III CZP 85/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 85/09

POSTANOWIENIE

Dnia 17 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSA Barbara Trębska

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa reprezentowanego przez

Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji

przeciwko „F.” sp. z o.o. w B. i Gminie D.

o ustalenie nieważności umowy sprzedaży,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 listopada 2009 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 18 czerwca 2009 r.,

„Czy w przypadku, gdy Skarb Państwa reprezentowany przez

Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wytoczył powództwo

o ustalenie nieważności czynności prawnej dotyczącej nabycia

nieruchomości przez cudzoziemca, powołując się na to, że nabycie

nieruchomości przez cudzoziemca nastąpiło wbrew przepisom

ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez

cudzoziemców (Dz. U. Nr 167 z 2004 r. poz. 1758 tekst jedn. ze zm.),

przesłanką oceny zasadności takiego powództwa jest istnienie

interesu prawnego w żądaniu ustalenia (art. 189 k.p.c.)?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione przez Sąd Okręgowy w L. zagadnienie prawne powstało w

sprawie, w której Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji wystąpił z powództwem na podstawie art. 6 ust. 2

ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców

(jedn. tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 167, poz. 1758 ze zm. – dalej: „ustawa z dnia

24 marca 1920 r.”) o ustalenie, że określona w pozwie umowa sprzedaży

nieruchomości rolnej zawarta między Gminą D. a „F.” spółką z .o.o. w B., jest

nieważna,

jako

zawarta

bez

wymaganego

zezwolenia

Ministra

Spraw

Wewnętrznych i Administracji.

Pozwani wnosząc o oddalenie powództwa twierdzili, że przedmiotowa

nieruchomość nie jest nieruchomością rolną, wobec czego jej sprzedaż

cudzoziemcowi nie wymagała zezwolenia.

Wyrokiem z dnia 27 października 2008 r. Sąd Rejonowy w C. oddalił

powództwo uznając, że sprzedana nieruchomość nie jest nieruchomością rolną

w rozumieniu art. 8 ust.2 pkt.1 ustawy z dnia 24 marca 1920 r., a tym samym nie

było konieczne uzyskanie przez nabywcę – cudzoziemca zezwolenia ministra

właściwego do spraw administracji.

Przy rozpoznawaniu apelacji strony pozwanej, kwestionującej ocenę Sądu

Rejonowego o nierolniczym charakterze nieruchomości, Sąd Okręgowy przedstawił

do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne: „czy w przypadku,

gdy Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Spraw Wewnętrznych

i Administracji wytoczył powództwo o ustalenie nieważności czynności prawnej

dotyczącej nabycia nieruchomości przez cudzoziemca, powołując się na to, że

nabycie nieruchomości przez cudzoziemca nastąpiło wbrew przepisom ustawy

z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (Dz. U.

Nr 167 z 2004 roku, poz. 1758 – tekst jednolity ze zmianami), przesłanką oceny

zasadności takiego powództwa jest istnienie interesu prawnego w żądaniu

ustalenia (art. 189 k.p.c.)”.

Sąd Okręgowy wskazał, że zagadnienie to powstało na tle stosowania art. 6

ust. 2 ustawy z dnia 24 marca 1920 r. oraz art. 189 k.p.c. i analizując ich treść

stwierdził, że o ustalenie przez sąd nieważności umowy nabycie nieruchomości

przez cudzoziemca można wystąpić zarówno na podstawie art. 6 ust. 2 ustawy

z dnia 24 marca 1920 r. jak i art. 189 k.p.c., jednakże zakresy stosowania obu tych

przepisów są różne. Materialnoprawną przesłanką powództwa opartego na art. 189

k.p.c. jest bowiem wykazanie przez powoda interesu prawnego w żądaniu

ustalenia, co nie stanowi przesłanki powództwa opartego na art. 6 ust. 2 ustawy

z dnia 24 marca 1920 r., które mogą wytoczyć tylko podmioty wskazane w tym

przepisie.

