III CZP 87/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 87/10

POSTANOWIENIE

Dnia 26 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Filmowców Polskich w W.

przeciwko Telewizji Kablowej "BART - SAT" Stowarzyszeniu w B.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 listopada 2010 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 10 czerwca 2010 r.,

"Czy

skorzystanie

przez

strony

niezadowolone

z rozstrzygnięcia Komisji Prawa Autorskiego, o którym mowa w art.

108 ust. 5 ustawy

z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim

i prawach pokrewnych (Dz.U. 2006 Nr 90 poz. 631) z prawa

wniesienia powództw do właściwych sądów okręgowych, stosownie

do art. 108 ust. 7 tej ustawy uzasadnia odrzucenie jednego z tych

pozwów w sytuacji, gdy doręczenia obu tych pozwów miały miejsce

w tej samej chwili (art. 192 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c.)" ?

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Stowarzyszenie Filmowców Polskich w W. i Telewizja Kablowa „Bart-Sat”

Stowarzyszenie w B. pozostawały w sporze dotyczącym zawarcia umowy

przewidzianej w art. 211 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i

prawach pokrewnych (Dz. U. Nr 42, poz. 83), który został na wniosek operatora

sieci kablowej, oparty na podstawie art. 108 ust. 5 ustawy, poddany pod

rozstrzygnięcie Komisji Prawa Autorskiego. Komisja postanowieniem z dnia 6 maja

2009 r. orzekła,

że Stowarzyszenie Filmowców Polskich jest organizacją

„właściwą” w rozumieniu art. 211 ust. 1 Pr. aut. do zawarcia z Telewizją Kablową

„Bart-Sat” przewidzianej w tym przepisie umowy o reemisję oraz określiła należne

wynagrodzenie, które powinno być ustalone w wysokości 1,6% wpływów netto

uzyskiwanych przez operatora z tytułu reemisji kablowej.

Z rozstrzygnięcia Komisji niezadowolone były obie strony.

W dniu 1 czerwca 2009 r. Stowarzyszenie Filmowców Polskich wniosło do

Sądu Okręgowego pozew, w którym żądało ustalenia, że nie istnieje po jego stronie

obowiązek zawarcia z Telewizją Kablową „Bart-Sat” umowy na warunkach

określonych w postanowieniu Komisji Prawa Autorskiego i o ustalenie, że na skutek

wydania tego postanowienia nie doszło do zawarcia takiej umowy oraz ewentualnie

– na wypadek uznania przez Sąd, wbrew odmiennemu stanowisku powoda,

istnienia podstawy do określenia stawki wynagrodzenia z tytułu udzielenia

zezwolenia na reemisję w umowie licencyjnej – o rozstrzygnięcie sporu związanego

z zawarciem umowy przez orzeczenie, że łączne wynagrodzenie należne od

pozwanej na rzecz powódki winno zostać ustalone w wysokości 2,8% wpływów

netto uzyskiwanych przez pozwaną z tytułu remisji kablowej. Odpis tego pozwu

został doręczony pozwanej Telewizji Kablowej w dniu 29 czerwca 2009 r.

W piśmie procesowym z dnia 26 października 2009 r. powodowe Stowarzyszenie

zmieniło żądanie ewentualne w ten sposób, że wniosło o rozstrzygnięcie sporu

przez orzeczenie, że umowa powinna być zawarta na warunkach określonych

w tym piśmie, ujętych w zaproponowanej wersji treści umowy (w tym co do

wynagrodzenia - 2,2% wpływów netto). Odpis pisma zawierającego zmianę żądania

ewentualnego pozwana Telewizja otrzymała w dniu 18 listopada 2009 r.

Telewizja Kablowa „Bart-Sat” wniosła w dniu 1 czerwca 2009 r. do Sądu

Okręgowego pozew przeciwko Stowarzyszeniu Filmowców Polskich, w którym

kwestionując postanowienie Komisji Prawa Autorskiego żądała orzeczenia przez

Sąd, że Stowarzyszenie Filmowców Polskich jest zobowiązane do zawarcia z nią

umowy obejmującej zgodę na remisję na warunkach skonkretyzowanych w pozwie,

ujętych w proponowanej wersji treści umowy (między innymi co do stawki

wynagrodzenia - 1,6% przychodów netto). Odpis tego pozwu został doręczony

Stowarzyszeniu Filmowców Polskich w dniu 29 czerwca 2009 r.

W pierwszej z wymienionych spraw Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 6

stycznia 2010 r. oddalił powództwo o ustalenie, a pozew w części obejmującej

żądanie ewentualne odrzucił. W ocenie tego Sądu, przedmiotowe granice sporu co

do żądania ewentualnego obejmującego określenie konkretnych warunków, na

jakich powinna być zawarta umowa, zostały wyznaczone ostatecznie w piśmie

doręczonym pozwanemu w dniu 18 listopada 2009 r. Określony dopiero w wyniku

zmiany pierwotnego żądania ewentualnego przedmiot sporu był tożsamy z

żądaniem

określonym

w

pozwie

wniesionym

przez

Telewizję

„Bart-Sat”,

a doręczonym wcześniej, 29 czerwca 2009 r. Pozew zawierający ewentualne

żądanie Stowarzyszenia Filmowców Polskich podlegał zatem odrzuceniu ze

względu na zawisłość sprawy, na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c..

