III CZP 88/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 88/07

POSTANOWIENIE

Dnia 23 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa Gminy Miasta K.

przeciwko A. A.

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 października 2007 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 21 września 2006 r.

"Czy niesporna wierzytelność o charakterze publicznoprawnym

przysługująca podmiotowi prowadzącemu niepubliczne przedszkole

z tytułu dotacji z budżetu gminy na podstawie art. 90 ust. 1 ustawy

z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jednolity Dz. U.

z 2004 r., Nr 256, poz. 2572 z późniejszymi zmianami) nadaje się do

potrącenia na podstawie art. 498 § 1 k.c. z wierzytelnością gminy

przeciwko podmiotowi prowadzącemu przedszkole z tytułu czynszu

za najem lokalu ?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 31 maja 2006 r. Sąd Rejonowy w K. zasądził od pozwanej

na rzecz powódki 10 342, 70 zł z ustawowymi odsetkami od 21 listopada 2005 r.

Z bezspornej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia wynika, że pozwana,

której powódka wydzierżawiła nieruchomość na podstawie umowy z dnia

30 września 2004 r., nie zapłaciła czynszu dzierżawnego w wysokości dochodzonej

w sprawie. W piśnie z dnia 8 grudnia 2005 r. pozwana, podnosząc, że posiada

wobec powódki wierzytelność w kwocie 11 000 zł z tytułu dotacji na prowadzenie

przedszkola niepublicznego, powiadomiła powódkę, iż tę wierzytelność potrąciła

z wierzytelnością z tytułu zaległego czynszu.

Sąd pierwszej instancji uznał, że zarzut potrącenia jest nieskuteczny. Jedną

z przesłanek dopuszczalności potrącenia na podstawie art. 498 k.c. jest bowiem

możliwość

dochodzenia

wierzytelności

przed

sądem

lub

innym

organem

państwowym. Kierując się postanowieniem Sąd Najwyższego z dnia 7 maja

1999 r., I CKN 1132/97 (OSNC 1999, nr 1, poz. 200), należało zaś uznać, że

sprawa

o

zapłatę

(uzupełnienie)

dotacji

na

prowadzenie

przedszkola

niepublicznego przeciwko jednostce samorządu terytorialnego nie należy do drogi

sądowej, ponieważ nie ma charakteru spawy cywilnej. Ponadto należności

publicznoprawne nie mogą być – zdaniem Sądu – przedmiotem potrącenia

z wierzytelnościami cywilnymi, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

W apelacji pozwana zarzuciła, że przedstawiona przez nią do potrącenia

wierzytelność – wbrew stanowisku Sądu – ma charakter cywilnoprawny, a nie

publicznoprawny.

Sąd Okręgowy – po uzupełniającym ustaleniu, że pozwana w 2005 r.

z przysługującej jej na podstawie art. 90 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r.

o systemie oświaty (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r., Nr 256, poz. 2572 ze zm.; dalej:

ustawa o systemie oświaty) dotacji nie otrzymała bezspornej kwoty w wysokości

11 164 zł – przedstawił na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przytoczone na wstępie

zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Potrzeba rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego zależy od

ustalenia,

czy

przedstawiona

do

potrącenia

wierzytelność

ma

charakter

publicznoprawny. Dopiero pozytywne przesądzenie tej kwestii rodzi bowiem

problem, uzasadniający przedstawienie przytoczonego na wstępie zagadnienie

prawne.

Ocena charakteru prawnego zobowiązania wynikającego z art. 90 ustawy

o systemie oświaty była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Rozstrzygając

w przedmiocie zasadności roszczenia o zasądzenie należnej niepublicznej szkole

dotacji, Sąd Najwyższy wyroku z dnia 3 stycznia 2007 r., IV CKS 312/06 (Lex nr

277 299) uznał, że: „Z art. 90 ustawy o systemie oświaty wynika norma kreująca

pomiędzy Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego, właściwymi

do wypłaty dotacji, a osobami prowadzącymi szkoły lub placówki niepubliczne,

uprawnionymi do żądania ich otrzymania, stosunek prawny odpowiadający cechom

zobowiązania w rozumieniu art. 353 § 1 k.c. Skoro zaś w przepisach ustawy nie

przewidziano szczególnego trybu dochodzenia tego rodzaju roszczeń na drodze

postępowania administracyjnego, uprawniony może poszukiwać ochrony tylko

przed sądem powszechnym w postępowaniu cywilnym. Uchylenie się od jej

udzielenia, mimo oczywistego faktu naruszenia prawa, nosi znamiona odmowy

wymiaru sprawiedliwości.”

Uzasadnienie przytoczonego wyroku jest dostępne, co czyni zbędnym

szczegółowe przedstawianie motywów rozstrzygnięcia i pozwala poprzestać na

przedstawieniu zasadniczych argumentów orzeczenia.

