III CZP 9/10 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 28 kwietnia 2010 r., III CZP 9/10

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Barbary S. przy uczestnictwie Anastazji

O. i Lidii M. o dział spadku i podział majątku wspólnego, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 kwietnia 2010 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia 30

listopada 2009 r.:

„Czy w świetle art. 373 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. dopuszczalna jest

apelacja uczestnika kwestionującego zgłoszony w sprawie o dział spadku i podział

majątku wspólnego wniosek innego uczestnika o stwierdzenie zasiedzenia

nieruchomości będącej poprzednio własnością spadkodawcy, od postanowienia

wstępnego wydanego w trybie art. 685 k.p.c., nie zawierającego jednak żadnego

rozstrzygnięcia (pozytywnego, bądź negatywnego) w przedmiocie zasiedzenia?"

podjął uchwałę:

Od postanowienia wstępnego wydanego na podstawie art. 685 k.p.c., w

którym nie rozstrzygnięto zgłoszonego w sprawie o dział spadku wniosku o

zasiedzenie, uczestnikowi wnoszącemu o oddalenie tego wniosku przysługuje

apelacja.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie o dział spadku i podział majątku wspólnego, w której

wnioskodawczyni domagała się ustalenia, że w skład spadku po jej mężu Józefie S.

wchodzi m.in. nieruchomość nr 291/1, zabudowana domem mieszkalnym,

natomiast uczestniczki wnosiły o wydanie postanowienia wstępnego

stwierdzającego, że każda z nich nabyła przez zasiedzenie fizycznie wydzieloną,

określoną część tej nieruchomości, stanowiącą odrębne działki oraz stwierdzenie,

że nie wchodzą one w skład spadku.

Sąd Rejonowy w Lublinie po przeprowadzeniu postępowania dowodowego

oraz dokonaniu, przy udziale biegłego geodety, podziału przedmiotowej

nieruchomości na trzy odrębne nieruchomości stanowiące działki nr 291/2, 291/3 i

291/4, wydał w dniu 30 czerwca 2009 r. postanowienie wstępne, w którym ustalił, że

w skład spadku po Józefie S. wchodzi nieruchomość oznaczona jako działka nr

291/2, zabudowana domem mieszkalnym oraz udział w 1/2 własności samochodu

osobowego i 52 akcje imienne spółki "P.Ś.". Ustalił m.in., że nieruchomość

oznaczoną nr 291/1 spadkodawca otrzymał od rodziców w 1965 r. i zgodnie z

ustaleniami rodzinnymi została ona podzielona nieformalnie na trzy działki; jedną

posiadał spadkodawca i wraz z żoną zbudował na niej dom mieszkalny, a dwie

pozostałe uprawiały jego siostry – uczestniczki postępowania.

Sąd Rejonowy uznał, że uczestniczki wypełniły przesłanki zasiedzenia

przewidziane w art. 172 § 1 i 2 k.c., a zatem należało wydzielić posiadane przez nie

działki i wyłączyć je z masy spadkowej po Józefie S. oraz przesądzić, że w skład

spadku po nim wchodzi jedynie nieruchomość nr 291/2 stanowiąca działkę

zabudowaną domem mieszkalnym.

Od postanowienia wstępnego wniosła apelację wnioskodawczyni, wskazując,

że zaskarża je w części obejmującej ustalenie, iż w skład spadku po Józefie S.

wchodzi tylko nieruchomość wymieniona w sentencji postanowienia, a tym samym

nie wchodzą dwie pozostałe, wydzielone z niej nieruchomości. Wniosła o zmianę

tego postanowienia przez ustalenie, że w skład spadku po Józefie S. wchodzą

wszystkie trzy opisane wyżej nieruchomości.

Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy powziął wątpliwość

przedstawioną w zagadnieniu prawnym wywiedzioną z ogólnych założeń charakteru

apelacji, które mogą prowadzić do wniosku, że przedmiotem apelacji jest

orzeczenie nieistniejące, gdyż Sąd Rejonowy nie zamieścił w sentencji żadnego

rozstrzygnięcia dotyczącego wniosków o zasiedzenie złożonych przez uczestniczki

postępowania. W takiej sytuacji wnioskodawczyni nie przysługiwałaby apelacja, lecz

wniosek o uzupełnienie postanowienia wstępnego (por. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 12 listopada 1974 r., III CZP 69/74, OSPiKA 1976, nr 6, poz. 114). Jednakże

w nowszym orzecznictwie przeważa stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w

postanowieniu z dnia 21 sierpnia 2008r. IV CZ 62/08 ("Izba Cywilna" 2009, nr 10, s.

49), że w takiej sytuacji zainteresowany uczestnik postępowania może zaskarżyć

postanowienie wstępne apelacją. Sąd Okręgowy, mając na względzie ograniczenia

płynące z art. 618 § 1 i 3 k.p.c., opowiedział się za pierwszym rozwiązaniem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne obejmuje ściśle określoną sytuację

procesową, w której gdy apelację od postanowienia wstępnego, zaliczającego do

majątku spadkowego tylko jedną nieruchomość, a nie trzy, jak żądano we wniosku,

złożyła wnioskodawczyni, a nie uczestniczki, których wniosek o zasiedzenie nie

został w sentencji tego postanowienia rozstrzygnięty. Zagadnienie takie nie było

wprost przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, zajmującego stanowisko

odnoszące się do sytuacji zbliżonych, w których sąd, w sentencji postanowienia

działowego, nie zaliczył danego przedmiotu do dzielonego majątku ani nie ustalił, że

nie wchodzi on w skład tego majątku, a jedynie w uzasadnieniu stwierdził, że

przedmiot ten nie należy do dzielonej masy majątkowej, oraz do sytuacji, w których

sąd nie zamieścił w sentencji innych dodatkowych rozstrzygnięć, podlegających

według przepisów ustawy zamieszczeniu z urzędu.

W tym przedmiocie w doktrynie i orzecznictwie prezentowane są dwa poglądy.

Przyjmuje się, że niezaliczenie w sentencji postanowienia działowego danego

przedmiotu do dzielonej masy oraz nieorzeczenie, że nie należy on do tego

majątku, ale ustalenie tego faktu w uzasadnieniu postanowienia oznacza, iż

zapadło w tym przedmiocie rozstrzygnięcie negatywne. Uczestnikowi, który nie

zgadza się z takim stanowiskiem przysługuje środek odwoławczy, a nie wniosek o

uzupełnienie orzeczenia.

Pogląd taki wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 września 1969 r., III

CZP 70/69 (OSNCP 1970, nr 6, poz. 96), wskazując, że zgodnie z art. 618 k.p.c. w

postępowaniu działowym sąd rozpoznaje całość związanych z tym podziałem

stosunków i postanowienie o podziale majątku wspólnego obejmuje całościowe

rozstrzygnięcie sprawy. Po wydaniu tego postanowienia uczestnik nie może już

dochodzić ustalenia, że jakiś przedmiot należał do jego majątku odrębnego, jeżeli

przedmiot ten został zaliczony do majątku wspólnego i objęty postanowienie o

podziale tego majątku. Z tego względu niazaliczenie przez sąd jakiegoś składnika

majątkowego do majątku wspólnego podlegającego podziałowi nie oznacza

pominięcia go, co mogłoby uzasadniać odpowiednie stosowanie art. 351 k.p.c., lecz

jest rozstrzygnięciem merytorycznie negatywnym, odpowiadającym niezaliczeniu

tego składnika do majątku wspólnego podlegającego podziałowi. W takim wypadku

jedynie w drodze rewizji uczestnik postępowania mógł żądać objęcia

postanowieniem o podziale majątku wspólnego większej liczby składników, niż to

uczynił sąd pierwszej instancji.

