III CZP 85/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 85/12

POSTANOWIENIE

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 22 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Maria Szulc

SSN Tadeusz Wiśniewski

SSN Kazimierz Zawada

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 marca 2013 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Jana Szewczyka,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Rzecznika Praw Obywatelskich

we wniosku z dnia 3 października 2012 r.,

"Czy zastrzeżenie umowne, które uzależnia skutki czynności prawnej

od spełnienia świadczenia, może stanowić warunek w rozumieniu art.

89 kodeksu cywilnego?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Rzecznik Praw Obywatelskich, na podstawie art. 60 § 2 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.,

obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 499) w zw. z art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy

z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jednolity Dz. U.

z 2001 r., Nr 14, poz. 147 ze zm.), wystąpił do Sądu Najwyższego z wnioskiem

o rozstrzygnięcie w formie uchwały rozbieżności w wykładni art. 89 k.c., przez

udzielenie odpowiedzi na pytanie czy zastrzeżenie umowne, które uzależnia skutki

czynności

prawnej

od

spełnienia

świadczenia,

może

stanowić

warunek

w rozumieniu art. 89 kodeksu cywilnego.

Rzecznik wskazał, że art. 89 k.c. stanowi podstawę prawną i jednocześnie

definicję

warunku

jako

szczególnego

czynności

prawnej.

Stwierdził,

zastrzeżenia,

odwołując

się

do

stanowiącego

pojęcia

tzw.

element

warunków

potestatywnych (condiciones potestativae), czyli zależnych od woli stron, których

istota sprowadza się do uzależnienia skutku od określonego, świadomego

zachowania strony danej czynności prawnej, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego

zarysowały się przeciwstawne kierunki interpretacyjne co do możliwości uznania

zastrzeżenia, uzależniającego następstwa prawne od zdarzenia stanowiącego

spełnienie świadczenia (wykonanie zobowiązania), za warunek w rozumieniu

powyższego przepisu. W uzasadnieniu wniosku przytoczył judykaty, w których

przyjęto, że zastrzeżenie - wskazujące, iż skutek czynności prawnej zależny od

tego czy strona skorzysta z uprawnienia lub zechce zobowiązanie wykonać –

w istocie prowadzi do uzależnienia powstania skutków prawnych czynności

prawnej wyłącznie od woli stron i jako takie, stanowiąc element składowy treści

zawieranej umowy, nie jest zdarzeniem zewnętrznym, przyszłym i niepewnym, stąd

nie może być kwalifikowane jako warunek (art. 89 k.c.). Rzecznik wskazał, że Sąd

Najwyższy w innych orzeczeniach opowiedział się za poglądem, że w ujęciu

całościowym można mówić o zapłacie długu jako zdarzeniu niepewnym, które

ujawnia się w przyszłości, gdyż na spełnienie świadczenia obok oświadczenia woli

dłużnika składają się okoliczności faktyczne. Podkreślano w nich, że samo

spełnienie świadczenia należy traktować jako odrębne zdarzenie prawne, które

niekoniecznie przybiera postać czynności prawnej i na pewno nie zależy wyłącznie

od woli stron, oraz zakwestionowano możliwość uzupełniania warunku o cechy

niewskazane w ustawie, w tym o zewnętrzność zdarzenia wobec czynności prawnej

oraz jego niezależność od woli którejkolwiek ze stron.

W uzasadnieniu zapytania zwrócono uwagę, że rozbieżność co do

wskazanej kwestii oraz

wykładni przepisu art. 89 k.c.

występuje także

w wypowiedziach przedstawicieli nauk prawnych.

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, istnieją ważkie argumenty

przemawiające w aktualnym stanie prawnym, za przyjęciem, że spełnienie

świadczenia stanowi warunek w rozumieniu art. 89 k.c. Wskazał, że kwalifikując

jako warunek zastrzeżenie umowy, które uzależnia powstanie jej skutków prawnych

od spełnienia świadczenia, należy mieć na uwadze przede wszystkim zawartość

normatywną wskazanego przepisu. Opowiedział się za poglądem, że decyduje

ocena, odnoszona jedynie do dwóch wymagań, statuowanych we wskazanym

przepisie, gdyż brak podstaw do wprowadzania innych cech warunku poza

określonymi

przez

samego

ustawodawcę.

W

ocenie

Rzecznika

Praw

Obywatelskich instytucja warunku stanowi szczególny przejaw obowiązywania

w ramach stosunków cywilnoprawnych zasady swobody umów, będącej pochodną

konstytucyjnej zasady wolności gospodarczej (art. 22 Konstytucji RP), stanowiącej

zasadę ustrojową i prawo podmiotowe, którego ograniczenia muszą czynić zadość

kryterium z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Wyjaśnienie istotnych wątpliwości

interpretacyjnych powstałych na gruncie tego przepisu może - jego zdaniem przyczynić się w znacznym stopniu do urzeczywistnienia zasady autonomii woli

(wolności umów), poszanowania podmiotowości prawnej stron umowy, które

świadomie warunkują skutki czynności prawnej (art. 30 Konstytucji RP), wzmocnić

sferę samodzielności i aktywności uczestników obrotu, umożliwić im swobodę

w dostosowywaniu

się

już

w chwili

dokonywania

czynności

prawnej

do

przewidywanych zdarzeń. Ukształtowanie jednolitego orzecznictwa będzie miało

znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości oraz

skutecznej realizacji słusznych praw podmiotowych.

Prokurator Generalny opowiedział się za stanowiskiem, że zastrzeżenie

umowne uzależniające skutki czynności prawnej od spełnienia świadczenia może

stanowić warunek w rozumieniu art. 89 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Treść normatywna art. 89 k.c. obejmuje zarówno definicję legalną warunku

jak i zasadę dopuszczalności dokonania czynności prawnej pod warunkiem oraz

wyjątki od niej, które mogą wynikać z ustawy bądź właściwości czynności prawnej.

