III CZP 91/09 · Sąd Najwyższy

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 28 stycznia 2010 r., III CZP 91/09

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Jacek Gudowski

Sędzia SN Wojciech Katner (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski

Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 stycznia

2010 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, po

rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Rzecznika Praw

Obywatelskich we wniosku z dnia 18 sierpnia 2009 r.:

„Czy likwidator spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponosi

odpowiedzialność na podstawie art. 299 ustawy z dnia 15 września 2000 r. –

kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.)?”

podjął uchwałę:

Odpowiedzialność przewidzianą w art. 299 k.s.h. ponosi także likwidator

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

Uzasadnienie

1. Zagadnienie prawne przedstawione przez Rzecznika Praw Obywatelskich na

podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw

Obywatelskich (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147 ze zm.) oraz art. 60 § 2

ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052

ze zm.), w związku z ujawnionymi rozbieżnościami w orzecznictwie sądowym,

dotyczy podmiotowego zakresu stosowania art. 299 k.s.h.

Z brzmienia tego przepisu wynika wprost odpowiedzialność członków zarządu

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za jej zobowiązania, jeżeli egzekucja

przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. W art. 299 k.s.h. nie są wymienieni

likwidatorzy, tymczasem art. 280 k.s.h. nakazuje do likwidatorów stosować przepisy

dotyczące członków zarządu, chyba że przepisy rozdziału o rozwiązaniu i likwidacji

spółki stanowią inaczej, co uzasadnia tezę, zdaniem Rzecznika, iż w rezultacie

odesłanie zawarte w art. 280 k.s.h. obejmuje także art. 299 k.s.h. Takie też

stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 143/07

(OSNC 2009, nr 3, poz. 38), jednak odmiennie wypowiedział się w wyrokach z dnia

9 czerwca 2006 r., IV CK 415/05 („Glosa” 2007, nr 4, s. 15) i z dnia 6 lipca 2007 r.,

III CSK 2/07 (OSNC-ZD 2008, nr 3, poz. 63).

Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał również na dalsze orzeczenia Sądu

Najwyższego, które odnosiły się do charakteru prawnego i funkcji

odpowiedzialności określonej w art. 299 k.s.h. Powołał się też na rozbieżności

dotyczące stosowania tego przepisu, występujące w doktrynie. Uważając za

właściwe objęcie likwidatorów odpowiedzialnością przewidzianą w art. 299 k.s.h.,

uznał odmienne stanowisko za wątpliwe z punktu widzenia art. 64 ust. 2 Konstytucji

i przewidzianej w nim zasady równej ochrony praw majątkowych.

2. Jeżeli nie wystąpiły okoliczności powodujące rozwiązanie spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością i funkcjonuje ona zgodnie z umową wspólników, to

działa przez swoje organy (art. 38 k.c. w związku z art. 2 k.s.h.). Wśród nich głównie

zarząd ma uprawnienia do prowadzenia spraw spółki i do jej reprezentowania (art.

201 § 1 k.s.h.). Jeśli zarząd jest wieloosobowy, w umowie spółki można

rozstrzygnąć o indywidualnych uprawnieniach poszczególnych jego członków; w

przeciwnym razie znajduje zastosowanie art. 208 § 2 k.s.h., na którego podstawie

każdy członek zarządu ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki. Na

podstawie art. 205 § 1 k.s.h. może ją reprezentować wraz z drugim członkiem

zarządu lub prokurentem, przy czym praw członka zarządu do reprezentowania

spółki nie można ograniczyć ze skutkiem prawnym wobec osób trzecich (art. 204 §

2 k.s.h.). Inne ograniczenia praw członków zarządu wobec spółki mogą wynikać z

umowy spółki lub uchwał wspólników (art. 207 k.s.h.). Jak podkreśla się w

doktrynie, przepisy kodeksu spółek handlowych statuują zarząd spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością jako organ wykonawczy, jednoosobowy lub

kolegialny, decydujący o wszelkich sferach bieżącej aktywności spółki, o jej majątku

i rozwoju.