Takie samo stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 lutego

1970 r., III CZP 97/69 (OSPiKA 1971, nr 9, poz. 167), w której uznał, że

nieorzeczenie przez sąd pierwszej instancji w sentencji postanowienia działowego

zasądzającego obniżoną spłatę lub uwzględniającego tylko w części zgłoszone

roszczenie z tytułu posiadania przez innego spadkobiercę przedmiotów

spadkowych (art. 686 k.p.c.) o oddaleniu nieuwzględnionych części żądań, nie

stanowi przeszkody w zaskarżeniu takiego postanowienia co do tych części. Sąd

Najwyższy podkreślił, że w postępowaniu działowym sąd nie rozpatruje żądań

uczestników w takim znaczeniu jak w procesie i z tego względu postanowienie

działowe z reguły zawiera tylko orzeczenie treści pozytywnej.

Także w uchwale z dnia 7 kwietnia 1970 r., III CZP 5/70 (OSPiKA 1971, nr 9,

poz. 168) Sąd Najwyższy podkreślił, że w sentencji postanowienia działowego nie

stwierdza się, iż spadkobierca stracił prawo do spłaty ani że spłaty nie otrzymuje.

Dział spadku jest całością, tworzy nowy stan prawny i dlatego również podmiot w

nim pominięty może zaskarżyć orzeczenie działowe. Chodzi tu bowiem o tzw.

roszczenia wielokierunkowe, co do których sąd nie jest związany treścią wniosku i z

urzędu rozstrzyga, komu prawo spadkowe przysługuje i kto jest uprawniony do

partycypowania w spadku. Sąd Najwyższy wskazał, że jedynie gdy chodzi o

roszczenia nienależące do istoty działu, rozstrzygane tylko wtedy, jeżeli zostały

zgłoszone w sprawie działowej celem ostatecznego zakończenia wszystkich

spornych kwestii między spadkobiercami, sąd powinien wydać orzeczenie

uwzględniające bądź oddalające te roszczenia, a gdyby orzeczenia takiego nie

zamieścił w sentencji postanowienia działowego, uczestnikowi, który roszczenia te

zgłosił, przysługuje wniosek o uzupełnienie postanowienia na podstawie art. 351 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Podobnie w uchwale z dnia 21 lipca 1988 r., III CZP 61/88 (OSNCP 1989, nr

10, poz. 160) Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie nierozstrzygnięcia przez sąd

pierwszej instancji w sentencji postanowienia dokonującego działu spadku o

roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy należącej do spadku i pobierania z niej

pożytków, zainteresowanym uczestnikom przysługiwała rewizja, a nie wniosek o

uzupełnienie postanowienia działowego. Zwrócił uwagę, że przyjęcie w takiej

sytuacji niedopuszczalności środka odwoławczego od postanowienia działowego w

części nierozstrzygającej o roszczeniach przewidzianych art. 686 k.p.c.

powodowałoby w konsekwencji niemożność korygowania orzeczeń nawet

oczywiście rażąco nieprawidłowych.

W postanowieniu z dnia 3 października 2003 r., III CKN 1529/00 (nie publ.)

Sąd Najwyższy uznał, że w razie nierozstrzygnięcia przez sąd pierwszej instancji w

sentencji postanowienia o dziale spadku o roszczeniach z tytułu posiadania rzeczy

należącej do spadku i pobierania z niej pożytków, uczestnikom przysługuje

apelacja, a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia, a postanowieniu z dnia 21

sierpnia 2008 r., IV CZ 62/09 (nie publ.) przyjął, że jeżeli sąd, wydając w

postępowaniu o podział majątku wspólnego postanowienie wstępne przewidziane w

art. 685 w związku z art. 567 § 3 k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre

przedmioty należą do majątku wspólnego, zainteresowany może zaskarżyć to

postanowienie apelacją.