Warunek w rozumieniu powyższego przepisu to składnik stosunku prawnego,

mający formę postanowienia jako elementu czynności prawnej, który uzależnia jej

skuteczność prawną od zdarzenia przyszłego i niepewnego. Postanowienie takie,

nie konstytuując czynności, przybiera postać zastrzeżenia o znaczeniu accidentale

negotii. Warunkowa czynność prawna skutkuje związaniem stron czynnością

prawną dotąd, dopóki zdarzenie przyszłe i niepewne się nie ziści. Oznacza to,

że oświadczenia stron są definitywne w chwili zawarcia umowy, tylko jej

skuteczność zależna jest od spełnienia warunku. Okresowy stan zawieszenia

kończy się ziszczeniem (lub nieziszczeniem) zdarzenia, co - od tego momentu

i bezpośrednio - powoduje uzyskanie, zmianę lub utratę praw lub obowiązków

przez strony umowy (skutek prospektywny). Treść przepisu art. 89 k.c. przewiduje

tylko jeden podział warunków - według kryterium skutków czynności prawnych –

a orzecznictwo i nauka prawa, w nawiązaniu do niego, posługuje się ich

utrwalonym

nazewnictwem

jako

zawieszających

(ziszczenie

się

powoduje

powstanie skutku) i rozwiązujących (ziszczenie się powoduje ustanie skutku). Treść

oświadczenia woli zastrzegającego warunek zawieszający „Jeżeli zdarzy się X (fakt

przyszły i niepewny) to nastąpi Y (skutek prawny)” oddala skuteczność spełnienia

świadczenia, a zastrzegającego warunek rozwiązujący „Nastąpi Y pod warunkiem

X” - wprowadza niepewność, czy całe świadczenie zostanie spełnione.

W części judykatów i publikacji, przytoczonych przez Rzecznika Praw

Obywatelskich, odwoływano się do podziału warunków według pozaustawowego

kryterium, tj. sprawczej przyczyny zdarzenia prawnego, od którego strony uzależniły

skutki czynności prawnej. Wynika on z tradycji prawniczej i rozważań prawno porównawczych przedstawicieli doktryny dotyczących innych systemów prawnych

(zwłaszcza prawa francuskiego). W oparciu o tę przesłankę wyróżnia się 3 grupy,

tj. warunki zależne od przypadku (condiciones causales), od woli stron (condiciones

potestativae),

mieszane

(condiciones

mixtae)

oraz

szczególnego

rodzaju

zastrzeżenie tzw. warunek wolicjonarny (si voluero), niekiedy uznawany za podtyp

warunku

potestatywnego.

że kwalifikując

oznaczone

Analiza

uzasadnień

zastrzeżenia

orzeczeń

umowne

sądów

oraz

wskazuje,

oceniając

ich

dopuszczalność, nie zawsze posługiwano się precyzyjną terminologią oraz

niekonsekwentnie odróżniano podział warunków we wskazanych aspektach, co jak się wydaje - legło u podstaw niektórych wątpliwości odnośnie do zajętego przez

nie stanowiska.

W założeniu dalszych rozważań zastrzec zatem należy, że są one oparte na

akceptacji tych poglądów przedstawicieli nauki prawa, które przyjmują, że do

warunków zależnych od woli stron (potestatywnych) nie można zaliczyć

zastrzeżenia sprowadzającego się do stwierdzenia „jeżeli zechce/jeżeli zachcesz”

w ogóle świadczenie spełnić, gdy dotyczy ono jednej ze stron danego stosunku

prawnego, a świadczenie wynika z podstawowej treści stosunku prawnego.

W istocie nie można go kwalifikować jako warunku, aczkolwiek, w nawiązaniu do

rozwiązań prawa francuskiego i niemieckiego, w doktrynie i orzecznictwie

zastrzeżenie takiej treści bywa określane jako warunek czysto-potestatywny,

warunek woli lub wolicjonarny (si voluero, si volet), bądź warunek potestatywny

„w ścisłym znaczeniu”. W omawianym wypadku bowiem zobowiązanie (oraz jego

element w postaci wskazanego zastrzeżenia) nie powstaje („nie jest zaciągnięte”),

gdyż skoro dłużnik nie złożył stanowczego oświadczenia woli odnoszącego się do

swego świadczenia na rzecz wierzyciela, a jego wola w tym zakresie nie jest na

przyszłość niczym ograniczona, czynność prawna w ogóle nie zostaje dokonana.

Niewątpliwie do zastrzeżenia „jeżeli zechce/jeżeli zachcesz” zbliżone jest

postanowienie uzależniające skuteczność umowy od wykonania przez jedną stronę

jej obowiązku nałożonego tą umową, polegającego na świadczeniu głównym.

Każdorazowo w indywidualnych okolicznościach danej sprawy niezbędne jest

wówczas poczynienie

ustaleń,

czy istniała

rzeczywista

wola

zaciągnięcia

zobowiązania, a - po pozytywnym przesądzeniu tej kwestii - w dalszej kolejności

ustalenie treści i dokonanie wykładni złożonych oświadczeń woli dla ustalenia ich

znaczenia oraz oceny skutków prawnych.