Rola likwidatora (likwidatorów) jest inna. Wprawdzie art. 275 § 1 k.s.h. stanowi,

że do spółki w okresie likwidacji stosuje się wprost, co do zasady, przepisy

dotyczące m.in. organów spółki, ale występują różnice między spółką i spółką w

likwidacji. W czasie prowadzenia likwidacji spółka zachowuje osobowość prawną

(art. 274 § 3 k.s.h.), a funkcje organu wykonawczego przejmuje likwidator lub

likwidatorzy. Jeżeli umowa spółki lub uchwała wspólników nie stanowią inaczej,

likwidatorami zostają z mocy prawa dotychczasowi członkowie zarządu (art. 276 § 1

k.s.h.). Według utrwalonego stanowiska doktryny, mimo że z reguły likwidatorami są

dotychczasowi członkowie zarządu, nie są oni nadal członkami organu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością „w likwidacji” (art. 274 § 2 k.s.h.). Już na gruncie

kodeksu handlowego prezentowany był pogląd, że pozycja likwidatora w spółce z

ograniczoną odpowiedzialnością odpowiada pozycji zarządu, a jeśli ustanowiono

więcej niż jednego likwidatora – pozycji członka zarządu. Z tego względu nie jest

pozbawione znaczenia używanie wobec niego nazwy „organ likwidacyjny”.

Zasadności tego stwierdzenia nie podważają różnice między sytuacją prawną

członka zarządu a likwidatora, wśród których na uwagę zasługuje zwłaszcza

odrębność podmiotowa likwidatora, pozostającego poza strukturą spółki, brak

uprawnień do stanowienia wewnętrznych norm w spółce, niewymienienie w

przepisach likwidatora wśród organów spółki, a także związanie większości jego

uprawnień z reprezentacją spółki służącą wykonywaniu czynności likwidacyjnych

oraz zadysponowaniu jej majątku, a nie z czynnościami w zakresie prowadzenia jej

spraw. Z wyliczenia tego wynika, że nawet jeśli likwidatorami zostają członkowie

zarządu, to ich status prawny i skutki działań nie są tożsame. Odnosi się to również

do czynności, które stanowią wykonywanie obowiązków analogicznych do

obowiązków członków zarządu, wymienionych w art. 167 § 2, art. 168, 188 § 1 i 3,

art. 209, 211 i 250 k.s.h. Rozpatrując uprawnienia likwidatorów dostrzega się

zbieżność z tymi, które przysługują zarządowi w okresie funkcjonowania spółki

przed stanem likwidacji, chociaż są wykonywane tylko w granicach likwidacji.

Rozważenia wymagają zadania likwidatorów określone w art. 282 § 1 zdanie

pierwsze k.s.h., stanowiącym o czynnościach likwidacyjnych przypadających do

wykonania likwidatorom, którzy „powinni zakończyć interesy bieżące spółki,

ściągnąć wierzytelności, wypełnić zobowiązania i upłynnić majątek spółki". Jest to

zatem „zwijanie" działalności, która nie realizuje już celu spółki. Likwidatorzy, w

przeciwieństwie do członków zarządu, nie rozbudowują działalności spółki i

wprawdzie podnosi się w piśmiennictwie, że mogą nawet inicjować podwyższenie

kapitału zakładowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji, gdyby

ułatwiało to wykonanie zobowiązań spółki, ale dopuszczenie możliwości

podejmowania takich zadań musiałoby służyć realizowaniu dotychczasowych umów

i innych zobowiązań spółki. Z art. 282 § 1 zdanie drugie k.s.h. wynika, że nową

działalność mogą likwidatorzy wszczynać tylko wówczas, gdy to jest potrzebne do

ukończenia spraw w toku. To pokazuje, że likwidatorzy mają podobne zadania jak

członkowie zarządu, a różnice między nimi wynikają głównie z ograniczonej skali i

perspektywy czasowej podejmowanych czynności. Skoro tak, to należy rozważyć,

czy te różnice powinny wpływać na występowanie tożsamej odpowiedzialności

likwidatorów za zobowiązania likwidowanej spółki z odpowiedzialnością członków

zarządu spółki do dnia otwarcia likwidacji.

