się do art. 57 tej ustawy strona pozwana podniosła, że

przepis ten przyznawał jej poprzednikowi prawnemu, jednostce organizacyjnej:

„Poczta Polska, Telegraf i Telefon” (PPTT), prawo do bezpłatnego umieszczania na

nieruchomościach „osprzętu liniowego instalacji telefonicznej”. Położenie kabla,

którego dotyczy spór, stanowiło umieszczenie osprzętu liniowego instalacji

telefonicznej w rozumieniu art. 57 ust. 1 pkt 1 wymienionej ustawy, mieściło się

zatem w zakresie zastosowania tego przepisu.

W toku rozpoznawania apelacji nasunęły się Sądowi Okręgowemu poważne

wątpliwości, którym dał wyraz w pytaniach sformułowanych w sentencji

postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

leży założenie, że w wytoczonej przez powoda sprawie znajduje zastosowanie i tym

samym ma wpływ na rozpoznanie apelacji strony pozwanej art. 57 ust. 1 pkt 1

ustawy o łączności z 1984 r. Artykuł 57 ust. 1 ustawy o łączności z 1984 r. stanowił,

że PPTT przysługuje prawo bezpłatnego umieszczania: na nieruchomościach –

skrzynek pocztowych, skrzynek do doręczania korespondencji i automatów do

sprzedaży znaczków oraz osprzętu liniowego instalacji telefonicznej i tabliczek

informacyjnych o urządzeniach i usługach łączności (pkt 1), a we wszystkich

pomieszczeniach i miejscach ogólnie dostępnych – automatów telefonicznych

(pkt 2).

Jego poprzednik, art. 44 ust. 1 ustawy dnia 31 stycznia 1961 r. o łączności

(Dz. U. Nr 8, poz. 48 ze zm.) różnił się od niego tym, że w pkt 1 nie wymieniał

„osprzętu

liniowego

instalacji

telefonicznej

i

tabliczek

informacyjnych

o urządzeniach i usługach łączności”. W dekrecie z dnia 11 marca 1955 r.

o łączności (Dz. U. Nr 12, poz. 71 ze zm.) analogiczną treść, jak art. 44 ust. 1 pkt 1

ustawy o łączności z 1961 r., miał art. 24, a analogiczną treść, jak art. 44 ust. 1

pkt 2 ustawy o łączności z 1961 r., art. 40 ust. 5. Ponadto art. 40 ust. 1 dekretu

o łączności z 1955 r. postanawiał, że zakładom i jednostkom wykonującym prawo

wyłączności, o którym mowa w art. 28 ust. 2, przysługuje za zgodą prezydium

właściwej powiatowej rady narodowej prawo bezpłatnego zakładania przewodów

i kabli nad lub pod ziemią i wodą, umocowywania przewodów i wsporników na

ścianach i dachach budynków, usuwania przeszkadzających gałęzi drzew bez

względu na osobę właściciela, użytkownika lub zarządcy gruntów albo budynku.

Natomiast w obowiązującej wcześniej ustawie z dnia 3 czerwca 1924 r. o poczcie,

telegrafie i telefonie (Dz. U. Nr 58, poz. 584 ze zm., ostatni zaś tekst jednolity:

Dz. U. z 1933 r. Nr 8, poz. 21 ze zm.) art. 14 w pierwotnym brzmieniu (podobnie

art. 15 w ostatnim tekście jednolitym) stanowił, że zarządowi poczt i telegrafu

przysługuje prawo umieszczania godeł, skrzynek listowych i automatów na

wszystkich obiektach i miejscach dostępnych dla publiczności bez uiszczania

jakichkolwiek opłat na rzecz właścicieli, według zaś art. 13 tej ustawy w pierwotnym

brzmieniu (podobną treść miał również art. 14 ust. 1 ostatniego tekstu jednolitego),

przy zakładaniu urządzeń telegraficznych i telefonicznych przysługiwało Państwu

i jego organom prawo umieszczania bez odszkodowania przedmiotów technicznych

na publicznych drogach, placach, mostach, wodach i ich brzegach oraz na gruntach

kolejowych, jak też prawo umieszczania takich przedmiotów za odszkodowaniem

na prywatnych gruntach, pod i ponad nimi i używania do tych celów nieruchomości

prywatnych; w razie niedojścia do skutku dobrowolnej umowy z prywatnymi

właścicielami nieruchomości przysługiwało Państwu prawo przymusu w drodze

administracyjnej; sprawy sporne co do wysokości odszkodowania rozstrzygał

właściwy sąd na żądanie właściciela nieruchomości.