Sąd

Najwyższy

podziela

stanowisko,

że

zakres

pojęcia

„warunek

potestatywny” obejmuje szereg, znacząco odmiennych stanów faktycznych

i prawnych. Odwołując się do niego, odróżnić bowiem należy sytuacje, gdy (1)

zastrzeżenie dotyczy woli jednego z organów osoby prawnej (nie będącego

organem zobowiązanym do jego wyrażenia na podstawie ustawy, gdyż wówczas

w rachubę wchodzi warunek prawny), (2) warunek jest częściowo zależny od woli

podmiotu zaciągającego zobowiązanie, a częściowo od innych niezależnych od

niego okoliczności (wola jest jednym z elementów ziszczenia/nieziszczenia się

warunku), (3) wola podmiotu zobowiązanego jest aktem inicjującym bieg zdarzeń,

na których dalszy przebieg nie ma on wpływu, (4) warunek jest zależny od

okoliczności, na które podmiot zobowiązany ma wprawdzie w jakimś zakresie

wpływ, ale które nie odpowiadają cechom ustawowego warunku, (5) warunek

zależy od wydania decyzji administracyjnej lub orzeczenia sądowego na wniosek

(żądanie) stron umowy bądź osób trzecich, (6) warunek zależy od woli dłużnika,

wierzyciela albo obu stron równocześnie (warunek potestatywny na korzyść

dłużnika, wierzyciela bądź obu stron umowy). Zachowanie strony może zatem

bezpośrednio lub pośrednio umożliwić/uniemożliwić spełnienie świadczenia.

Rzecznik Praw Obywatelskich, zgodnie z art. 60 § 2 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, może wystąpić o rozstrzygnięcie

rozbieżności w wykładni prawa jeżeli ujawnią się one w orzecznictwie sądów

powszechnych, sądów wojskowych lub Sądu Najwyższego. Art. 16 ust. 2 pkt 4

ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich stwierdza

natomiast, że Rzecznik może zwracać się z wnioskami do Sądu Najwyższego

o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących

wątpliwości

w

praktyce

lub

których

stosowanie

wywołało

rozbieżności

w orzecznictwie. Hipotezy wskazanych norm nie pokrywają się, przy czym zakres

uprawnień Rzecznika wynikających z ustawy regulującej jego status prawny

i kompetencje jest szerszy, gdyż umożliwia również zwrócenie się o interpretację

przepisów, co do których stosowania w praktyce lub orzecznictwie istnieje

niepewność. W myśl art. 61 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym, jeżeli skład Sądu

Najwyższego

uzna,

że

przedstawione

zagadnienie

wymaga

wyjaśnienia,

a rozbieżności - rozstrzygnięcia, podejmuje uchwałę, w przeciwnym razie odmawia

jej podjęcia, a jeżeli podjęcie uchwały stało się zbędne - umarza postępowanie.

Jak podkreślono w orzecznictwie, obecne brzmienie art. 60 ustawy o Sądzie

Najwyższym różni się w istotny sposób od art. 13 poprzednio obowiązującej ustawy

o Sądzie Najwyższym, wskazującego, że przesłanką przedstawienia zagadnienia

prawnego jest potrzeba wyjaśnienia przepisów prawnych, których stosowanie

wywołało rozbieżność w orzecznictwie, podczas gdy obecnie chodzi o rozbieżność

w orzecznictwie wymagającą wykładni prawa. Oznacza to, że nastąpiło wyraźne

normatywne ograniczenie przedmiotowej dopuszczalności rozstrzygania przez Sąd

Najwyższy abstrakcyjnych zagadnień prawnych, a podjęcie uchwały przez skład

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego dopuszczalne jest tylko w razie ziszczenia się

przesłanek wynikających z art. 60 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym (por. postanowienie składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

20 czerwca 2012 r., III CZP 85/11, OSNC 2013, nr 3, poz. 37, postanowienie składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 września 2004 r., III CZP 25/04,

OSNC 2005, nr 7-8, poz. 146, postanowienie składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 2006 r., III CZP 91/05, nie publ.).

Rozważenia wymaga zatem, czy powyższe przesłanki - w odniesieniu do

wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich - zostały spełnione w takim stopniu, jaki

wymaga

zajęcia

stanowiska

przez

Sąd

Najwyższy

w

formie

uchwały

w poszerzonym składzie. Podkreślić należy, że zagadnienie prawne zostało

sformułowane w sposób bardzo ogólny. Warunek, jako konstrukcja prawna

przewidziana przepisami części ogólnej kodeksu cywilnego, ma zastosowanie do

wszystkich stosunków z zakresu prawa cywilnego, w tym prawnorzeczowych,

zobowiązaniowych i spadkowych. Rzecznik odwołuje się jedynie do pojęć prawa

zobowiązań, zatem wypowiedź Sądu Najwyższego zostanie ograniczona do jego

granic przedmiotowych, pośrednio wyznaczających zakres wątpliwości. Rzecznik

nie precyzuje jednak nawet tego czy wniosek dotyczy umów jednostronnie czy

dwustronnie obowiązujących, przedmiotu zobowiązania w postaci świadczenia

dłużnika w całości czy w części, podstawowego czy ubocznego, a w wypadku

umów wzajemnych spełnienia świadczenia na której stronie ciążącego, czy tylko

tego świadczenia, którego źródłem jest umowa zawierająca zastrzeżenie, czy także

świadczeń wynikających z innych stosunków zobowiązaniowych, czy warunek

może być powiązany z terminem, czy wątpliwości co do kwalifikacji zastrzeżenia

dotyczą obu rodzajów warunku (zawieszającego i rozwiązującego) objętego

hipotezą art. 89 k.c., czy zastrzeżenie ma być rozumiane jako warunek

potestatywny (w znaczeniu: zależny wyłącznie od woli strony), czy także mieszany

(w znaczeniu: częściowo zależny od woli strony), czy także jako tzw. warunek woli

si voluero (w znaczeniu przyjętym wyżej).

Umowy, będące najczęściej dwustronnymi czynnościami prawnymi, są

podstawowym źródłem stosunków obligacyjnych. Ich stronami są wszyscy

uczestnicy obrotu bez względu na status organizacyjnoprawny. Wątpliwa jest zatem

zasadność większości argumentów konstytucyjnych powołanych przez Rzecznika

Praw Obywatelskich. Zwrot "wolność działalności gospodarczej", zawarty w art. 20

Konstytucji RP, dotyczy wyłącznie osób fizycznych i instytucji niepublicznych, które

korzystają

z

praw

i

wolności

przysługujących

człowiekowi

i obywatelowi.