3. Odpowiedzialność cywilnoprawna określona w kodeksie spółek handlowych

dotyczy albo odpowiedzialności wobec wierzycieli spółki, albo wobec spółki, albo

wobec jej wspólników. W odniesieniu do spółek kapitałowych odpowiedzialność ta

jest unormowana w przepisach o spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, o

spółce akcyjnej i w przepisach wspólnych odnoszących się do łączenia, podziału i

przekształcenia spółek. Ograniczając się do przepisów dotyczących spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością, należy wskazać na art. 291-300 k.s.h., wśród

których są przepisy o odpowiedzialności cywilnej wobec wierzycieli spółki (art. 291 i

299 k.s.h.) i wobec spółki (art. 292-294 k.s.h.) oraz przepisy przewidujące actio pro

socio (art. 295-298 k.s.h.), a także przepis odsyłający do odpowiedzialności na

zasadach ogólnych (art. 300 k.s.h.).

Kodeks spółek handlowych wprowadził jako novum przepisy o

przekształceniach spółek, wśród których istotne dla rozpatrywanej kwestii są art.

512 § 1, art. 5161 w związku z art. 512 § 1, art. 526 § 1, art. 548 § 1, art. 568 § 1 w

związku z art. 575 oraz 577-580. Odpowiedzialność członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością występuje w art. 291 i 299 k.s.h.,

odpowiedzialność członków zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz

likwidatorów jest przewidziana w art. 293 § 1 i 2 i art. 512 § 1 k.s.h. oraz

odpowiednio w art. 5161 w związku z art. 512 k.s.h., jak też w art. 526 § 1 i art. 548

§ 1 k.s.h., a odpowiedzialność osób działających za spółkę przekształcaną

przewiduje art. 568 § 1 k.s.h.

Dokonane wyliczenie uwidacznia, że wymienienie tylko członków zarządu jako

osób ponoszących odpowiedzialność cywilną za zobowiązania spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością występuje w dwóch przypadkach. Pierwszy został określony w

art. 291 k.s.h., odnoszącym się do odpowiedzialności solidarnej ze spółką za

podanie umyślnie lub przez niedbalstwo fałszywych danych w oświadczeniu

składanym do sądu rejestrowego przy zgłaszaniu spółki (art. 167 § 1 pkt 2 k.s.h.)

oraz co do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym (art. 262 § 2 pkt

3 k.s.h.), a drugi – w art. 299 § 1 k.s.h. W obu przypadkach nie jest wymieniony

likwidator, występuje on natomiast, obok członków innych organów spółki

kapitałowej, w przepisach dotyczących odpowiedzialności cywilnej w razie łączenia,

podziału i przekształcania się spółek kapitałowych albo z udziałem tych spółek, jak

też w art. 293 § 1 k.s.h (odpowiednio dla spółki akcyjnej – w art. 483 § 1 k.s.h.).

Wynika z tego, że tylko art. 299 k.s.h., zarówno co do przedmiotu

odpowiedzialności, jak i kręgu osób odpowiedzialnych ma zastosowanie tylko do

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Podobną regulację zawierają inne

ustawodawstwa, ale odmiennie ją lokują, nieraz poza normami ustrojowymi tej

spółki.

4. W orzeczeniach, w których nie przyjęto odpowiedzialności likwidatorów, obok

członków zarządu, za zobowiązania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na

podstawie art. 299 k.s.h., Sąd Najwyższy nie eksponował różnicy zadań członków

zarządu i likwidatorów, lecz koncentrował uwagę na brzmieniu wymienionego

przepisu i porównaniu go z innymi przepisami stanowiącymi podstawę

odpowiedzialności cywilnej wobec tej spółki lub jej wierzycieli (art. 291-300 k.s.h.)

oraz możliwości jego zastosowania do likwidatorów ze względu na przepisy

odsyłające.