Ustawę o łączności z 1984 r. zastąpiła ustawa z dnia 23 listopada 1990 r.

o łączności (Dz. U. nr 86, poz. 504 ze zm.), która weszła w życie w dniu 15 stycznia

1991 r., jednak art. 57 ustawy o łączności z 1984 r.

zachował moc do dnia

31 grudnia 1991 r. (art. 92 ustawy o łączności z 1990 r.). Artykuł 37 ustawy

o łączności z 1990 r. nakładał na właścicieli nieruchomości obowiązek umożliwienia

podmiotom świadczącym usługi telekomunikacyjne o charakterze powszechnym

umieszczenia na nieruchomościach, na warunkach określonych w umowie,

osprzętu liniowego instalacji telekomunikacyjnych i tabliczek informacyjnych

o urządzeniach. Po nowelizacji, która weszła w życie w dniu 1 lipca 1995 r., wynikał

z niego obowiązek właścicieli nieruchomości umożliwienia: operatorom sieci

telekomunikacyjnych użytku publicznego – umieszczenia na nieruchomościach na

warunkach określonych w umowie urządzeń i instalacji telekomunikacyjnych oraz

tabliczek informacyjnych o urządzeniach, a osobom, mającym tytuł prawny do

korzystania z nieruchomości lub jej części – dostępu do usług telekomunikacyjnych

świadczonych przez operatorów sieci telekomunikacyjnych użytku publicznego.

Według art. 97 kolejno obowiązującej ustawy z dnia 21 lipca 2000 r. – Prawo

telekomunikacyjne (Dz. U. Nr 73, poz. poz. 852 ze zm.), właściciel nieruchomości

był obowiązany umożliwić operatorom publicznym instalowanie na nieruchomości

urządzeń telekomunikacyjnych, przeprowadzanie linii kablowych pod, na albo nad

nieruchomością oraz umieszczanie tabliczek informacyjnych o urządzeniach,

a także ich eksploatację i konserwację, jeżeli nie uniemożliwiało to racjonalnego

korzystania z nieruchomości (ust. 1); korzystanie z nieruchomości w zakresie

określonym w ust. 1 było odpłatne (ust. 2); warunki korzystania z nieruchomości

przez operatora powinny być określone w umowie zawartej w terminie 30 dni od

dnia wystąpienia przez operatora o jej zawarcie (ust. 3); w przypadku gdy strony nie

zawarły umowy w terminie, stosowały się przepisy art. 124 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 2004 r.

Nr 261, poz. 2603 ze zm. – dalej: „u.g.n.”).

Zbieżną co do istoty z unormowaniami art. 97 Prawa telekomunikacyjnego

z 2000 r. regulację zawiera art. 140 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 16 lipca

2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz. U. Nr 171, poz. 1800 ze zm.).

Sąd Okręgowy, przyjmując, że położenie stanowiącego element sieci

telefonicznej kabla, którego dotyczy spór, stanowiło umieszczenie osprzętu

liniowego instalacji telefonicznej w rozumieniu art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy

o łączności z 1984 r., nie rozważył możliwości przyjęcia innej kwalifikacji prawnej,

uwzględniającej obowiązywanie w czasie położenia tego kabla art. 35 ustawy

z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn.

tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm. – dalej: „u.z.t.w.n.”). W myśl tego

przepisu, organy administracji państwowej, instytucje i przedsiębiorstwa państwowe

mogły za zezwoleniem naczelnika gminy, a w miastach – prezydenta lub naczelnika

miasta (dzielnicy), zakładać i przeprowadzać na nieruchomościach – zgodnie

z zatwierdzoną lokalizacją szczegółową – ciągi drenażowe, przewody służące do

przesyłania płynów, pary, gazów, elektryczności oraz urządzenia techniczne

łączności i sygnalizacji, a także inne podziemne lub nadziemne urządzenia

techniczne niezbędne do korzystania z tych przewodów i urządzeń (ust. 1); osobom

upoważnionym przez właściwy organ, instytucję lub przedsiębiorstwo państwowe

przysługiwało prawo dostępu do tych przewodów i urządzeń w celu wykonywania

czynności

związanych

z

ich

konserwacją

(ust.