Konsekwentnie, konstytucyjną gwarancją zakazu ograniczania wolności działalności

gospodarczej w inny sposób jak ustawą i tylko ze względu na ważny interes

publiczny, wynikającą z art. 22 Konstytucji RP, objęta jest tylko ta działalność

gospodarcza, dla której materialną podstawą jest szeroko pojęta własność

prywatna, a nie działalność prowadzona przez Państwo i różne instytucje publiczne

z wykorzystaniem majątku Skarbu Państwa, innych państwowych osób prawnych

lub mienia należącego do jednostek samorządu terytorialnego (por. wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 maja 2001 r., K 19/00, OTK-A2001, nr 4,

poz.82). Przepisy powyższe mają charakter ustrojowy, statuują istotę społecznej

gospodarki rynkowej, z której wynika zasada wolności gospodarczej. Art. 30

Konstytucji określa natomiast zasadę godności człowieka, jako źródła wolności

i praw człowieka i obywatela, której poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem

władz publicznych.

Źródłem zobowiązań często są tzw. umowy warunkowe oraz jednostronne

czynności prawne, zawierające zastrzeżenia uzależniające powstanie lub zakres ich

następstw prawnych od woli lub działania (zaniechania) strony, w tym od spełnienia

świadczenia, ale relatywnie rzadko na ich tle wytaczane są powództwa o udzielenie

ochrony prawnej. Motywacja przedstawionego zagadnienia prawnego nie powołuje

się w ogóle na istnienie w praktyce obrotu prawnego trudności, wynikających

z problemów

interpretacyjnych

przepisów

kodeksu

cywilnego

dotyczących

warunku. Zauważyć jednak należy, że być może wynika to z istnienia

samodzielnych unormowań odnoszących się do, najczęściej występującej w obrocie

powszechnym i konsumenckim, umowy sprzedaży a dotyczących zastrzeżenia

przez sprzedawcę własności sprzedanej rzeczy ruchomej do uiszczenia ceny,

sprzedaży na próbę albo z zastrzeżeniem zbadania rzeczy przez kupującego,

z regułami interpretacyjnymi nakazującymi uznawać je, w razie wątpliwości, za

zawarte pod warunkiem zawieszającym (art. 589 k.c., art. 592 § 1 k.c.). Zasada

ochrony konsumenta, jako indywidualnego i ostatecznego nabywcy dóbr lub usług

od profesjonalnego przedsiębiorcy, realizowana jest normą o charakterze lex

specialis, gdyż art. 3853 pkt 8 k.c. wprost uznaje uzależnienie spełnienia

świadczenia od okoliczności zależnych tylko od woli kontrahenta konsumenta za

niedozwolone postanowienie umowne. Jej stosowanie doprowadziło ponadto do

eliminacji szeregu innych warunkowych postanowień umów, zakwalifikowanych jako

klauzule niedozwolone, z praktyki obrotu konsumenckiego. Przewidziane w art. 89

in princ. k.c. ograniczenia ustawowe warunku odwołują się wprost do przepisów

przewidujących taki zakaz albo do właściwości czynności prawnej. Z kolei art. 94

k.c. uznaje za warunek zabroniony jedynie zastrzeżenia niemożliwe, przeciwne

ustawie lub zasadom współżycia społecznego.

Nie jest możliwe sporządzenie katalogu warunkowych czynności prawnych.

W obrocie powszechne są ugody wskazujące zasady rozliczeń i zwolnienia z długu

w części pod warunkiem uiszczenia oznaczonej części długu lub spełnienia innego

świadczenia.

Praktyka

potwierdza

zawieranie

umów

przedwstępnych

pod

warunkiem (w tym spełnienia świadczenia w postaci zapłaty całości lub części ceny

najczęściej w oznaczonym terminie, bądź świadczeń obu stron odnoszących się do

różnych

zdarzeń),

dokonywanie

czynności jednostronnych

pod

warunkiem

(wypowiedzenie stosunku prawnego, odstąpienie od umowy). Zawierane są mniej

lub bardziej sformalizowane porozumienia negocjacyjne zawierające zobowiązania

do zawarcia umowy pod warunkiem, umowy opcyjne uzależniające powstanie lub

skuteczność

stosunku

cywilnoprawnego

od

jakiegoś

zdarzenia

albo

od

oświadczenia woli jednej ze stron (obecnie przeważa pogląd, że nie są to umowy

pod warunkiem zawieszającym że nabywca opcji wykona przysługujące mu

uprawnienie, gdyż nie ma skutku bezskuteczności w wypadku nieskorzystania

z opcji). Często występują w obrocie umowy powiązane, łącznie służące

osiągnięciu tego samego celu, gdy powstanie stosunku zobowiązaniowego

(skuteczności jednej z umów) zależne jest od skuteczności innej, zatem dochodzi

do warunku w znaczeniu technicznoprawnym (umowy sprzedaży lub świadczenia

usług a umowa o kredyt konsumencki, umowa kredytu i umowa ubezpieczenia,

umowy kompensacyjne, umowy zabezpieczające) a powiązanie ma charakter

warunku zawieszającego zawartego w treści wszystkich lub niektórych umów.

Możliwe również powiązanie między poszczególnymi świadczeniami w oddzielnych

stosunkach

zobowiązaniowych

w

ramach

zespołu

umów

równorzędnych

(np. uzależnienie spełnienia świadczenia od spełnienia świadczenia na rzecz

wierzyciela przez inny podmiot w innym powiązanym stosunku prawnym).