Podstawowe znaczenie ma art. 280 k.s.h., który stanowi, że do likwidatorów

stosuje się przepisy dotyczące członków zarządu, chyba że przepisy „niniejszego

rozdziału" stanowią inaczej. Przepis ten stał się argumentem przemawiającym za

niestosowaniem art. 299 k.s.h. do likwidatorów. W wyroku z dnia 9 czerwca 2006 r.,

IV CK 415/05, uwaga Sądu Najwyższego skierowana została na zakres odesłania

zawartego w art. 280 k.s.h.; druga część tego przepisu stała się powodem

aprobowania jedynie odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących członków

zarządu do likwidatorów, ponieważ nie są oni organami spółki. Za takim

stanowiskiem przemawiała również funkcja przepisów o rozwiązaniu i likwidacji

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością służących głównie określeniu przyczyn

rozwiązania i likwidacji oraz modyfikacji zasad zarządzania spółką od chwili

powołania likwidatora.

Artykuł 299 k.s.h. został umieszczony w odrębnym rozdziale, dotyczącym

odpowiedzialności cywilnoprawnej i reguluje w sposób szczególny

odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania samej spółki. Skoro status i

funkcja likwidatorów – jak podkreślono w wymienionym wyroku – są inne niż

członków zarządu, to zrównanie ich odpowiedzialności wymagałoby wyraźnego

wskazania w przepisie. Znajduje się ono w art. 293 § 1 k.s.h., w którym

przewidziano odpowiedzialność członków zarządu, rady nadzorczej, komisji

rewizyjnej i likwidatorów wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub

zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki. W wyroku

tym jest także odwołanie się do przepisów kodeksu spółek handlowych,

regulujących odpowiedzialność karną, wśród których są art. 585, 586, 588, 589, 594

i 595, wskazujące expressis verbis na objęcie odpowiedzialnością karną w

przypadkach w nich określonych, również likwidatorów spółki handlowej, a więc

także spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Wyprowadza się z tego wniosek, że

jeżeli ustawodawca chciał zrównać sytuację prawną likwidatorów z członkami

zarządu, to wyraźnie to uczynił, wymieniając likwidatorów obok członków zarządu.

To dało powód do sformułowania tezy, że treść art. 280 k.s.h. nie stanowi

uzasadnienia dla stwierdzenia, że likwidatorzy, podobnie jak członkowie zarządu,

ponoszą odpowiedzialność na podstawie art. 299 k.s.h.

Do podobnej konkluzji doszedł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 lipca 2007 r.,

III CSK 2/07. Jego uzasadnienie skupiło się na osobie likwidatora, będącego

wcześniej jednoosobowym członkiem zarządu spółki, którą przed powstaniem

przesłanek do ogłoszenia upadłości postawił w stan likwidacji. Jak wskazano,

likwidator spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie ponosi odpowiedzialności za

zobowiązania tej spółki na podstawie art. 299 k.s.h., czemu nie sprzeciwia się

zwłaszcza art. 280 k.s.h. W uzasadnieniu powołano się dodatkowo na wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 września 1999 r., II CKN 608/98 (OSNC 2000, nr 4, poz.

67), aby wykazać wyjątkowy charakter odpowiedzialności przewidzianej w art. 299

k.s.h. (art. 298 k.h.), dotyczącej wąskiego kręgu osób piastujących w spółce funkcję

członka jedno– lub wieloosobowego zarządu, w czasie właściwym do ogłoszenia

upadłości lub wszczęcia postępowania układowego. Odmowę przyjęcia

odpowiedzialności likwidatorów spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za

zobowiązania podatkowe spółki na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.),

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uzasadnił tym, że odesłanie w art.