Przyjmuje się jednak również, że w przewidzianej sytuacji uczestnikowi

przysługuje nie środek odwoławczy, lecz wniosek o uzupełnienie postanowienia,

zgodnie ze stosowanym odpowiednio art. 351 § 1 k.p.c., stanowiącym, iż wniosek o

uzupełnienie wyroku dopuszczalny jest m.in. wówczas, gdy sąd nie zamieścił w

wyroku dodatkowego orzeczenia, które według przepisów ustawy powinien był

zamieścić z urzędu. Twierdzi się, że nie ma żadnych podstaw do uznania, iż

postanowienie działowe (także wstępne) ma mieć tylko postać ustaleń

pozytywnych, a w razie ustaleń negatywnych wystarczy zajęcie stanowiska w

uzasadnieniu orzeczenia. We wszystkich sytuacjach, w których przepisy przewidują

w postępowaniu działowym orzekanie z urzędu, sąd powinien wydać w tym

przedmiocie orzeczenie pozytywne lub negatywne i orzec o całości żądań, a jeżeli

tego nie uczynił, zachodzą przewidziane w art. 351 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

podstawy do żądania uzupełnienia postanowienia, a środek odwoławczy jest

niedopuszczalny.

Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 12 listopada 1974 r.,

III CZP 69/74 (OSPiKA 1976, nr 6, poz.114), w której stwierdził, że jeżeli sąd,

wydając w postępowaniu o dział spadku postanowienie wstępne przewidziane w

art. 685 k.p.c., nie rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty należą

do spadku, uczestnik może żądać uzupełnienia postanowienia wstępnego na

zasadach ogólnych. Jeżeli natomiast uzupełnienie postanowienia wstępnego nie

nastąpiło, sąd może w toku postępowania działowego wydać dalsze postanowienia

wstępne w zakresie nieobjętym postanowieniem wstępnym wydanym poprzednio.

O sporze w rozumieniu art. 685 k.p.c. można mówić wówczas, gdy stanowiska

spadkobierców są przeciwstawne i dlatego spór ten powinien być rozstrzygnięty w

sensie pozytywnym albo negatywnym; jeżeli sąd, wbrew obowiązkowi, nie obejął

sentencją orzeczenia wszystkich kwestii należących do jego kognicji, mają

zastosowanie przepisy o uzupełnieniu orzeczenia.

W uchwale z dnia 15 czerwca 1976 r., III CZP 12/76 (OSPiKA 1977, nr 2, poz.

26) Sąd Najwyższy przyjął, że uczestnik postępowania o podział majątku objętego

wspólnością ustawową może zgłosić na podstawie art. 351 § 1 w związku z art. 13

§ 2 k.p.c. wniosek o uzupełnienie postanowienia o podziale tego majątku przez

orzeczenie o terminie i sposobie uiszczenia dopłaty pieniężnej wyrównującej

wartość udziału w majątku wspólnym, chociażby w postępowaniu o podział nie

żądał rozłożenia dopłaty na raty; orzeczenie w przedmiocie dopłat lub spłat jest

obligatoryjne, bez względu na to, czy uczestnicy postępowania zgłosili odpowiednie

wnioski. Jeżeli zatem wbrew temu nakazowi sąd nie zamieścił w postanowieniu

orzeczenia w tym przedmiocie, a uzasadnienie nie wskazuje na to, że problem ten

w ogóle miał na względzie, uczestnikowi przysługuje wniosek o uzupełnienie

postanowienia. Należy podkreślić, że wskazana uchwała dotyczy innego stanu

faktycznego i prawnego niż leżący u podstaw rozważanego zagadnienia prawnego,

gdyż odnosi się do sytuacji, w której nie tylko w sentencji postanowienia działowego

brak rozstrzygnięcia w przedmiocie spłat i dopłat, lecz także w uzasadnieniu nie ma

na ten temat rozważań sądu. (...)