W obrocie gospodarczym znaczącą rolę odgrywają tzw. umowy ofertowe,

umowy kompensacyjne (w tym z udziałem osób trzecich). Dostrzegalne jest

wprowadzanie różnych rozwiązań prawnych w zakresie czynności powierniczych

o szczególnym sprzężeniu konstrukcji prawnorzeczowej i obligacyjnej, gdy cel

dokonywanego rozporządzenia rzeczą jest podporządkowany realizacji innych

zamierzeń stron, wynikających z istniejących między nimi powiązań obligacyjnych

(m.in. przewłaszczenie na zabezpieczenie). Być może następstwem dostosowania

się do części poglądów orzecznictwa i doktryny - wskazujących na niezbędność

elementu

zewnętrznego

warunku

w stosunku

do

czynności,

niemożność

całkowitego uzależnienia od woli jednej ze stron stosunku prawnego – jest

dublowanie jako samodzielnych, choć w oczywisty sposób powiązanych, czynności

prawnych

obejmujących

umowy

kredytu

i

umowy

zabezpieczające

(przewłaszczenie na zabezpieczenie, przelew wierzytelności na zabezpieczenie),

udzielanie przez dłużników przy zawieraniu umowy pożyczki pełnomocnictw na

rzecz

wierzycieli

do

dokonywania

czynności

prawnych

rozporządzających

(pełniących w istocie funkcje warunkowych zabezpieczeń lub zapłaty).

Analiza judykatów Sądu Najwyższego potwierdza wprawdzie, że stanowisko

co do dopuszczalności zastrzeżenia, uzależniającego następstwa prawne od

zdarzenia

stanowiącego

spełnienie

świadczenia

(wykonanie

zobowiązania)

i odnoszenia go do pojęcia warunku w rozumieniu przepisu art. 89 k.c., ewoluowało

i nie zawsze było konsekwentne ale nie uzasadnia to wniosku, że obecnie

występują rozbieżności w wykładni prawa.

W pierwszym rzędzie wskazać należy, że źródłem wątpliwości judykatury

było odwoływanie się do nie mającego oparcia w przepisach, dogmatycznego

podziału warunków na zależne od przypadku, od woli stron, mieszane oraz

szczególnego rodzaju zastrzeżenie si voluero, przy czym odróżnienie tego

ostatniego i warunku zależnego od woli stron (potestatywnego) nie było w pełni

konsekwentne. Jednocześnie w części orzeczeń podjęto próbę zsynchronizowania

podziału warunków według kryterium skutków czynności prawnych oraz według

kryterium sprawczej przyczyny zdarzenia prawnego, od którego strony uzależniły

skutki czynności prawnej, co doprowadziło do nieuzasadnionej próby uzupełniania

cech normatywnych warunku, wskazanych w art. 89 k.c., o dalsze elementy,

tj. zewnętrzność

i

niezależność

od

woli

strony,

obciążonej

obowiązkiem

świadczenia. Taka wykładnia, jako wprowadzająca pozaustawowe przesłanki

połączone

z

sankcją

nieważności

czynności

prawnej,

trafnie

została

zakwestionowana w późniejszym orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 26 września 2007 r., IV CSK 118/07, OSP 2008, nr 12, poz. 125)

wskazującym, że spełnienie świadczenia (zapłata długu) nie zawsze jest

zdarzeniem całkowicie zależnym od woli dłużnika, a wobec braku w ustawie innych

konstytutywnych cech warunku zachodzi wątpliwość, czy można uzupełniać

wymagania

warunku o

zewnętrzność zdarzenia

przyszłego

i niepewnego

w stosunku do treści czynności prawnej, oraz o niezależność nastąpienia (nie

nastąpienia) zdarzenia od woli którejkolwiek ze stron.

Zwraca uwagę odmienność sytuacji faktycznych, definiowanych jako

warunek potestatywny i następnie ocenianych w aspekcie przesłanek warunku

normatywnego (art. 89 k.c.), w sprawach, w których dotąd wypowiadał się Sąd

Najwyższy. Przypisywanie uogólniającego charakteru jego stanowisku wyrażonemu

w konkretnej sprawie nie zawsze zatem jest uzasadnione.

Kolejna przyczyna wątpliwości dotyczyła tego, czy w ogóle można

kwalifikować jako warunek zdarzenie polegające na wykonaniu/niewykonaniu przez

dłużnika zobowiązania, skoro treścią czynności prawnej jest zobowiązanie do

spełnienia świadczenia a nie samo spełnienie. Świadczenie jest przedmiotem

stosunku zobowiązaniowego, którego treść wyznaczają obok woli stron przepisy

kodeksu cywilnego, w tym art. 56 k.c. wskazujący, że czynność prawna wywołuje

nie tylko skutki w niej wyrażone, ale i wynikające z ustawy, z zasad współżycia

społecznego i z ustalonych zwyczajów. Polega ono na zachowaniu dłużnika,

zgodnym

z

treścią

zobowiązania

obejmującym

uprawnienia

wierzyciela

i odpowiadające im obowiązki dłużnika, zaspakajającym podlegający ochronie

interes wierzyciela. Treścią czynności prawnej kreującej umowę jest zatem

zobowiązanie do spełnienia świadczenia, a nie samo jego spełnienie. W jednym

z ostatnich orzeczeń Sąd Najwyższy wskazał wprost, że treścią czynności prawnej

objęte jest samo zobowiązanie do spełnienia świadczenia, a nie akt wykonania

umowy, zatem odpowiada on cechom warunku w rozumieniu art. 89 k.c. (por. wyrok

z dnia 17 marca 2011 r., IV CSK 358/10, OSNC 2011, nr 12, poz. 136).

Wymaga podkreślenia fakt, że problemy w zakresie kwalifikacji oznaczonych

postanowień umów jako warunków i ich dopuszczalności wystąpiły zaledwie w kilku

kategoriach spraw, w szczególności dotyczących umów kredytu i pożyczek

powiązanych

z

zabezpieczeniami

(o

charakterze

fiducjarnym),

zbywania

wierzytelności (zwykle umową sprzedaży), których następstwem był przelew

wierzytelności.

w których

Wątpliwości

cel

podporządkowany

dotyczyły

zwłaszcza

czynności

dokonywanego

rozporządzenia

rzeczą

realizacji

wynikającego

powiązań

celu

z

powierniczych,

był

wyraźnie

obligacyjnych

istniejących między stronami, z uwagi na relacje zachodzące między stosunkami

prawnorzeczowymi i obligacyjnymi, różnie oznaczony zakres zobowiązań, w tym

zwrotnych.