Analizując pojęcie dotacji, o którym mowa w art. 90 ustawy o systemie

oświaty, Sąd Najwyższy stwierdził, że nie można go utożsamiać z pojęciem dotacji

w rozumieniu ustawy budżetowej. Nie powinno budzić wątpliwości, że przepisy

ustawy budżetowej (i odpowiednio, w wypadku jednostki samorządu terytorialnego,

uchwały budżetowej), ze względu na charakter norm prawnych (normy generalne

i abstrakcyjne) i ich adresatów (organy i jednostki państwowe), nie mogą być

źródłem zobowiązań w rozumieniu prawa cywilnego. Trudno byłoby zaakceptować

sytuację, w której konkretne roszczenie osoby fizycznej lub prawnej, prowadzącej

niepubliczną szkołę byłoby oparte na ustawie (uchwale) budżetowej.

Inaczej należy natomiast ocenić sytuację, w której roszczenie o dotację na

rzecz oznaczonego podmiotu jest już ustalone, czy to w drodze porozumienia, aktu

administracyjnego, czy też ex lege. Analizując w tym aspekcie art. 90 ust. 2 i 3

ustawy o systemie oświaty, Sąd Najwyższy uznał, że stanowi on dostateczną

podstawę prawną roszczenia o należną niepublicznej szkole dotację. Wspomniane

przepisy określają bowiem w sposób jasny i bezwarunkowy, kto jest dłużnikiem

(Skarb Państwa, a po nowelizacji przepisów: właściwa jednostka samorządu

terytorialnego), kto zaś wierzycielem (osoba prowadząca szkołę lub inną placówkę

niepubliczną), a także w jakiej wysokości świadczenie się należy (oznaczony

procent wydatków bieżących, ponoszonych w szkole publicznej tego samego typu

w przeliczeniu na jednego ucznia) i od spełniania jakich przesłanek wypłacenie

dotacji jest uzależnione.

Sąd Najwyższy nie podzielił stanowiska, wyrażonego we wcześniejszych

orzeczeniach Sądu Najwyższego (postanowienia z dnia: 7 maja 1999 r., I CKN

1132/97, OSNC 1999, nr 11, poz. 200 oraz 18 października 2002 r., V CK 281/02,

niepubl.), że niedopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia roszczenia

o zapłatę (uzupełnienie) dotacji na podstawie art. 90 ustawy o systemie oświaty.

Nie można przede wszystkim podzielić poglądu, że między zobowiązanymi do

udzielenia dotacji a beneficjentami dotacji zachodzi stosunek podległości.

Wymienione niepubliczne placówki, uprawnione do dotacji, nie podlegają

podmiotom zobowiązanym do udzielenia dotacji. W ustawie o systemie oświaty

ustawodawca nie przewidział potrzeby władczego orzekania w przedmiocie dotacji

należnej niepublicznym szkołom i innym placówkom. Co więcej, nawet gdyby taki

obowiązek dopuścić, to nie można by wykluczyć dopuszczalności drogi sądowej do

dochodzenia przyznanej dotacji, lecz niewypłaconej lub wypłaconej częściowo,

ponieważ ustawodawca nie przewidział możliwości dochodzenia dotacji na drodze

administracyjnej. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

10 lipca 2000 r., SK 12/99 (OTK 2000, nr 5, poz. 143), Sąd Najwyższy podniósł, że

nawet z przepisów prawa publicznego mogą wynikać takie stosunki prawne,

których istota jest zbliżona do stosunków cywilnoprawnych.

Sąd Najwyższy, który otrzymał do rozpoznania niniejsze zagadnienie

prawne, podziela stanowisko wyrażony w przytoczonym wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 3 stycznia 2007 r. Wprawdzie zostało ono wyrażone w związku

z dochodzeniem dotacji należnej niepublicznej szkole, jednakże nie ulega

wątpliwości, że jest ono aktualne w wypadku uregulowanej także w art. 90 ustawy

o systemie oświaty dotacji należnej niepublicznemu przedszkolu. To oznacza, że

wierzytelność, którą pozwana przedstawiła do potrącenia, nie ma charakteru

wierzytelności publicznej. W konsekwencji, nie ma podstaw do uznania, aby

przestawione zagadnienie prawne powstało – w rozumieniu art. 390 § 1 k.p.c. –

przy

rozpoznawaniu

apelacji

pozwanej

i

wymagało

rozstrzygnięcia

Sądu

Najwyższego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia: 17 grudnia 1991 r.,

III CZP 129/91, „Przegląd Sądowy” 1994, z. 3, s. 76 oraz 27 sierpnia 1996 r.,

III CZP 91/96, OSNC 1997, nr 1, poz. 9).

Z

przedstawionych

postanowienia.

powodów

Sąd

Najwyższy

orzekł,

jak

sentencji