Powodowe

Stowarzyszenie

wniosło

apelację

od

wyroku

w

części

orzekającej o oddaleniu powództwa oraz zażalenie w części orzekającej

o odrzuceniu pozwu.

Chociaż w postanowieniu Sądu Apelacyjnego z dnia 10 czerwca 2010 r.

wymienia się jako przedmiot rozpoznania tylko apelację, Sąd w jego uzasadnieniu

stwierdził, że wątpliwość związana z żądaniem ewentualnym, którą ujął w formie

zagadnienia przedstawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c., pojawiła się w trakcie rozpoznawania zażalenia.

Sąd Apelacyjny inaczej, niż Sąd Okręgowy, ocenił kwestię przedmiotowej

tożsamości żądania ewentualnego powoda oraz żądania zgłoszonego w pozwie

Telewizji Kablowej i zakwestionował stanowiące podstawę orzeczenia Sądu

pierwszej instancji stanowisko, że tożsamość ta wystąpiła dopiero po zmianie przez

powoda

żądania

ewentualnego.

Sąd

Apelacyjny

stwierdził,

iż tożsamość

przedmiotowa istniała już pomiędzy żądaniem ewentualnym zgłoszonym w pozwie

Stowarzyszenia Filmowców Polskich i żądaniem zawartym w pozwie Telewizji

Kablowej „Bart-Sat”, gdyż w obu wypadkach przedmiot żądania stanowiło

rozstrzygnięcie przez sąd sporu pomiędzy organizacją zbiorowego zarządzania

i operatorem telewizji kablowej, związanego z zawarciem umowy, o której mowa

w art. 211 ust. 1 Pr. aut.

W tej sytuacji inaczej przedstawia się wzajemny stosunek obu postępowań,

który należy rozważać przy uwzględnieniu, że odpisy pozwów o to samo

roszczenie, wniesionych do dwóch różnych – ze względu na właściwość miejscową

wynikającą z art. 30 k.p.c. - sądów, zostały doręczone stronie pozwanej w danej

sprawie w tym samym dniu, 29 czerwca 2009 r.

Sąd Apelacyjny przypomniał, że stosownie do art. 192 pkt 1 k.p.c. o stanie

sprawy w toku decyduje chwila doręczenia pozwu, a więc zarzut sprawy w toku

dotyczy tej, w której później pozew został doręczony pozwanemu. Stwierdził,

że gdyby doręczenie pozwu jednej ze stron niezadowolonych z orzeczenia Komisji

nastąpiło później, należałoby zastosować art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. Jednak, wobec

równoczesnego doręczenia odpisów pozwów toczących się pomiędzy tymi samymi

stronami i w części o to samo roszczenie, brak jest podstaw do odrzucenia jednego

z nich. W związku z tym powstaje pytanie, jaką decyzję procesową powinien podjąć

sąd rozpoznający jedną z tych spraw, przy wykluczeniu dopuszczalności

jednoczesnego toczenia się dwóch postępowań.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Brak podstaw do zakwestionowania stanowiska Sądu Apelacyjnego,

że ze względu na tożsamość przedmiotu, podstawy faktycznej i prawnej sporu,

analizowane sprawy są sprawami „o to samo roszczenie” w rozumieniu art. 199 § 1

pkt 2 k.p.c., z tym zastrzeżeniem, że w wypadku roszczenia powoda w sprawie

niniejszej chodzi jedynie o żądanie ewentualne. Charakter tego żądania nie był

rozważany przez Sąd w aspekcie relacji czasowych pomiędzy zgłoszonymi

roszczeniami.

Stan sprawy w toku w rozumieniu art. 192 pkt 1 k.p.c. istotnie powstaje

z chwilą doręczenia pozwu. Chociaż w przepisie użyte jest słowo „chwila”,

to zważywszy, że odnosi się ono do doręczenia, ustalenie znaczenia przepisu,

a tym

samym

momentu

doręczenia,

wymaga

uwzględnienia

przepisów

o doręczeniach, w szczególności art. 142 k.p.c. oraz rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 czerwca 1999 r. w sprawie szczegółowego trybu

doręczania pism sądowych przez pocztę w postępowaniu cywilnym (Dz. U. Nr 62,

poz. 697 ze zm.).

Stosownie do art. 142 § 1 k.p.c., odbierający pismo potwierdza odbiór i jego

datę własnoręcznym podpisem, a jeżeli tego nie może lub nie chce uczynić,

doręczający sam oznacza datę doręczenia oraz przyczynę braku podpisu. Oznacza

to wyraźnie, że miarodajna dla ustalenia, kiedy nastąpiło doręczenie jest „data”,

a nie jakkolwiek inaczej określona jednostka czasowa. Pojęcie „data” występuje się

także w innych przepisach o doręczeniach (art. 131 1 § 2 k.p.c., § 5 powołanego

rozporządzenia wykonawczego).