2);

jeżeli

założenie

i przeprowadzenie przewodów i urządzeń powodowało, że nieruchomość nie

nadawała się do dalszego racjonalnego użytkowania przez właściciela na cele

dotychczasowe,

podlegała

ona

wywłaszczeniu

w

trybie

i

według

zasad

przewidzianych dla wywłaszczenia nieruchomości (ust. 3). Jak widać, regulacja ta

dotyczyła m.in. zakładania oraz przeprowadzania na nieruchomościach urządzeń

technicznych łączności nadziemnych i podziemnych. W ustawie z dnia 29 kwietnia

1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U.

z 1991 r. Nr 30, poz.127 ze zm. – dalej: „u.g.g.”) regulacja ta została zastąpiona

regulacją zawartą w art. 70 – której obecnym odpowiednikiem są unormowania

art. 124 u.g.n.

W związku z obowiązywaniem w czasie, kiedy doszło do położenia objętego

sporem kabla, art. 57 ustawy o łączności z 1984 r. oraz art. 35 u.z.t.w.n. nasuwa się

pytanie o wzajemną relację tych przepisów i zakres zastosowania każdego z nich,

w szczególności o to, czy stanowiący składnik sieci telefonicznej kabel, o jaki

chodzi w wytoczonej przez powoda sprawie, może być uznany – tak jak przyjął Sąd

Okręgowy – za osprzęt liniowy instalacji telefonicznej w rozumieniu art. 57 ust. 1

pkt 1 ustawy o łączności z 1984 r.

Brzmienie art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy o łączności z 1984 r. przemawia za

udzieleniem na ostatnie pytanie odpowiedzi negatywnej. Termin „osprzęt”,

oznaczający pomocnicze wyposażenie urządzenia technicznego, wskazuje na

objęcie

zakresem

zastosowania

wymienionego

przepisu

jedynie

drobnych

elementów szeroko rozumianej infrastruktury telefonicznej: łączników, złączy,

mocowań itp., odróżnianych od samych kabli, w każdym razie od kabli o znaczeniu

tranzytowym, wchodzących w skład sieci telefonicznej. Potwierdza to kontekst,

w jakim został użyty zwrot: „osprzęt liniowy instalacji telefonicznej”. W omawianym

przepisie jest, oprócz tego, mowa o „skrzynkach pocztowych”, skrzynkach do

doręczania korespondencji”, „automatach do sprzedaży znaczków”, „tabliczkach

informacyjnych”.

Analogiczny wniosek wynika z zestawienia art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy

o łączności z 1984 r. z odpowiednimi – przedstawionymi wyżej – wcześniejszymi

przepisami.

Wszystkie

obowiązujące

wcześniej

przepisy

będące

jego

odpowiednikami obejmowały swą regulacją tylko drobne przedmioty, których

nieodpłatne umieszczenie łączyło się ze stosunkowo niewielką ingerencją w prawo

własności nieruchomości. Niezależnie od tego w dekrecie o łączności z 1955 r.

(art. 40 ust. 1) oraz ustawie o łączności z 1924 r. (art. 13, a później art. 14)

znajdowały się przepisy normujące w sposób odmienny umieszczanie na

nieruchomościach

przewodów

oraz

kabli

telefonicznych

(przedmiotów

technicznych) nadziemnych i podziemnych.

Brak w ustawie o łączności z 1961 r. oraz ustawie o łączności z 1984 r.

przepisów normujących umieszczania na nieruchomościach przewodów oraz kabli

telefonicznych nadziemnych i podziemnych nie podważa powyższego wniosku, lecz

go – przeciwnie – potwierdza. Regulowanie w wymienionych ustawach zakładania

przewodów oraz kabli telefonicznych nadziemnych i podziemnych przebiegających

przez nieruchomość w innym celu niż jej przyłączenie do sieci stało się zbędne ze

względu na obowiązywanie art. 35 u.z.t.w.n. Określał on szczególny tryb

wywłaszczenia, umożliwiał więc – skoro wywłaszczenie było dopuszczalne tylko na

cele użyteczności publicznej – zakładanie na cudzej nieruchomości, zgodnie

z zatwierdzoną

lokalizacją

szczegółową,

urządzeń

technicznych

łączności

wchodzących w skład sieci telekomunikacyjnej, czyli mających znaczenie

tranzytowe. Skutkiem ostatecznej decyzji administracyjnej wydanej na podstawie

tego przepisu było – ujmując rzecz najogólniej – ograniczenie prawa własności

nieruchomości przez ustanowienie trwałego obowiązku znoszenia przez właściciela

w sferze, w której może być wykonywana własność nieruchomości, stanu

ukształtowanego przebiegiem zainstalowanego urządzenia przesyłowego (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2007 r., II CSK 457/06, LEX nr 339717).