280 k.s.h. nie jest wystarczające, ponieważ może dotyczyć odpowiedzialności

prywatnoprawnej, ale już nie publicznoprawnej (wyrok z dnia 24 października

2006 r., SA/Po 296/06, „Wspólnota” 2007, nr 39, s. 45).

5. Odmienny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 lutego 2008 r.,

III CZP 143/07. Zwrócił uwagę na typową sytuację, w której likwidatorami zostają

członkowie zarządu likwidowanej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością; wtedy

ocenia się odpowiedzialność tych samych osób, lecz występujących w innej roli.

Zdaniem Sądu Najwyższego, na likwidatorach, podobnie jak na członkach zarządu

spółki, ciąży obowiązek złożenia we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie

upadłości (art. 20 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.").

Zastosowanie art. 280 k.s.h. do odpowiedzialności likwidatorów stanowi wyjście

poza wyjątki, o których mowa w tym przepisie, ponieważ są one ograniczone tylko

do rozdziału o rozwiązaniu i likwidacji spółki (art. 270-290 k.s.h.), nie dotyczą więc

przypadków odpowiedzialności cywilnej (art. 291-300 k.s.h.). Można zatem

argumentować, że związanie odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. z

czasem pełnienia funkcji członka zarządu lub likwidatora jest zdeterminowane

celem i charakterem tej odpowiedzialności. Ogłoszenie upadłości, o które powinien

wystąpić we właściwym czasie zarówno członek zarządu, jak i likwidator, m.in. po

to, aby uwolnić się od własnej odpowiedzialności, spowodowałoby wymagalność

także zobowiązań niewymagalnych (art. 91 Pr.u.n.).

W tej sytuacji odpowiedzialności członka zarządu i możliwości uwolnienia się od

niej w przypadkach określonych w art. 299 k.s.h. nie powinno uchylać samo objęcie

przez dotychczasowego członka zarządu funkcji likwidatora spółki, a zatem przepis

ten odnosi się także do osób będących likwidatorami, pełniących tę funkcję w

czasie istnienia określonego zobowiązania (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17

stycznia 2007 r., II CSK 322/06, "Glosa" 2007, nr 4, s. 17). Podobne stanowisko w

odniesieniu do odpowiedzialności likwidatora za zobowiązania publicznoprawne

wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 lipca 2008 r., II UK 341/07 (OSNP 2009,

nr 23-24, poz. 322).

6. W wypowiedziach tej części doktryny prawa, która sprzeciwia się włączeniu

likwidatorów do kręgu podmiotów odpowiedzialnych na podstawie art. 299 k.s.h.,

akcentuje się wyjątkowy charakter tego przepisu, wyłączając interpretację

rozszerzającą. Podkreśla się również, że gdyby ustawodawca zamierzał uczynić

likwidatorów osobami odpowiedzialnymi, tak jak członków zarządu, powinien

jednoznacznie to wyrazić, podobnie jak to czynił w art. 293 k.s.h. Uważa się też, że

odesłanie w art. 280 k.s.h. nie sięga aż do rozdziału o odpowiedzialności cywilnej,

mimo przyznania szerokiego charakteru odesłania i wymagania dla wyłączenia

zastosowania przepisu szczególnego. Mimo zgłoszenia takich wątpliwości,

występuje postulat uzupełnienia art. 299 § 1 k.s.h. o likwidatorów. Przekonujące są

zatem racje wskazujące na potrzebę objęcia ich odpowiedzialnością przewidzianą

w tym przepisie.

W doktrynie przeważa pogląd wyrażony już na gruncie art. 298 k.h., że

likwidatorzy powinni być uważani za osoby odpowiedzialne za zobowiązania spółki

na podstawie art. 299 k.s.h. Wśród różnych określeń mających wskazać na bliskość

ich statusu do członków zarządu znalazło się uznanie ich za de facto zarząd spółki

ustanowiony na czas likwidacji spółki. Uzasadnia się to przede wszystkim

zobowiązaniami, jakie mogą zostać zaciągnięte w toku postępowania

likwidacyjnego. Bezskuteczność egzekucji mogłaby powodować niemożliwość

przeprowadzenia likwidacji spółki, co prowadziłoby do naruszenia interesów

wierzycieli, którzy nie mieliby możliwości zaspokojenia swoich wierzytelności.

