III CZP 90/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 90/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Integracja "Z." w P.

przeciwko Powiatowi P.

o wydanie ruchomości, ewentualnie o zapłatę i o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 grudnia 2012 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2012 r.,

"Czy na skutek zlecenia realizacji zadania z zakresu pomocy

społecznej na podstawie art. 12a ustawy z dnia 29 listopada 1990 r.

o pomocy społecznej (Dz.U. z 1998 r., Nr 64, poz. 414 ze zm.),

pomiędzy powiatem a podmiotem wskazanym w tym przepisie,

powstawał stosunek zlecenia w rozumieniu art. 734 i nast. k.c.?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Stowarzyszenie Integracji „Z.” w P. żądało nakazania Powiatowi P. wydania

wskazanych w pozwie ruchomości, ewentualnie zasądzenia ich równowartości oraz

zasądzenia wynagrodzenia za korzystanie z tych ruchomości.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 24 stycznia 2012 r. oddalił powództwo.

Ustalił, że dnia 4 grudnia 2001 r. została zawarta umowa, w której pozwany zlecił

powodowi świadczenie usług socjalnych, polegających na prowadzeniu opieki i

rehabilitacji społecznej w Środowiskowym Domu Samopomocy w C. Podstawę

prawną zawarcia tej umowy stanowił art. 12a ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o

pomocy społecznej (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 64, poz. 414 ze zm.; dalej:

„u.p.s.”) oraz wydanego na jego podstawie rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Społecznej z dnia 30 czerwca 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad i form

współdziałania administracji publicznej z innymi podmiotami oraz wzorów ofert,

umów i sprawozdań z realizacji zadań pomocy społecznej (Dz.U. Nr 55, poz. 662

ze zm.). Zgodnie z § 1 umowy, przedmiotem zadania zleconego powodowi było

świadczenie usług socjalnych, mających na celu prowadzenie opieki i rehabilitacji

społecznej

w

Środowiskowym

Domu

Samopomocy,

umożliwiającej

jego

uczestnikom powrót do społeczeństwa i samodzielnego życia w środowisku

naturalnym. Beneficjentami tych działań miały być osoby uprawnione do otrzymania

pomocy społecznej, wymienione w art. 3 u.p.s. Według § 2 umowy, pozwany

zobowiązał się do wypłaty powodowi dotacji w wysokości 150 000 zł, składającej

się z dwóch elementów: kwoty przeznaczonej na wydatki bieżące oraz środków

przeznaczonych

na

uruchomienie

Środowiskowego

Domu

Samopomocy.

Stosownie do § 14 umowy, w zakresie w niej nieuregulowanym stosuje się przepisy

kodeksu cywilnego. W okresie wykonywania umowy powód nabył ze środków

przyznanej dotacji ruchomości stanowiące wyposażenie Środowiskowego Domu

Samopomocy. Po wygaśnięciu umowy (z mocy prawa – art. 146 ust. 2 ustawy z

dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175,

poz. 1362 ze zm.) Powiat P. przejął te ruchomości od powoda, co stwierdzono

protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 7 maja 2009 r. Zostały one przeznaczone

na wyposażenie

Powiatowego

Środowiskowego

Domu

Samopomocy,

prowadzonego od dnia 9 kwietnia 2009 r. w tym samym miejscu co placówka

założona przez Stowarzyszenie Integracji „Z.”. Dnia 7 maja 2010 r. powód złożył

pozwanemu oświadczenie o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli zawartego

w protokole zdawczo-odbiorczym, powołując się na złożenie go pod wpływem błędu

(względnie: podstępu).

W ocenie Sądu Okręgowego, art. 12a u.p.s. i wydane na jego podstawie

rozporządzenie wprowadziły nowy typ umowy, do której na podstawie art. 750 k.c.

stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu (art. 734 i nast. k.c.). Szczególne

znaczenie ma tu art. 740 zd. 2 k.c., zgodnie z którym po wykonaniu zlecenia lub

po wcześniejszym rozwiązaniu umowy przyjmujący zlecenie powinien wydać

zleceniodawcy wszystko, co uzyskał dla niego przy wykonywaniu zlecenia,

nawet w imieniu własnym. Przepis ten traktowany jest przez Sąd Okręgowy jako

podstawa prawna uzyskania przez pozwanego prawa własności rzeczy ruchomych

nabytych przez powoda w czasie realizacji zlecenia dzięki przyznanej mu dotacji.