Sporne

zagadnienie,

czy

przeniesienie

praw

rzeczowych

na

zabezpieczenie wierzytelności ze zobowiązaniem do zwrotnego ich przeniesienia

w wypadku jej zaspokojenia ze skutkiem umorzenia zobowiązania (przewłaszczenie

na zabezpieczenie) jest czynnością dokonaną pod warunkiem oraz zapłata przez

dłużnika

jest

warunkiem

bezwarunkowego

w

rozumieniu

przeniesienia

praw

art.

na

k.c.,

czy

dochodzi

do

wierzyciela

z

jednoczesnym

zobowiązaniem go pod warunkiem uiszczenia w terminie długu do powrotnego

przeniesienia rozstrzygano różnie. W wyroku z dnia 27 czerwca 1995 r., I CR 7/95

(OSNC 1995, nr 12, poz. 183), Sąd Najwyższy uznał, że bank zobowiązał się do

zwrotnego przeniesienia własności pod warunkiem zawieszającym i wskazał,

że zapłata długu jest czymś więcej niż oświadczeniem woli, gdyż na stan zapłaty

składają się obok woli dłużnika także inne okoliczności faktyczne, tworzące razem

stan odpowiadający pojęciu warunku jako niepewnego zdarzenia, które ujawnią się

w przyszłości. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2000 r., III CKN 246/00

(OSNC 2000, nr 11, poz. 213) przyjęto, że umowa przeniesienia własności

nieruchomości na zabezpieczenie spłaty kredytu, w której kredytodawca zobowiązał

się do przeniesienia z powrotem na kredytobiorcę własności tej nieruchomości

niezwłocznie po spłacie kredytu, nie jest umową o przeniesienie własności

nieruchomości zawartą pod warunkiem (art. 157 § 1 k.c.), gdyż na stan zapłaty

składa się wola dłużnika oraz inne okoliczności faktyczne, tworzące razem stan

odpowiadający pojęciu warunku jako niepewnego zdarzenia, które ujawnią się

w przyszłości. Zabezpieczenia służące wykonalności zaciągniętego zobowiązania

tworzą układ stosunków prawnych o określonej całości. Charakter akcesoryjny

zabezpieczeń rzeczowych, ścisły związek z wierzytelnością, jest ich cechą

strukturalną, która nie pozwala na traktowanie zabezpieczeń jako czynności

prawnych warunkowych czy terminowych. Z tych względów Sąd stwierdził,

że zdarzenia powodowane zachowaniem dłużnika, należącym do wykonania

zobowiązania, nie mogą być oceniane jako pochodzące z zewnątrz stosunku

zabezpieczenia, a zobowiązania pozwanego wierzyciela do przywrócenia do stanu

poprzedniego stosunków własnościowych niezwłocznie po spłaceniu przez

dłużników kredytu nie można kwalifikować jako wprowadzonego do umowy

rozporządzającej uzależnienia ustania skutku rzeczowego od wymienionego

zdarzenia, tj. jako warunku rozwiązującego w rozumieniu art. 89 k.c. Stan

wygaśnięcia wierzytelności jest przesłanką, której powstanie daje dłużnikowi

uprawnienie do żądania od wierzyciela spełnienia, uzasadnionego zobowiązaniem,

obowiązku złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na niego z powrotem

własności nieruchomości w ramach umowy czysto zobowiązującej. Z kolei

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2002 r. (III CKN 748/00, OSNC 2003,

nr 3, poz. 33) wyrażono pogląd, że przewłaszczenie nieruchomości na

kredytodawcę wraz z jego zobowiązaniem się do przeniesienia własności tej

nieruchomości na kredytobiorcę w razie terminowej spłaty kredytu, nie narusza art.

157 § 1 w związku z art. 58 § 1 i art. 94 k.c., gdyż jedna umowa może wywołać

zróżnicowane

skutki,

występujące

na

płaszczyźnie

prawnorzeczowej

i zobowiązaniowej. Właścicielem nieruchomości po zawarciu umowy w formie

przepisanej (art. 158 k.c.) stał się bank, ale ze sfery zobowiązaniowej (pactum

fiduciae) wynikają uprawnienia pozwanych do żądania zwrotu przewłaszczonych

rzeczy istniejące pod warunkiem, zgodnym jednak z art. 157 § 2 k.c. Postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2007 r. (IV CSK 118/07, OSP 2008, nr 12,

poz.125) wydane zostało w stanie faktycznym, w którym uczestnicy dokonali

przeniesienia na zabezpieczenie wierzytelności wnioskodawców udziału w prawie

użytkowania wieczystego gruntu i własności budynku, a strony uzgodniły powrotne

przeniesienie tych praw na uczestników postępowania pod warunkiem zwrotu

pożyczek wraz z odsetkami według określonego harmonogramu oraz pod

warunkiem wywiązywania się dłużników z odrębnie zawartego porozumienia. Sąd

Najwyższy przyjął, że każde zdarzenie, które jest "przyszłe i niepewne", może

według treści art. 89 k.c. stanowić warunek, w szczególności dotyczy to wykonania

bądź

niewykonania

zobowiązania

przez

dłużnika.