Odpowiedzialność likwidatorów ma charakter posiłkowy, osobisty, nieograniczony i

solidarny. Wśród rozmaitych określeń znajduje się stwierdzenie, że sytuacja

likwidatora „tak różni się od sytuacji członka zarządu, jak sytuacja spółki w likwidacji

od sytuacji spółki działającej", nie ma więc powodów, by chronić go silniej, niż

członka zarządu.

Z kolei, skoro likwidatorzy mają obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie

upadłości w razie wystąpienia przesłanek ustawowych, a zaniechanie wykonania

tego obowiązku jest zagrożone odpowiedzialnością, od której można się uwolnić,

podobnie jak na podstawie art. 299 § 2 k.s.h., to na skutek odesłania zawartego w

art. 280 k.s.h. likwidator może być utożsamiany z członkiem zarządu. Ma to także

umocowanie w przyczynach wprowadzenia art. 299 k.s.h.; chodzi o wzmocnienie

pozycji wierzycieli spółki, którzy wiedząc o podstawie odpowiedzialności także

likwidatorów oddziaływaliby na nich prewencyjnie, wymagając rzetelnego

wykonywania obowiązków. Pojawia się też odniesienie do argumentu

wyprowadzanego z brzmienia art. 293 k.s.h., że wskazanie w tym przepisie

likwidatorów obok członków innych organów spółki stanowi superfluum. Nie rzecz w

tym, że w art. 299 k.s.h. brakuje wymienienia likwidatorów, ale że są wymienieni

tam, gdzie ich obecność jest oczywista. W tej sytuacji argument przeciwników

zastosowania art. 299 k.s.h. do likwidatorów, jakim jest reguła exceptiones non sunt

interpretanda extendae, nie znajduje w omawianym przypadku w ogóle

zastosowania. Jest tak dlatego, że objęcie likwidatorów przez art. 299 k.s.h. nie

wynika z konieczności posługiwania się określoną wykładnią tego przepisu, tylko

ma swoje źródło w normie odsyłającej, jaką stanowi art. 280 k.s.h.

7. Przychylając się do takiego rozumowania, kwestię podmiotowego zakresu

zastosowania art. 299 k.s.h., z uwzględnieniem innych przepisów o

odpowiedzialności cywilnej za zobowiązania spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, należy widzieć w aspekcie historycznym,

prawnoporównawczym i systemowym. Genezę sposobu sformułowania

odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 k.s.h. można odnaleźć już w art. 10

dekretu z dnia 8 lutego 1919 r. o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością (Dz.U.

Nr 15, poz. 201), przeniesionym przez kolejne akty prawne do kodeksu handlowego

(art. 298). W pierwszym z tych przepisów stanowiono ogólnie o odpowiedzialności

zarządców spółki za jej zobowiązania; dopiero w kodeksie handlowym, a następnie

w kodeksie spółek handlowych odpowiedzialność ta została skonkretyzowana w

odniesieniu do członków zarządu spółki. Wcześniej użyte pojęcie „zarządców

spółki" było rozumiane szerzej niż tylko jako członkowie zarządu. Wprawdzie więc

ratio legis art. 299 k.s.h., podobnie jak jego poprzednika – art. 298 k.h., skłania do

włączenia likwidatorów do kręgu osób odpowiedzialnych za zobowiązania spółki w

razie bezskuteczności egzekucji z jej majątku, ale posługując się tylko wykładnią

językową, trudno to uzasadnić. W doktrynie stwierdza się, że wątpliwości nie

byłoby, gdyby w sformułowaniu art. 299 k.s.h. znaleźli się likwidatorzy. Dla objęcia