Sąd Apelacyjny, przy rozpoznawaniu apelacji powoda od wyroku Sądu

Okręgowego,

powziął

wątpliwość

wyrażoną

w

zagadnieniu

prawnym

przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota zagadnienia prawnego przedstawionego do rozpoznania Sądowi

Najwyższemu wiąże się z oceną, czy po wygaśnięciu umowy z dnia 4 grudnia

2001 r. prawo własności rzeczy ruchomych nabytych przez powoda ze środków

otrzymanych w ramach dotacji przysługiwało jemu czy pozwanemu. Według Sądów

obu instancji, podstawę rozstrzygnięcia tego problemu stanowi ustalenie,

czy stosunek prawny powstały na podstawie umowy z dnia 4 grudnia 2001 r.

podlega przepisom Kodeksu cywilnego o zleceniu. Szczególnie istotne znaczenie

ma z tej perspektywy art. 740 zd. 2 k.c., zgodnie z którym po wykonaniu zlecenia

lub po wcześniejszym rozwiązaniu umowy przyjmujący zlecenie powinien wydać

zleceniodawcy wszystko, co uzyskał dla niego przy wykonywaniu zlecenia, nawet

w imieniu własnym. Przepis ten jest traktowany przez Sądy obu instancji jako

ewentualna podstawa uzyskania przez pozwanego prawa własności rzeczy

ruchomych nabytych przez powoda w czasie realizacji zlecenia dzięki przyznanej

mu dotacji.

Po pierwsze, sentencja postanowienia Sądu Apelacyjnego nie odpowiada

ani

istocie

występującego

w

sprawie

problemu

prawnego,

ani

treści

dołączonego uzasadnienia. Spór pomiędzy stronami postępowania skupia się

bowiem na kwestii istnienia po stronie powoda obowiązku wydania pozwanemu

ruchomości nabytych w trakcie wykonywania umowy. Rozstrzygnięcie tego

problemu wymaga w konsekwencji określenia, czy w sprawie znaleźć może

zastosowanie art. 740 zd. 2 k.c., który wprowadza ten obowiązek w ramach

stosunku prawnego zlecenia. Na kwestii tej koncentruje się także wywód Sądu

Apelacyjnego zawarty w uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu zagadnienia

prawnego. Problem ogólnej dopuszczalności stosowania w sprawie przepisów

Kodeksu cywilnego o umowie zlecenia nie budzi natomiast wątpliwości Sądu, który

jako istotę zagadnienia przedstawia pytanie o możliwość zastosowania w sprawie

art. 740 zd. 2 k.c.

Tak szerokiego sposobu sformułowania przedstawionego zagadnienia

prawnego nie uzasadnia także krótki fragment wywodu Sądu Apelacyjnego na

s. 8 uzasadnienia, w którym twierdzi on, że „podzielenie stanowiska strony

powodowej, że w rozpoznawanej sprawie mamy do czynienia z umową

nienazwaną, uregulowaną innymi przepisami w rozumieniu art. 750 k.c., wobec

braku odrębnych uregulowań w umowie dotyczących własności przedmiotów

zakupionych

za

środki

pochodzące

z

dotacji,

skutkowałoby

uznaniem,

że przedmioty te stanowią własność strony powodowej”. Twierdzenie to wydaje się

bezpodstawne już przy pobieżnej nawet analizie. Nie ulega bowiem wątpliwości,

że uznanie, iż dany stosunek prawny mieści się w zakresie zastosowania art. 750

k.c. nie wyklucza jednocześnie z góry możliwości stosowania do niego art. 740 zd.

2 k.c. Zgodnie z art. 750 k.c. do „umów o świadczenie usług”, o których mowa

w tym przepisie, odpowiednie zastosowanie mają – potencjalnie – wszystkie

przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu. Ustawodawca nie wyklucza z góry żadnej

z tych regulacji, uzależniając ich stosowanie od specyfiki poszczególnych

stosunków prawnych. W konsekwencji, wskazanie, czy powód zobowiązany był do

wydania pozwanemu Powiatowi ruchomości nabytych w związku z wykonaniem

umowy wymaga oceny, czy do stosunku zobowiązaniowego powstałego w wyniku

zawarcia umowy na podstawie art. 12a ust. 1 u.p.s. może mieć zastosowanie

art. 740 zd. 2 k.c. Określenie (zgodnie z literalną treścią przedstawionego

zagadnienia), czy stosunek ten ma charakter zlecenia w rozumieniu art. 734 § 1

k.c. jest w tym wypadku oczywiście niewystarczające. Możliwe jest bowiem

uznanie, że stosunek ten należy do zakresu zastosowania art. 750 k.c. – co

pociągałoby za sobą konieczność rozważenia, czy w sprawie znaleźć może

odpowiednie zastosowanie art. 740 zd. 2 k.c.

Druga istotna wątpliwość związana z przedstawionym zagadnieniem

prawnym wynika ze zbyt silnego powiązania go z konkretnymi okolicznościami

sprawy

rozpoznawanej

przez

Sąd

Apelacyjny.

