III CZP 87/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 87/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku I. Ś.

przy uczestnictwie G. Ś.

o wpis do księgi wieczystej,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 grudnia 2012 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 21 września 2012 r.,

"Czy oświadczenie darczyńcy o uchyleniu się od skutków

prawnych

złożonego

pod

wpływem

błędu

oświadczenia

woli

o przeniesieniu własności nieruchomości zawartego w umowie

darowizny (art. 88 k.c.) stanowi podstawę do ujawnienia go jako

właściciela w księdze wieczystej?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

I. Ś. wniósł o wykreślenie wpisu G. Ś. jako właścicielki lokalu w księdze

wieczystej nr Kw […] prowadzonej przez Sąd Rejonowy i wpisanie go jako

właściciela na podstawie złożonego w dniu 23 kwietnia 2012 r. przed notariuszem

oświadczenia o uchyleniu się na podstawie art. 84 k.c. od skutków prawnych

oświadczenia woli z dnia 1 lipca 2012 r. obejmującego darowiznę nieruchomości

lokalowej stanowiącej jego własność. W oświadczeniu tym wskazał, że działał pod

wpływem błędu co do treści czynności prawnej, bowiem umowę darowizny zawarł

w przekonaniu, że jej skutek nastąpi dopiero po jego śmierci. W § 2 aktu

notarialnego obdarowana G. Ś. oświadczyła, że przyjmuje oświadczenie do

wiadomości i nie kwestionuje go. Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym

postanowieniem z dnia 12 czerwca 2012 r. oddalił wniosek o wpis argumentując,

że ograniczona kognicja w postępowaniu wieczystoksięgowym nie przewiduje

badania skuteczności oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych umowy.

Na skutek

skargi

na

orzeczenie

referendarza

sądowego

Sąd

Rejonowy

postanowieniem dnia 2 lipca 2012 r. oddalił wniosek o dokonanie wpisu, powołując

tożsamą argumentację i wskazując, że samo złożenie oświadczenia o uchyleniu się

od skutków prawnych oświadczenia nie świadczy jeszcze o jego skuteczności.

Sąd

Okręgowy,

przy

rozpoznawaniu

apelacji

wnioskodawcy

od

postanowienia Sądu Rejonowego, powziął wątpliwość wyrażoną w zagadnieniu

prawnym przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W postanowieniu z dnia 21 listopada 2007 r., II CSK 315/07 (niepubl.)

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zawarte w dokumencie jednostronne oświadczenie woli

o uchyleniu się przez wnioskodawców od skutków prawnych zrzeczenia się

z uprawnień przysługujących im z tytułu obciążenia nieruchomości uczestników

prawem dożywocia nie unicestwia skutków tej rezygnacji i nie powoduje powstania

skutku rzeczowego polegającego na tym, że niejako "odżywają" ich uprawnienia

z dożywocia sprzed złożenia oświadczenia woli o zrzeczeniu się tych uprawnień.

Dokument taki nie daje podstawy do stwierdzenia, że doszło do ponownego

obciążenia

nieruchomości

uczestników

prawem

dożywocia

na

rzecz

wnioskodawców, stąd też dokonanie wpisu tego prawa jest bezzasadne.

W postanowieniu z dnia 16 stycznia 2009 r., III CSK 239/08 (niepubl.)

Sąd Najwyższy podkreślił, że ocena istnienia podstawy do dokonania wpisu

obejmować powinna zawsze dwie płaszczyzny, płaszczyznę formalną, dotyczącą

samego dokumentu (czynności prawnej materialnej), mających stanowić podstawę

wpisu, i płaszczyznę materialną, obejmującą samo prawo (prawo własności), które

ma być ujawnione w księdze wieczystej. Kognicja sądu wieczystoksięgowego

wyłącza możliwość prowadzenia postępowania dowodowego i dokonywania

na jego podstawie ustaleń faktycznych. Oznacza to niemożność weryfikowania

w postępowaniu przed tym sądem skuteczności prawnej oświadczenia woli

złożonego na podstawie art. 88 k.c. w związku z art. 87 k.c.

Należy ponadto mieć na względzie, że jednostronne czynności prawne

dotyczące nieruchomości bądź prawa użytkowania wieczystego gruntu, takie jak

odwołanie darowizny czy odstąpienie od umowy, według ustalonego orzecznictwa

Sądu Najwyższego również wtedy, gdy są skuteczne, wywołują jedynie skutek

zobowiązujący, a nie rozporządzający. Wszechstronnie przedstawił to Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 27 lutego

2003 r., III CZP 80/02 (OSNC 2003, nr 11, poz. 141). Teoretycznie stanowisko

to mogłoby być odniesione również do uchylenia się od skutków wadliwego

oświadczenia woli, chociaż z uzasadnienia powołanej uchwały expressis verbis

to nie wynika.

Okoliczności faktyczne sprawy, na tle której zostało sformułowane przez Sąd

Okręgowy zagadnienie prawne, są jednak o tyle szczególne, że obdarowana nie

kwestionuje skuteczności uchylenia się przez darczyńcę od skutków prawnych

dokonanej darowizny ze względu na błąd polegający na tym, iż darczyńca był

przekonany, iż dokonuje darowizny mortis causa. Nie powstaje w tej sytuacji

problem badania przez sąd wieczystoksięgowy skuteczności takiego uchylenia się.

Co więcej, oświadczenie obdarowanej w rozważanym zakresie znajduje się w akcie

notarialnym, co sprawia, że ad casum nie powstaje też problem wyłącznie

obligacyjnego skutku uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli

złożonego pod wpływem błędu.

Cel instytucji zagadnień prawnych przedstawianych Sądowi Najwyższemu

oraz

dotychczasowe

utrwalone

orzecznictwo

wskazują

jednoznacznie,

że ukształtowanie zagadnienia prawnego jako kwestii o charakterze subsumcyjnym

(wymagającej oceny w konkretnych okolicznościach sprawy, nie zaś in abstracto)

wykluczają jego rozstrzygnięcie (tak m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

7 października 2008 r., III CZP 87/08, niepubl. i z dnia 12 marca 2010 r., III CZP

129/09, niepubl.). Wypowiedź Sądu Najwyższego miałaby w tym wypadku

charakter sytuacyjny, zależny od dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych

i byłaby pozbawiona znaczenia ogólnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.)

postanowił, jak w sentencji.