likwidatorów zakresem podmiotowym tego przepisu nie jest to jednak konieczne,

spełniałoby nawet tylko rolę informacyjną, wzmacniającą wnioskowanie oparte na

innych argumentach niż językowe. W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 8 lipca 2008 r., II UK 341/07, wskazano na rażącą niesprawiedliwość, do jakiej

może prowadzić zastosowanie tylko wykładni językowej omawianych przepisów o

odpowiedzialności cywilnej w odniesieniu do art. 116 Ordynacji podatkowej,

brzmiącego prawie identycznie jak art. 299 k.s.h. Konieczne jest zastosowanie

innych metod wykładni, pozwalających na rozstrzygnięcie, realizujące cel

wymienionych przepisów; pierwszego dotyczącego cywilnoprawnej ochrony

wierzycieli, drugiego o charakterze publicznoprawnym, ale też dotyczącego tej

ochrony w razie bezskuteczności egzekucji.

Należy odnieść się zatem zarówno do przepisów, które służą do uzasadnienia

stanowiska o objęciu likwidatorów odpowiedzialnością na podstawie art. 299 k.s.h.,

jak i do tych przepisów, które wskazuje się jako przeszkodę normatywną obrony

takiego poglądu. Na tle dotychczasowych wywodów nie przekonuje posłużenie się

art. 293 k.s.h. jako głównym argumentem jurydycznym, sprzeciwiającym się

zastosowaniu wykładni lokującej likwidatorów, obok członków zarządu, w zakresie

podmiotowym art. 299 k.s.h. Jak zostało wykazane, umieszczenie likwidatorów w

art. 293 § 1 k.s.h. nie było konieczne; podobnie można to stwierdzić w odniesieniu

do wielu innych przepisów, w tym regulujących łączenie, podział lub przekształcenia

spółki. Odpowiedzialność likwidatorów wynika z istoty funkcjonowania spółki w

likwidacji, która jest przedłużeniem spółki działającej sprzed wszczęcia

postępowania likwidacyjnego, z odmiennymi jednak celami (likwidacyjnymi). Taka

też, w odróżnieniu od członków zarządu, jest funkcja likwidatorów, mimo że z reguły

są to te same osoby (art. 276 § 1 i art. 282 § 1 k.s.h.). Przekonujące są argumenty

orzecznictwa i doktryny postrzegające likwidatorów jako osoby bliskie pozycji

członków zarządu spółki, tylko inaczej usytuowane, jako odrębne podmioty.

Uwzględnienie likwidatorów w treści art. 293 k.s.h. nie jest więc wskazaniem

wyjątku co do objęcia także ich odpowiedzialnością cywilną.

Ustawowe zadania likwidatorów i członków zarządu, pokazujące daleko

sięgające zbieżności, nie uzasadniają rozdzielania istoty ich odpowiedzialności

wobec wierzycieli spółki. Jeżeli sprawowanie funkcji likwidatorów przez

dotychczasowych członków zarządu spółki jest typowe, to brak argumentów

przemawiających za tym, aby członkowie zarządu wszczynali postępowanie

likwidacyjne spółki po to, aby zostać likwidatorami, z zamiarem uchylenia się od

odpowiedzialności solidarnej wobec wierzycieli, mimo że postępowaliby nadal

bardzo podobnie jak w czasie sprawowania zarządu, tyle że w warunkach likwidacji

spółki.