Na kanwie opisanej, nietypowej i jednostkowej sytuacji procesowej Sąd

Apelacyjny przedstawił zagadnienie prawne, uczynił to jednak w sposób

nieodpowiadający przesłankom wynikającym z art. 390 § 1 k.p.c.. Wobec tego,

że wymagania, którym powinno odpowiadać zagadnienie prawne przedstawiane

do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, zostały szeroko i wyczerpująco

wyjaśnione w orzecznictwie tego Sądu, wystarczy poprzestać na przypomnieniu

podstawowych zasad.

Zagadnienie musi mieć charakter prawny oraz budzić poważne wątpliwości

co do sposobu jego rozwiązania. Sąd, przedstawiający zagadnienie prawne winien

wskazać

potencjalne

możliwości

jego

rozstrzygnięcia

oraz

argumenty

przemawiające za jednym z możliwych rozwiązań. Nie jest dopuszczalne

ograniczenie się do postawienia pytania w oczekiwaniu na dokonanie przez

Sąd Najwyższy subsumcji, prowadzące do rozstrzygnięcia sprawy. Zważywszy,

iż zagadnienie prawne musi budzić poważne wątpliwości sądu rozpoznającego

apelację (zażalenie), jego przedstawienie jest niedopuszczalne, jeżeli sąd zajmuje

w danej kwestii jednoznaczne stanowisko, czyli samodzielnie tę kwestię rozstrzyga,

innymi słowy – nie wyraża i nie uzasadnia możliwości alternatywnego rozwiązania,

z którym związane są wątpliwości co do właściwego wyboru jednej z koncepcji.

Ogólnie rzecz ujmując, zagadnienie prawne musi być tak sformułowane

i uzasadnione,

żeby

Sąd

Najwyższy

miał

podstawy

do

rozstrzygnięcia

przedstawionych wątpliwości (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

15 października 2002 r., III CZP 66/02, z dnia 17 października 1995 r., III CZP

145/95, z dnia 10 lutego 2006 r., III CZP 1/06 i z dnia 29 października 2009 r.,

III CZP 79/09, niepublikowane).

Trzeba jednocześnie przypomnieć, że stawianie określonych wymagań,

którym powinno odpowiadać przedstawienie zagadnienia prawnego, ma związek

ze szczególnym charakterem instytucji pytań prawnych, prowadzącej do związania

sądów rozpoznających sprawę w toku instancji poglądem Sądu Najwyższego,

zawartym w uchwale, a tym samym ograniczenia w pewnym zakresie swobody

orzekania. Dlatego art. 390 § 1 k.p.c. wymaga wykładni literalnej, bez sięgania do

racji celowościowych lub utylitarnych (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu

sędziów z dnia 30 marca 1999 r., III CZP 62/98, OSNC 1999, nr 10, poz. 166).

Konfrontacja zasad przedstawiania zagadnień prawnych na podstawie art.

390 § 1 k.p.c. z zagadnieniem sformułowanym przez Sąd Apelacyjny i z jego

uzasadnieniem, a właściwie – brakiem wymaganego uzasadnienia, prowadzi do

wniosku, ze Sąd Najwyższy nie ma podstaw do rozstrzygania, czy określona

sytuacja faktyczna opisana w pytaniu „uzasadnia odrzucenie jednego z (...)

pozwów”, gdyż Sąd Apelacyjny nie miał wątpliwości, jaka jest odpowiedź.

Sąd Apelacyjny postawił pytanie i na pytanie to sam udzielił, wyrażonej

w jednym

zdaniu,

lecz

stanowczej,

odpowiedzi:

stwierdził,

że

wobec

równoczesnego doręczenia pozwów „w sprawach toczących się pomiędzy tymi

samymi stronami i w części o to samo roszczenie brak jest podstaw do odrzucenia

jednego z nich”. Sąd nie przedstawił żadnych wątpliwości co do tak sformułowanej

tezy, tak, jakby wykluczył zajęcie innego stanowiska, nie dostrzegł ani

nie poszukiwał możliwości innego rozwiązania, nie wskazał argumentów prawnych,

które by rozważał pod kątem potencjalnych możliwości rozstrzygnięcia danej

sytuacji procesowej. Można dostrzec, że Sąd miał raczej wątpliwość co do

konsekwencji

zajętego

stanowiska,

ale

pozostała

ona

jedynie

wzmianką

w uzasadnieniu postanowienia.

Powyższe nakazuje ocenić, że wystąpienie Sądu Apelacyjnego dotknięte jest

wadami, które Sąd Najwyższy, także w obecnym składzie, uznaje za stojące na

przeszkodzie podjęciu uchwały na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.