Roszczenie

o

zwrotne

przewłaszczenie jest "roszczeniem warunkowym" w rozumieniu art. 19 ust. 3

u.k.w.h., a chwila zaspokojenia wierzyciela, najdalej w uzgodnionej przez strony

dacie spełnienia świadczenia, stanowi zarazem termin wymagalności roszczenia

o zwrotne

przewłaszczenie,

skoro

bowiem

umarza

się

zabezpieczona

wierzytelność, to dochodzi do ziszczenia się warunku zawieszającego, a dalsze

trwanie zabezpieczenia staje się bezprzedmiotowe. Kolejną grupą stosunków

zobowiązaniowych były umowy zbycia wierzytelności, na ogół umową sprzedaży.

Pogląd, że w umowach, w których następstwem zbycia był przelew wierzytelności

pod warunkiem rozwiązującym, że nabywca zapłaci cenę, a w braku zapłaty

umowa

utraci

moc,

można

zastrzec

zarówno

warunek

rozwiązujący

jak

i zawieszający przyjęto w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2011 r.

(IV CSK 358/10, OSNC 2011, nr 12, poz. 136), a że nie jest warunkiem umowy

przelewu wierzytelności zapłata ceny przez nabywcę w wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 5 stycznia 2005 r. (II CK 343/04, niepubl.). Zgodnie natomiast uznano,

że w wypadku powierniczego przelewu wierzytelności w celu jej ściągnięcia

(inkasa), dopuszczalne jest powrotne przejście pod warunkiem rozwiązującym,

w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1999 r. (I CKN 111/99,

OSNC 2000, nr 4, poz. 82), z dnia 9 października 2003 r. (V CK 285/02, niepubl.),

z dnia 23 lutego 2011 r. (V CSK 277/10, OSNC Zb. dodatkowy 2012, nr A).

Istotne znaczenie dla judykatury miały poglądy wyrażone w jednostkowych

stanach faktycznych. W sprawie dotyczącej odmowy dokonania czynności

notarialnej w związku ze stwierdzeniem sprzeczności z prawem oświadczenia

najemcy o zobowiązaniu się do wydania wynajmującemu budynku w terminie

14 dni od rozwiązania umowy najmu i poddaniu się, co do tego obowiązku

egzekucji Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 5 marca 1999 r. (I CKN 1069/98,

OSNC 1999, nr 9, poz. 160) stwierdził, że jeżeli powstanie lub ustanie skutków

czynności prawnej uzależnione jest wyłącznie od woli stron, to takie zastrzeżenie,

jako objęte treścią czynności prawnej, nie może być kwalifikowane jako warunek

w rozumieniu art. 89 k.c. W motywach wskazano, że skutek w postaci rozwiązania

umowy zależy od tego, czy jedna ze stron wypowie umowę najmu z zachowaniem

okresu wypowiedzenia lub wynajmujący wypowie umowę najmu bez zachowania

okresu wypowiedzenia, zatem uzależniony jest wyłącznie od woli stron,

co oznacza, że zastrzeżenie, od którego zależy skutek czynności prawnej, jest

elementem składowym treści umowy najmu, a nie zdarzeniem zewnętrznym,

przyszłym i niepewnym. Orzeczenie to poddano krytyce w doktrynie. Wskazany

w nim kierunek interpretacyjny został jednak zaakceptowany w wyrokach Sądu

Najwyższego z dnia 5 czerwca 2002 r., II CKN 701/00, OSP 2003, nr 10, poz. 124;

z dnia 11 października 2002 r., I CKN 1044/00, niepubl.; z dnia 10 kwietnia 2003 r.,

II CKN 1335/00, OSN-IC 2003, nr 10, s. 34; z dnia 19 lutego 2004 r., IV CK 69/03,

niepubl.; z dnia 10 czerwca 2005 r., II CK 712/04, niepubl.; z dnia 24 czerwca

2004 r., V CK 799/04, niepubl. Odmienne i trafne stanowisko zajęto w wyrokach

Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2007 r. (IV CSK 118/07, OSP 2008, nr 12,

poz. 125) oraz z dnia 17 marca 2011 r. (IV CSK 358/10, OSNC 2011, nr 12, poz.

136) w których wskazano, że spełnienie świadczenia może być warunkiem

w rozumieniu art. 89 k.c., gdyż zapłata nie zawsze jest zdarzeniem całkowicie

zależnym od woli dłużnika. Podkreślono także, podzielając stanowisko zawarte

w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2002 r., III CKN 748/00 (OSNC

2003, nr 3, poz. 33), z dnia 9 października 2003 r., V CK 285/02 (niepubl.), z dnia

26 września 2007 r., IV CSK 118/07 (OSP 2008, nr 12, poz. 125), że dodawanie

dalszych cech, jak zewnętrzność w stosunku do czynności prawnej oraz

niezależność

jego

wystąpienia

lub

niewystąpienia

od

woli

stron,

jest

nieuprawnionym uzupełnieniem hipotezy przepisu. Jedno rozstrzygnięcie zapadło

w sprawie dotyczącej umowy kompensacyjnej (wyrok z dnia 20 września 2007 r.,

II CSK 241/07, niepubl.). Pozytywnie co dopuszczalności zastrzeżenia warunku

w jednostronnej czynności prawnej (wypowiedzenie umowy) Sąd Najwyższy

wypowiedział się w wyroku z dnia 29 kwietnia 2009 r. (II CSK 614/08, OSNC 2010,

nr 2, poz. 32). W kilku orzeczeniach Sąd Najwyższy opowiedział się za możliwością

łączenia warunku i terminu (por. wyroki z dnia 5 marca 1999 r., I CKN 1069/98,

OSNC 1999, nr 9, poz. 160; z dnia 20 września 2007 r., II CSK 241/07, niepubl.;

z dnia 26 września 2007 r., IV CSK 118/07, OSP 2008, nr 12, poz. 125).