Sąd Okręgowy stwierdził, że podmioty te, choć nie mają osobowości prawnej

a są organami osób prawnych: gminy (wójt, burmistrz, prezydent miasta) lub

Skarbu Państwa (wojewoda i minister właściwy do spraw wewnętrznych) albo

członkami organów wykonawczych powiatu lub województwa (starosta powiatu

i marszałek województwa), mogą na podstawie tego przepisu wytoczyć we

własnym imieniu powództwo o ustalenie nieważności umowy. Z przepisu art. 6

ust. 2 ustawy z dnia 24 marca 1920 r. wynika bowiem dla tak określonych

podmiotów nie tylko zdolność sądowa, w zakresie objętym tym przepisem, lecz

również legitymacja procesowa do wytoczenia powództwa. Nie można bowiem

uznać, zdaniem Sądu, że chodzi tylko o „skrót myślowy” i że w istocie powodem

jest Skarb Państwa lub gmina, reprezentowane przez te jednostki, skoro nie zostało

to wyraźnie wskazane i nie chodzi w tym wypadku o działanie Skarbu Państwa jako

osoby prawnej w stosunkach cywilnoprawnych, o których mowa w art. 34 k.c., lecz

o działanie wyraźnie określonych jednostek, podejmowane w interesie publicznym.

Sąd wskazał, że przepisy k.p.c. i ustaw szczególnych przewidują liczne sytuacje,

w których zdolność sądowa, zdolność procesowa a nawet legitymacja procesowa

w postępowaniu cywilnym została przyznana nie Skarbowi Państwa lub jednostkom

samorządu terytorialnego, mającym zdolność sądową, lecz funkcjonariuszom

publicznym, jednostkom organizacyjnym, organom czy urzędom, które jako takie

nie mają samodzielnej zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych.

A zatem ustawodawca mógł w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 24 marca 1920 r.

przyznać wskazanym tam podmiotom samodzielną legitymację procesową do

wystąpienia z żądaniem ustalenia przez sąd nieważności umowy sprzedaży

nieruchomości cudzoziemcowi bez wymaganego zezwolenia. Ponieważ podmioty

te występują w ochronie interesu publicznego, w przepisie pominięto, jako

przesłankę roszczenia, konieczność wykazania istnienia interesu prawnego.

Sąd Okręgowy stwierdził zatem, że art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 24 marca

1920 r. jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 189 k.p.c., z żądaniem

opartym na art. 6 ust. 2 mogą wystąpić tylko podmioty w nim wskazane, bez

potrzeby wykazania interesu prawnego, natomiast z roszczeniem na podstawie

art. 189

k.p.c.

o

ustalenie

nieważności

umowy

sprzedaży

nieruchomości

cudzoziemcowi może wystąpić każdy, pod warunkiem wykazania istnienia interesu

prawnego.

Sąd Okręgowy wskazał, że w rozpoznawanej sprawie ma miejsce sytuacja

specyficzna, bowiem stroną powodową jest Skarb Państwa jako osoba prawna,

a nie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, który tylko reprezentuje Skarb

Państwa. Z ogólnych zasad stosowania art. 189 k.p.c. wynika, że Skarb Państwa

może domagać się na podstawie tego przepisu ustalenia nieważności umowy

sprzedaży nieruchomości cudzoziemcowi zawartej z naruszeniem wymagań ustawy

z dnia 24 marca 1920 r., jeśli wykaże, że ma w tym interes prawny. W takim

procesie powodem jest Skarb Państwa reprezentowany przez odpowiednią

jednostkę organizacyjną, którą może być także Minister Spraw Wewnętrznych

i Administracji, a interes prawny Skarbu Państwa może wynikać na przykład z faktu,

że był stroną umowy sprzedaży, ustanowiono na jego rzecz hipotekę na

przedmiotowej nieruchomości lub wszczęto wobec tej nieruchomości postępowanie

wywłaszczeniowe.

W ocenie Sądu Okręgowego przedstawione zagadnienie prawne nie tylko

budzi poważne wątpliwości, wiążące się z potrzebą udzielenia odpowiedzi na

pytanie, czy istnienie interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy

stanowi przesłankę oceny zasadności powództwa o ustalenie, lecz ponadto jego

rozstrzygnięcie jest konieczne do rozpoznania apelacji bowiem udzielenie

odpowiedzi pozytywnej może przesądzić o braku potrzeby wypowiadania się, czy

kwestionowana umowa sprzedaży nieruchomości została zawarta z naruszeniem

przepisów ustawy z dnia 24 marca 1920 r., a stanie się tak w wypadku uznania, że

Skarb Państwa nie wykazał interesu prawnego w żądaniu ustalenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z powszechnym stanowiskiem doktryny i orzecznictwa, zagadnienie

prawne stanowiące przedmiot pytania sądu drugiej instancji może dotyczyć jedynie

takich problemów prawnych, które budzą poważne wątpliwości oraz pozostają

w związku z rozstrzygnięciem sprawy. O dopuszczalności wystąpienia z pytaniem

prawnym nie decyduje ani praktyczna doniosłość podniesionego w nim problemu

ani rozbieżności w jego rozwiązywaniu istniejące w doktrynie lub orzecznictwie,

lecz to czy sąd II instancji sam ma rzeczywiście wątpliwości co do sposobu

rozstrzygnięcia tego zagadnienia (porównaj między innymi orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 23 lipca 1998 r. III CZP 24/98 i z dnia 20 września 2005 r.