Przedstawiony przegląd orzecznictwa wskazuje, że zdecydowanie przeważa

pogląd, iż jeżeli sąd w postanowieniu działowym nie zaliczył do dzielonej masy

majątkowej jednego ze spornych składników oraz nie rozstrzygnął, czy wchodzi on

do dzielonego majątku, czy też jest składnikiem majątku jednego z uczestników,

natomiast zajął w tym zakresie stanowisko w uzasadnieniu orzeczenia,

uczestnikowi żądającemu zaliczenia tego składnika do dzielonego majątku

przysługuje apelacja a nie wniosek o uzupełnienie postanowienia. (...)

Za tym poglądem, który należy podzielić, przemawia przede wszystkim

charakter orzeczeń wydawanych w sprawach działowych, obejmujących i

rozstrzygających wszystkie kwestie związane z dzielonym majątkiem. W tych

sprawach sąd z urzędu ustala skład i wartość majątku ulegającego podziałowi (art.

684 k.p.c.) oraz rozstrzyga spory o prawo żądania dokonania podziału i o prawo

własności poszczególnych przedmiotów, jak również wzajemne roszczenia

współwłaścicieli (współspadkobierców) z tytułu posiadania rzeczy (art. 618 k.p.c.).

Jak podkreśla się w literaturze, w takim wypadku, gdy z mocy przepisu

szczególnego sąd w pewnym zakresie orzeka z urzędu, w sentencji postanowienia

działowego zamieszcza jedynie rozstrzygnięcia pozytywne i to także wtedy, gdy

uczestnik postępowania zgłosił wniosek o rozstrzygnięcie spornego zagadnienia,

np. przynależności danego przedmiotu do dzielonej masy majątkowej. Jeżeli sąd

taki wniosek, leżący w zakresie kwestii rozstrzyganych z urzędu, rozstrzygnął w

inny sposób niż zgłoszony we wniosku, nie zamieszcza negatywnego

rozstrzygnięcia w postanowieniu, a jedynie omawia je w uzasadnieniu

postanowienia. Oznacza to, że wniosek w całości lub części nie został

uwzględniony (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969 r., III CZP

70/69).

Odnosi się to także do rozstrzygnięcia zawartego w postanowieniu wstępnym,

o którym mowa w art. 685 k.p.c., inaczej bowiem niż w procesie, sąd w

postępowaniu nieprocesowym, wydając postanowienie wstępne dotyczące kwestii

wskazanych w art. 685 k.p.c., rozstrzyga ostatecznie i w całości zaistniałe spory o

istnienie uprawnienia do żądania działu spadku oraz spory między

współspadkobiercami o to, czy pewien przedmiot należy do spadku. Jeżeli

postanowienie takie zostało wydane dlatego, że istniał spór, czy dany przedmiot

należy do spadku, czy też stanowi własność jednego ze spadkobierców, sąd –

uznając, że należy on do spadku – umieszcza o tym rozstrzygnięcie pozytywne w

postanowieniu wstępnym, zaliczając sporny przedmiot w skład masy spadkowej.

Jeżeli natomiast uznał, że sporny przedmiot stanowi własność jednego ze

spadkobierców, wobec czego nie wchodzi w skład masy spadkowej, nie musi

zamieszczać rozstrzygnięcia negatywnego w postanowieniu wstępnym; wystarczy,

że da temu wyraz w uzasadnieniu postanowienia. Niewymienienie tego składnika w

postanowieniu nie stanowi zatem – w rozumieniu art. 351 § 1 w związku z art. 13 §

2 k.p.c. – braku rozstrzygnięcia sporu o ten przedmiot ani niezamieszczenia

dodatkowego orzeczenia, które według przepisów ustawy sąd powinien zamieścić z

urzędu; jest merytorycznym rozstrzygnięciem negatywnym, odpowiadającym

niezaliczeniu danego przedmiotu do spadku. Nie ma więc podstaw do żądania

uzupełnienia postanowienia przez orzeczenie, że przedmiot ten nie należy do

spadku, natomiast uczestnikowi postępowania, który żądał zaliczenia przedmiotu do

masy spadkowej i objęcia podziałem, przysługuje apelacja.

Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi, jak w uchwale. (...)