Podstawowe znaczenie dla argumentacji prawnej uzasadniającej objęcie

likwidatorów odpowiedzialnością przewidzianą w art. 299 k.s.h. ma art. 280 k.s.h.,

który wyraźnie stanowi o zastosowaniu przepisów o zarządzie do likwidatorów. Nie

jest zasadne wywodzenie z treści tego przepisu, że dotyczy on tylko działu kodeksu

spółek handlowych o rozwiązaniu i likwidacji spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, ponieważ tego działu z pewnością on dotyczy. Racje

przemawiają za stwierdzeniem, że ma on zastosowanie wprost we wszystkich

sytuacjach dotyczących likwidatorów, odnoszących się w kodeksie spółek

handlowych do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Przepis szczególny

znajdzie zastosowanie, zamiast reguły wyrażonej w art. 280 k.s.h., tylko wtedy, gdy

po uwzględnieniu zasady lex specialis derogat legi generali co innego będzie

wynikać z przepisów rozdziału o rozwiązaniu i likwidacji spółki.

Dalszym argumentem, na który się nie powoływano, jest poprzednik art. 280

k.s.h., czyli art. 269 k.h. Według jego brzmienia, likwidatorzy co do swych

uprawnień i obowiązków podlegali przepisom „działu niniejszego”, przewidzianym

dla zarządu spółki. Odesłanie było zatem do działu jedenastego w księdze

pierwszej kodeksu handlowego, a więc do ogółu przepisów o spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością. Było to odesłanie również do art. 298 k.h., poprzednika art. 299

k.s.h. Jak podniesiono w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego

2008 r., III CZP 143/07, sformułowanie przepisów kodeksu handlowego, w których,

jak obecnie, obok członków władz spółki (dzisiaj: zarządu i rady nadzorczej)

pojawiał się likwidator (np. w art. 292 § 1 i 2 k.h., niemal dosłownym odpowiedniku

art. 293 § 1 i 2 k.s.h.), nie dawało powodu do podmiotowego ograniczenia

odpowiedzialności uregulowanej w art. 298 k.h. przez wyłączenie z niej

likwidatorów. Na gruncie tamtych przepisów, w orzeczeniu Sądu Najwyższego z

dnia 7 maja 1948 r., C I 584/46 (OSN 1949, nr 1, poz. 24) stwierdzono, że

likwidatorzy mają takie same prawa i obowiązki jak członkowie zarządu. W tym

samym kierunku wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 lipca 2008 r., II

UK 341/07, w którym, powołując także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia

2007 r., II CSK 322/06, stwierdził, że skoro odesłanie zawarte w art. 269 k.h.

obejmowało także art. 298 k.h., a racje uzasadniające przewidzianą w art. 298 k.h.

odpowiedzialność członków zarządu były aktualne również w odniesieniu do

likwidatorów, to i oni odpowiadali na podstawie tego przepisu.

Nie ma zatem racjonalnych powodów uzasadniających uznanie zmiany

brzmienia art. 280 k.s.h. – w stosunku do poprzedniego art. 269 k.h. – jako zmiany

jakościowej, powodującej nadanie innego znaczenia obecnemu przepisowi.

Sformułowanie art. 269 k.h. było wyraźniejsze, ponieważ przepis ten expressis

verbis odwoływał się do ogółu przepisów o spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością. W art. 280 k.s.h. użyto sformułowania „chyba że przepisy

niniejszego rozdziału stanowią inaczej", przez co może się wydawać, iż odesłanie

dotyczy tylko rozdziału szóstego o rozwiązaniu i likwidacji spółki, w dziale I tytułu

trzeciego kodeksu spółek handlowych. Ze wskazanej różnicy brzmienia art. 269 k.h.

i art. 280 k.s.h. nie można jednak wyprowadzać tak dalekich wniosków, a

wskazanie na przepisy o rozwiązaniu i likwidacji spółki odnosić należy tylko do

unormowanych w tym rozdziale wyjątków od ogólnego odesłania w art. 280 k.s.h.

do przepisów dotyczących członków zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością włącznie z odpowiedzialnością cywilną za jej zobowiązania. Z

tego wynika, że dokonana wykładnia funkcjonalna, celowościowa i historyczna

przemawiają za uznaniem art. 280 k.s.h. jako przepisu ogólnie odsyłającego w

sprawach dotyczących likwidatorów do przepisów o członkach zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością.

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.