III SZP 2/05, OSNP z 2006 r., nr 19-20, poz. 312) oraz to, czy ma ono związek

z rozpoznawaną sprawą a jego rozstrzygnięcie jest konieczne do rozpoznania

środka odwoławczego (porównaj miedzy innymi postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 6 marca 1998 r. III CZP 73/97 i z 26 lutego 1975r. I PR 31/75, OSNCP

z 1975r., nr 12, poz. 176).

Analiza stanu sprawy oraz przedstawionego zagadnienia prawnego prowadzi

do wniosku, że nie spełnia ono powyższych wymagań.

Przede wszystkim nie ulega wątpliwości, że w rozpoznawanej sprawie strona

powodowa, którą jest Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji, wystąpiła z powództwem przewidzianym w art. 6

ust. 2 ustawy z dnia 24 marca 1920 r., a nie z powództwem na podstawie art. 189

k.p.c. Wynika to zarówno z treści uzasadnienia pozwu, jak i jednoznacznie

wskazane zostało w uzasadnienie apelacji. Nie wiąże się zatem z rozpoznawaną

sprawą wskazana w zagadnieniu prawnym kwestia, czy Skarb Państwa

występujący o ustalenie nieważności umowy nabycia nieruchomości przez

cudzoziemca z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 24 marca 1920 r., powinien

wykazać istnienie interesu prawnego w żądaniu ustalenia, zgodnie z wymaganiami

art. 189 k.p.c. Skarb Państwa bowiem nie wystąpił z roszczeniem na podstawie

tego przepisu. Niezależnie od tego trzeba też stwierdzić, że konieczność wykazania

istnienia interesu prawnego przez każdego powoda występującego z powództwem

na podstawie art. 189 k.p.c. nie budzi żadnych wątpliwości i nie ma ich także Sąd

Okręgowy stwierdzający wprost, że przesłanką materialnoprawną tego roszczenia

jest istnienie interesu prawnego powoda.

Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Spraw Wewnętrznych

i Administracji wystąpił, jak wskazano wyżej, z powództwem przewidzianym w art. 6

ust. 2 ustawy z dnia 24 marca 1920 r. Z uzasadnienie przedstawionego

zagadnienia prawnego wynika, że Sąd Okręgowy nie ma wątpliwości, iż przepis ten

jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 189 k.p.c. i wystąpienie na jego

podstawie nie wymaga wykazania istnienia interesu prawnego. Sąd Okręgowy nie

ma też wątpliwości, że art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 24 marca 1920 r. kreuje

samodzielną, szczególną zdolność sądową i legitymację procesową podmiotów

w nim wymienionych, nie mających osobowości prawnej ani zdolności sądowej

w innych sytuacjach oraz że w związku z tym z powództwem z art. 6 ust. 2 mogą

wystąpić tylko podmioty w nim wskazane, w tym między innymi Minister Spraw

Wewnętrznych i Administracji, a nie osoby prawne, takie jak Skarb Państwa czy

gmina, których organami lub jednostkami organizacyjnymi są te podmioty.

W konsekwencji Sąd Okręgowy stwierdza, że powodem w sprawie wytoczonej na

podstawie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o ustalenie nieważności

nabycia przez cudzoziemca nieruchomości z naruszeniem przepisów tej ustawy,

może być tylko podmiot wymieniony w tym przepisie, a więc w rozpoznawanej

sprawie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji a nie Skarb Państwa

reprezentowany przez tego Ministra oraz że występując z takim powództwem

Minister nie musi wykazywać istnienia interesu prawnego. Natomiast Skarb

Państwa reprezentowany przez odpowiednią jednostkę organizacyjną, w tym także

Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, może wystąpić na zasadach

ogólnych art. 189 k.p.c. o ustalenie nieważności umowy nabycia przez

cudzoziemca nieruchomości z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 24 marca

1920 r., co wiąże się z koniecznością wykazania interesu prawnego.

W świetle tak przedstawionego stanowiska Sądu Okręgowego trzeba

stwierdzić, że nie występuje w sprawie zagadnienie prawne opisana w pytaniu, jak

również nie można na podstawie uzasadnienia postanowienia określić, czy i jaką

wątpliwość prawną ma Sąd drugiej instancji w związku z rozpoznaniem apelacji.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.