W

przypadkach

zaś

instalacji

telefonicznych

służących

podłączeniu

indywidualnych odbiorców („przyłączy telefonicznych”) podobnych do „przyłączy

elektrycznych” lub „przyłączy wodociągowych” albo „przyłączy gazowych” mógł być

stosowany w drodze analogii art.145 k.c. (por. orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 3 czerwca 1965 r., III CO 34/65, OSNC 1966, nr 7-8, poz. 91, i z dnia

30 sierpnia 1991 r., III CZP 73/91, OSNC 1992, nr 4, poz. 53).

Ponadto – skoro art. 35 u.z.t.w.n. wymieniał wprost obok innych urządzeń

przesyłowych wchodzących w skład sieci urządzenia techniczne łączności –

wyłączenie ich z zasięgu zastosowania tego przepisu i poddanie art. 57 ust. 1 pkt 1

ustawy o łączności z 1984 r. byłoby niezrozumiałe przy założeniu racjonalnego

i celowego działania ustawodawcy. Podobne ingerencje w prawo własności

powinny być oparte na podobnych zasadach, a jest oczywiste, że art. 57 ust. 1

pkt 1 ustawy o łączności z 1984 r. znacznie słabiej niż art. 35 u.z.t.w.n. uwzględniał

interesy właściciela nieruchomości.

Wreszcie – jeżeli pominąć art. 37 ustawy o łączności z 1990 r. w brzmieniu

nowelizacji obowiązującej od dnia 1 lipca 1995 r. (o trudnych do odczytania

intencjach) – wykładnia, zgodnie z którą do założenia kabla wchodzącego w skład

sieci telefonicznej nie miał zastosowania art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy o łączności

z 1984 r., lecz art. 35 u.z.t.w.n., harmonizuje z późniejszym stanem prawnym,

tj. wynikającym z art. art. 37 ustawy o łączności z 1990 r. w pierwotnym brzmieniu

i art. 70 u.g.g., jak też z art. 140 Prawa telekomunikacyjnego z 2004 r. – zbieżnym

co do istoty z art. 97 Prawa telekomunikacyjnego z 2000 r. – i art. 124 u.g.n. Należy

przypomnieć, że art. 140 ust. 5 Prawa telekomunikacyjnego z 2004 r. nakazuje

stosować art. 124 u.g.n., jeżeli strony nie zawrą w terminie umowy co do

korzystania

z

nieruchomości

związanego

z

instalacją

urządzeń

telekomunikacyjnych lub przeprowadzania linii kablowych nadziemnych lub

podziemnych. Warto zauważyć, że odpowiada to zarysowującej się w doktrynie

oraz orzecznictwie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 marca 2007 r., II CSK

457/06, i z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 156/07, OSNC 2008, nr 9, poz. 103)

tendencji do – mimo pewnych zmian w materiale normatywnym – możliwie

jednolitego

ujmowania

skutków

decyzji

opartych

na

kolejnych

ustawach

wywłaszczeniowych. Tendencja ta zasługuje na aprobatę, ponieważ ułatwia obrót

prawny.

Ze względu na niemożność stosowania do położenia kabla na nieruchomości

powoda przepisu art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy o łączności z 1984 r. rozstrzygnięcie

przedstawionego przez Sąd Okręgowy zagadnienia prawnego, dotyczącego

skutków prawnych wynikających z tego przepisu, nie jest niezbędne do

rozpoznania przez Sąd Okręgowy apelacji strony pozwanej, a zgodnie z art. 390

§ 1 k.p.c. jest to konieczny warunek dopuszczalności przedstawienia przez sąd

drugiej instancji zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

(art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz. U.

Nr 240, poz. 2052 ze zm.).