III CZP 89/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 89/08

UCHWAŁA

Dnia 7 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z wniosku E. S.A. z siedzibą w P.

przy uczestnictwie K. O., M. O. i E.

O. sp. z o.o. w P.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 7 października 2008 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 4 czerwca 2008 r.,

"1. Czy w postanowieniu stwierdzającym nabycie służebności

w drodze zasiedzenia przez przedsiębiorstwo należy oznaczać

nieruchomość władnącą;

2. w przypadku pozytywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie,

w oparciu o jakie kryteria powinna być wskazywana nieruchomość

władnąca ?"

podjął uchwałę:

Przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu (art.

305 - 305 k.c.) dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia

służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na

rzecz przedsiębiorstwa.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 7 marca 2008 r. Sąd Rejonowy w K. stwierdził, że

wnioskodawca – „E.” Spółka Akcyjna w P. nabyła przez zasiedzenie z dniem 31

grudnia 2006 r. służebność gruntową polegającą na nieodpłatnym korzystaniu:

eksploatacji, dokonywaniu kontroli, przeglądów, konserwacji, modernizacji i

remontów, usuwaniu awarii lub wymianie urządzeń z nieruchomości stanowiącej

bliżej opisaną działkę – w zakresie niezbędnym do zapewnienia prawidłowego i

niezakłóconego działania elementów napowietrznej linii energetycznej SN 15 kV,

posadowionych na tej nieruchomości.

Rozpoznając apelację uczestników postępowania K. O. i M. O. od

wymienionego postanowienia Sąd Okręgowy uznał, że zaskarżone postanowienie

wydaje się odpowiadać linii orzecznictwa Sądu Najwyższego, dopuszczającego

ustanowienie na rzecz przedsiębiorstwa służebności gruntowej, której treścią jest –

ogólnie mówiąc – prawo korzystania z nieruchomości obciążonej w zakresie

związanym z działaniem tego przedsiębiorstwa. Zwrócił jednakże uwagę, że w

sytuacji, gdy podstawą ustanowienie takiej służebności nie jest nieobowiązujący art.

175 pr. rzecz., lecz art. 285 k.c., to zdaje się, iż – ze względu na jednoznaczność

tego przepisu – do jej ustanowienia (i nabycia przez zasiedzenie) niezbędnym jest

wskazanie nieruchomości władnącej. Mając poważne wątpliwości w tym względzie

Sąd Okręgowy przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienia

prawne przytoczone w sentencji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafnie Sąd Okręgowy wskazał na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02 (OSNC 2003, nr 11, poz. 142), dopuszczającą

umowne ustanowienie na rzecz przedsiębiorstwa energetycznego służebności

gruntowej i na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2006 r., II CSK

112/06 (Mon. Pr. 2006, nr 19, s. 1016), uznającej za możliwe nabycie

przez zasiedzenie przez przedsiębiorstwo energetyczne takiej służebności.

Nabycie przez przedsiębiorstwo służebności gruntowej w drodze zasiedzenia Sąd

Najwyższy dopuścił także w wyroku z dnia 31 maja 2006 r., IV CSK 149/05 (LEX

nr 258681).

Stanowisko to spotkało się tak z krytyką, jak i aprobatą. Przede wszystkim

zarzucono, że pomija ono przewidzianą w art. 285 § 2 k.c. przesłankę ustanowienia

służebności gruntowej, gdyż w istocie pozwala na ustanowienie służebności

mającej na celu zwiększenie użyteczności przedsiębiorstwa, a nie nieruchomości

władnącej lub jej oznaczonej części. Z drugiej strony podniesiono, że funkcjonalna

wykładnia art. 285 § 2 k.c. przemawia za trafnością tego stanowiska.

(zob. np. uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks

cywilny oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr VI/81).

Przedstawiając do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne Sąd Okręgowy

nie uczynił jego treścią wątpliwości, czy na podstawie art. 292 w związku

z art. 285 k.c. możliwe jest nabycie w drodze zasiedzenia przez przedsiębiorstwo

służebności gruntowej, lecz założył dopuszczalność takiej możliwości. Brak jest

dostatecznych podstaw, żeby kwestionować to stanowisko. Silnym argumentem

przemawiającym za nim jest – jak wskazano – wykładnia funkcjonalna art. 285 § 2

k.c. Należy ponadto zauważyć, że z dniem 3 sierpnia 2008 r. weszły w życie

przepisy kodeksu cywilnego o służebności przesyłu (art. 305 1 - art. 3054), dodane

przez ustawę z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731). Przepisami tymi

wprowadzony został nowy, trzeci – obok służebności gruntowych i służebności

osobistych – rodzaj służebności, zdefiniowany w art. 3051 k.c. Stosownie do tego

przepisu nieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza

wybudować lub którego własność stanowią urządzenia, o których mowa w art. 49

§ 1 k.c., prawem polegającym na tym, że przedsiębiorca może korzystać

w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem

tych urządzeń (służebność przesyłu). Na podstawie art. 292 k.c. w związku

z art. 3054 k.c. służebność przesyłu, gdy polega na korzystaniu z trwałego

i widocznego urządzenia, można nabyć przez zasiedzenie. Służebność przesyłu,

w

przeciwieństwie

do

służebności

gruntowej,

nie

została

powiązana

z nieruchomością władnącą. Ma ona na celu umożliwienie przedsiębiorcy

właściwego korzystania z urządzeń, których jest właścicielem, a zatem, które

wchodzą w skład jego przedsiębiorstwa (art. 551). Ustanowienie służebności

przesyłu następuje na rzecz przedsiębiorcy, a jej nabycie w drodze zasiedzenia

następuje przez przedsiębiorcę, a nie na rzecz właściciela nieruchomości

władnącej lub przez takiego właściciela. Przy instytucji przesyłu kategoria

„nieruchomości władnącej” w ogóle nie występuje. Oznaczenie takiej nieruchomości

jest więc dla ustanowienia lub nabycia przez zasiedzenie służebności przesyłu

niepotrzebne.

Ustanowiona na rzecz przedsiębiorstwa (w znaczeniu podmiotowym)

służebność gruntowa lub nabyta przez przedsiębiorstwo w drodze zasiedzenia taka

służebność, jako prawo korzystania z nieruchomości obciążonej w zakresie

związanym z działaniem tego przedsiębiorstwa (art. 285 k.c.), odpowiada funkcji

i treści nowo kreowanej służebności przesyłu. Tak jak dla ustanowienia na rzecz

przedsiębiorcy lub nabycia przez przedsiębiorcę w drodze zasiedzenia służebności

przesyłu, tak i dla ustanowienia na rzecz przedsiębiorstwa lub nabycia

przez

przedsiębiorstwo

odpowiadającej

treści

w

drodze

służebności

zasiedzenia

przesyłu,

także

służebności

gruntowej

bezprzedmiotowe

jest

oznaczenie „nieruchomości władnącej”.

Kierując się przytoczonymi względami Sąd Najwyższy podjął uchwałę,

jak w sentencji.