Problem,

którego

dotyczy

analizowane zagadnienie, sprowadza się do pytania o możliwość stosowania

przepisów Kodeksu cywilnego regulujących jeden z typów umowy nazwanej (w tym

wypadku: zlecenia) do umowy zawieranej w ramach kompetencji przyznanej przez

przepisy szczególne, które określają wyczerpująco jej treści. Regulacje te (art. 12a

u.p.s. i wydane na jego podstawie rozporządzenie z 2000 r.) pozostawiają przy tym

pewne istotne elementy stosunku prawnego decyzji stron, działających w ramach

swobody umów. Dotyczy to przede wszystkim dokładnego określenia zadań, do

których realizacji zobowiązuje się podmiot niepubliczny. Należy w związku z tym

stwierdzić, że do umowy tej stosuje się odpowiednio – na podstawie art. 750 k.c. –

przepisy o stosunku zlecenia (art. 734 i nast. k.c.).

Określenie, które z tych przepisów mogą mieć zastosowanie do umowy

zawartej na podstawie art. 12a ust. 1 u.p.s., wymaga więc zbadania treści

konkretnego stosunku prawnego, który powstaje w wyniku zawarcia tej umowy.

Przesądzenie sposobu rozliczenia korzyści uzyskanych w związku z realizacją

zadania z zakresu pomocy społecznej następuje zatem ad casum, bez możliwości

sformułowania ostatecznych wniosków w sposób abstrakcyjny. Wynika to,

w sposób najbardziej ogólny, z samego przebiegu wnioskowania, jakim jest

odpowiednie stosowanie przepisów o umowach nazwanych do konkretnej umowy

zawartej w obrocie. Ma ono z natury rzeczy charakter sytuacyjny, wymagając

każdorazowo oceny na tle okoliczności danej sprawy. Najistotniejszym punktem

odniesienia jest w tym wypadku ustalenie treści oświadczeń woli stron czynności

prawnej. Jest ono konieczne do wskazania elementów, które w danym wypadku

zostały określone przez strony w sposób autonomiczny (w ramach ogólnej

kompetencji wynikające z zasady swobody umów – art. 3531 k.c.) oraz obszarów,

w których może być stosowana regulacja Kodeksu cywilnego. Zakres stosowania

przepisów

o

zleceniu

na

gruncie

omawianej

umowy

zależy

od

cech

rozważanego stosunku prawnego – w tym od charakteru zobowiązania, który jest

jego przedmiotem.

Konieczność badania ad casum dopuszczalności odpowiedniego stosowania

regulacji

umów

nazwanych

na

gruncie

stosunków

umownych

faktycznie

kreowanych w obrocie została stwierdzona jasno przez Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 23 stycznia 2008 r., V CSK 377/07 (niepubl.), który dotyczy bezpośrednio

problemu stosowania art. 740 zd. 2 k.c. do stosunku o charakterze zbliżonym do

konstrukcji zlecenia regulowanej w Kodeksie cywilnym, istniejącego pomiędzy

gminą a podmiotami prywatnymi. Podstawą orzeczenia Sądu Najwyższego była

w tym wypadku wykładnia oświadczeń woli stron, która doprowadziła do wniosku

o wyłączeniu w umowie stosowania art. 740 zd. 2 k.c. i odmiennym uregulowaniu

kwestii rozliczeń po zakończeniu stosunku prawnego.

Na konieczność oceny omawianego zagadnienia prawnego ad casum nie

wpływa także zawarcie umowy z dnia 4 grudnia 2001 r. według wzoru, którym

strony były obowiązane posłużyć się na podstawie § 13 ust. 4 rozporządzenia

z 2000 r. Wprawdzie podstawowe elementy treści umowy miały w tym wypadku

charakter standardowy i ujednolicony, strony – w zakresie pozostawionej

im swobody kontraktowej – mogły jednak ukształtować niektóre istotne kwestie

w sposób samodzielny. Dotyczy to m.in. szczegółowego określenia zadania,

którego wykonania dotyczyła umowa oraz wysokości i części składowych dotacji

przyznawanej przez dającego zlecenie.

Cel instytucji zagadnień prawnych przedstawianych Sądowi Najwyższemu

oraz

dotychczasowe

utrwalone

orzecznictwo

wskazują

jednoznacznie,

że ukształtowanie zagadnienia prawnego jako kwestii o charakterze subsumcyjnym

(wymagającej oceny w konkretnych okolicznościach sprawy, nie zaś in abstracto)

wykluczają jego rozstrzygnięcie (tak m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

7 października 2008 r., III CZP 87/08, niepubl. i z dnia 12 marca 2010 r., III CZP

129/09, niepubl.). Wypowiedź Sądu Najwyższego miałaby w tym wypadku

charakter sytuacyjny, zależny od dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych

i byłaby pozbawiona znaczenia ogólnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.)

postanowił, jak w sentencji.