Zauważyć ponadto trzeba, że nie można traktować jako reprezentatywnego

stanowiska Sądu Najwyższego ubocznego przytaczania, w uzasadnieniach części

orzeczeń dotychczasowych poglądów judykatury, nie połączonego z zajęciem

samodzielnego stanowiska co od tych kwestii wobec nie zakwalifikowania w ogóle

danego postanowienia umowy jako warunku, stwierdzenia braku bądź nieważności

umowy, lub przy wątpliwościach co do kwalifikacji stosunku prawnego (por. wyroki

z dnia 5 czerwca 2002 r., II CKN 701/00, OSP 2003, nr 10, poz. 124; z dnia

10 kwietnia 2003 r., III CKN 1355/00, niepubl.; z dnia 10 czerwca 2005 r., II CK

712/04, niepubl.; z dnia 31 marca 2005 r., V CKN 490/04, niepubl.; z dnia

13 stycznia 2011 r., III CSK 116/10, niepubl., z dnia 4 kwietnia 2012 r., I CSK

359/11, niepubl.).

Sąd

Najwyższy,

podsumowując

powyższe

rozważania,

stwierdza

że w przeszłości wystąpiła pewna różnica poglądów orzecznictwa, jednakże

dotyczyła ona znacznego okresu czasu i w zasadzie kilku rodzajów stosunków

zobowiązaniowych, zwłaszcza recypowanych do porządku prawnego po zmianie

ustroju społeczno-gospodarczego. Obecnie - w zasadzie - praktyka orzecznicza,

wytyczona

judykatami

Sądu

Najwyższego,

jest

ukształtowana

i zgodna.

Rozbieżności występujące poprzednio były zresztą nie tyle wynikiem zasadniczych

różnic ocen stanu prawnego, ile pewnych problemów definicyjnych i nie zawsze

adekwatnego nawiązywania do konstrukcji normatywnych oraz doktrynalnych.

Prawo cywilne, jako prawo prywatne, reguluje relacje zachodzące między

autonomicznymi

podmiotami

pozostającymi

względem

siebie

w

pozycji

równorzędnej, których uprawnieniem jest kształtowanie między sobą stosunków

cywilnoprawnych i tylko wyjątkowo może ograniczać w interesie publicznym ich

samodzielność. Doktryna prawnicza wręcz postuluje dyrektywę interpretacyjną

opowiadającą się za uznaniem, poza wyjątkami, przepisów prawa cywilnego jako

wyznaczających normy o charakterze względnie obowiązującym. Nie można nie

dostrzec, że strony dokonujące czynności prawnej często są zainteresowane takim

kształtowaniem jej skutków, które uwzględnią przyszły możliwy przebieg zdarzeń,

istotny dla realizacji zamierzonych celów, a przyjęcie zastrzeżeń może zapewnić

relacjom zachodzącym między nimi niezbędną elastyczność. Skutki dopuszczenia

szeroko pojętego warunku są nie do przecenienia, gdyż strony – swobodnie

kształtując stosunek prawny - mogą określić jego treść z uwzględnieniem

indywidualnych

uzależniając

interesów,

je

od

przesunąć w czasie

określonych

okoliczności

skutki czynności prawnej,

(wystąpienia/niewystąpienia

określonego zdarzenia).

Brak argumentów natury dogmatycznej i aksjologicznej dla ograniczania

zasady autonomii stron oraz swobody umów w zakresie wykraczającym poza

przesłanki określone przepisem art. 3531 k.c. Konsekwentnie należy opowiedzieć

się za dominującym stanowiskiem judykatury, że - co do zasady - dopuszczalne jest

dokonanie czynności prawnej zawierającej zastrzeżenie, że jej skutek zależy od

skorzystania z uprawnienia lub woli wykonującego zobowiązanie a zdarzenie

zależne

od

zachowania

strony polegać może

na spełnieniu/niespełnieniu

świadczenia objętego treścią zobowiązania spełnienia świadczenia. Podlegają one

jednak ocenie w płaszczyźnie przesłanek wyznaczonych treścią art. 3531 k.c., która

obejmuje także badanie w aspekcie normatywnej konstrukcji warunku przewidzianej

w art. 89 k.c. W obecnym stanie prawnym nie ma podstaw do wprowadzania

pojęcia warunku potestatywnego w rozumieniu przyjętym w nauce prawa oraz do

poszerzania zakresu wymagań warunku oznaczonych w przepisie art. 89 k.c.

Stanowisko to nie koliduje z wartościami chronionymi porządkiem prawnym, który

zapewnia swobodę kształtowania stosunków umownych, zakazując jedynie jej

nadużywania.

De lege lata brak również podstaw do wprowadzenia wymagania powiązania

warunku potestatywnego z terminem, który przewiduje projekt kodeksu cywilnego,

przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego. Propozycja nowego

brzmienia art. 128 § 1 k.c. sformułowana jest następująco: „Jeżeli ziszczenie się

warunku zależy wyłącznie od woli jednej ze stron i w umowie nie określono terminu,

z upływem którego warunek ma się ziścić, druga strona może wyznaczyć rozsądny

termin, po jego bezskutecznym upływie uważa się, że warunek się nie ziścił”.

Sąd Najwyższy zauważa poza tym, że jednoznaczne rozstrzygnięcie

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Rzecznika Praw Obywatelskich

w zasadzie nie jest możliwe, gdyż problem jest złożony, dotyczy znacząco różnych

stanów faktycznych i prawnych, uogólniona wypowiedź Sądu Najwyższego

w kategoriach potwierdzenia lub zaprzeczenia wprowadzałaby w błąd, a opatrzona

szeregiem dodatkowych wyjaśnień i zastrzeżeń stałaby się nieczytelna i mogłaby

wywołać dalsze wątpliwości interpretacyjne. Samoistne problemy występujące

w danym

stosunku

abstrakcyjnie,

zobowiązaniowym

a w okolicznościach

powinny

faktycznych

być

rozwiązywane

indywidualnej

nie

sprawy

z uwzględnieniem jego właściwości (natury).

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1 ustawy

z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym odmówił podjęcia uchwały.