III CZP 85/07 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 18 października 2007 r., III CZP 85/07

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela "K.W." S.A., Oddział

"K.W.K.P.-W." z siedzibą w R.Ś. przeciwko dłużnikowi Henrykowi G. oraz

małżonkowi dłużnika Grażynie G. o egzekucję świadczeń pieniężnych, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 18 października

2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Rejonowy w Bytowie

postanowieniem z dnia 21 maja 2007 r.:

1. „Czy referendarz sądowy uprawniony jest w ogóle do orzekania jako sąd

rejonowy (w tym w sprawach spornych)

a w przypadku odpowiedzi twierdzącej:

2. Czy referendarz sądowy uprawniony jest do orzekania w rozumieniu

przepisu art. 149 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.), w przedmiocie zwolnienia od

kosztów sądowych (opłaty od zażalenia) w sprawie ze skargi na czynności

komornika wniesionej w ramach postępowania egzekucyjnego wszczętego przed

dniem 2 marca 2006 r.?”

podjął uchwałę:

Od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.) referendarz

sądowy jest uprawniony do orzekania w przedmiocie zwolnienia od kosztów

sądowych w sprawie ze skargi na czynności komornika wniesionej w

postępowaniu egzekucyjnym wszczętym przed tym dniem;

odmówił udzielenia odpowiedzi na pytanie sformułowane w punkcie

pierwszym.

Uzasadnienie

W postępowaniu egzekucyjnym wszczętym na wniosek wierzyciela "K.W."

S.A., Oddział "K.W.K.P.-W." Sąd Rejonowy w Bytowie odrzucił skargę małżonka

dłużnika na czynność komornika zajęcia rachunku bankowego. Od tego orzeczenia

małżonek dłużnika wniósł zażalenie, a następnie, po wezwaniu do uiszczenia opłaty

sądowej od tego zażalenia, złożył wniosek o zwolnienie od obowiązku uiszczenia

przedmiotowej opłaty.

Wniosek małżonka dłużnika o zwolnienie od uiszczenia opłaty sądowej został

oddalony postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2007 r. wydanym przez referendarza

sądowego działającego przy Sądzie Rejonowym w Bytowie. Podstawę prawną tego

rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej:

"u.k.s.c."), która weszła w życie z dniem 2 marca 2006 r.

Rozpoznając skargę małżonka dłużnika na orzeczenie referendarza

sądowego w przedmiocie oddalenia wniosku o zwolnienie od opłaty sadowej, Sąd

Rejonowy w Bytowie przedstawił do rozstrzygnięcia, przytoczone na wstępie,

zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości (...).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 390 § 1 k.p.c., zagadnienie kierowane do Sądu Najwyższego

musi mieć charakter prawny, tj. dotyczyć wykładni przepisów prawa materialnego

lub postępowania, nie zaś kwestii stosowania przepisów prawa do konkretnego

stanu faktycznego. Sformułowane przez sąd drugiej instancji zagadnienie nie może

więc sprowadzać się do pytania, które wymaga dokonania przez Sąd Najwyższy

subsumcji lub dokonania wyboru właściwej normy prawnej (postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 17 października 1995 r., III CZP 145/95, nie publ., z dnia 22

października 2002 r., III CZP 64/02, "Prokuratura i Prawo" Orzecznictwo 2003, nr 78, s. 37, oraz z dnia 7 września 2005 r., II UZP 8/05, OSNP 2006, nr 15-16, poz.

252). Zagadnienie prawne musi powstać „przy rozpoznawaniu” apelacji lub innego

środka zaskarżenia, do którego stosuje się odpowiednio przepisy o apelacji, co

oznacza istnienie związku przyczynowego między problemem prawnym a

wydaniem orzeczenia co do istoty sprawy (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

14 listopada 2006 r., III CZP 84/06, nie publ., z dnia 7 listopada 2006 r., III CZP

77/06, nie publ., z dnia 12 kwietnia 2006 r., III SZP 2/06, nie publ., i z dnia 28 lutego

2006 r., III CZP 3/06, nie publ.). Zagadnienie prawne musi też budzić poważne

wątpliwości (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2005 r., III

CZP 68/05, nie publ.). Za niedopuszczalne należy uznać zagadnienie prawne w

sytuacji, w której stanowisko sądu drugiej instancji jest zdecydowane i sądowi nie

chodzi o wyjaśnienie wątpliwości prawnych, lecz o nadanie legitymacji

zaprezentowanemu poglądowi (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13

czerwca 2006 r., II UZP 6/06, nie publ.).

Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Rejonowy w Bytowie, w

zakresie w jakim dotyczy konstytucyjności przepisów kodeksu postępowania

cywilnego oraz ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.), powierzających określone czynności w

postępowaniu cywilnym referendarzom sądowym, jest niedopuszczalne. Po

pierwsze, zagadnienie to nie dotyczy wątpliwości w wykładni prawa, ale oceny

konstytucyjności konkretnych przepisów. Norma konstytucyjna w sposób wyraźny

wskazuje Trybunał Konstytucyjny jako organ wyłącznie uprawniony do badania

zgodności z Konstytucją aktów prawnych oraz tryb w jakim to badanie się odbywa

(art. 188 i n. Konstytucji). Zarówno artykuł 390 k.p.c., jak i przepisy ustawy z dnia 23

listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) oraz

przepisy innych ustaw, na mocy których Sąd Najwyższy podejmuje powierzone mu

czynności, nie stanowią podstawy do działania przez Sąd Najwyższy w zakresie

zastrzeżonym dla Trybunału Konstytucyjnego. Podstawą taką nie jest również art. 8

ust. 2 Konstytucji, traktujący o bezpośrednim stosowaniu Konstytucji.

Uprawnienie sądów do badania zgodności z Konstytucją aktów normatywnych

było wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego, Sądu

Najwyższego, sądów powszechnych i administracyjnych. Sąd Najwyższy

orzekający w obecnym składzie podziela pogląd, że sąd powszechny nie jest

uprawniony do stwierdzenia niezgodności przepisu ustawy z Konstytucją ze

skutkiem w postaci jego niestosowania w rozpoznawanej sprawie. W przypadku

powstania przy rozstrzyganiu sprawy wątpliwości odnośnie do konstytucyjności

konkretnej normy ustawowej, sąd powinien skierować odpowiednie pytanie do

Trybunału Konstytucyjnego (art. 193 Konstytucji). Bezpośredniość stosowania

konstytucji nie oznacza kompetencji sądu do kontroli konstytucyjności

obowiązującego ustawodawstwa, rozumianej jako uprawnienie do pominięcia przy

rozpoznawaniu sprawy przepisu niezgodnego z Konstytucją, bez uprzedniego

rozstrzygnięcia w tym zakresie przez Trybunał Konstytucyjny (zob. postanowienie

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 marca 2000 r., P 12/98, OTK Zb.Urz. 2000, nr

2, poz. 67, wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 października 2000 r., P 8/00,

OTK Zb.Urz. 2000, nr 6, poz. 189 i z dnia 31 stycznia 2001 r., P 4/94, OTK Zb.Urz.

2001, Nr 1, poz. 5, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1994 r., I PRN

53/94, OSNAPUS 1994, nr 11, poz. 179, z dnia 7 listopada 2002 r. V CKN 1493/00,

"Izba Cywilna" 2003, nr 7-8, s. 41, z dnia 27 marca 2003 r., V CKN 1811/00, nie

publ. oraz z dnia 10 sierpnia 2006 r., V CSK 248/06, nie publ., postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 18 września 2002 r., III CKN 326/01, nie publ. i z dnia 13

kwietnia 2005 r., IV CZ 24/05, nie publ., a także wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 27 listopada 2000 r., II SA/Kr 609/98, nie publ.).

Z uzasadnienia przedstawionego zagadnienia prawnego jednoznacznie

wynika, że Sąd Rejonowy, pytając o konstytucyjność przepisów powierzających

określone czynności w postępowaniu cywilnym referendarzom sądowym, nie ma w

tym zakresie wątpliwości, a jego stanowisko jest zdecydowane. Sąd Rejonowy nie

powołał się na istnienie ewentualnych rozbieżności w orzecznictwie sądów,

przedstawił natomiast własne zapatrywania podbudowane poglądami doktryny, dla

których stara się uzyskać akceptację Sądu Najwyższego.

Zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości powstało natomiast na

gruncie wykładni przepisu art. 149 ust. 2 u.k.s.c., zgodnie z którym w sprawach

egzekucyjnych wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy dotychczasowe

przepisy o kosztach sądowych stosuje się do zakończenia postępowania.

Norma intertemporalna wprowadza na grunt ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych – obok tzw. zasady stadiów

postępowania (art. 149 ust. 1), zgodnie z którą postępowanie dzieli się na odrębne

stadia, a przepisy procesowe stosuje się do spraw wszczętych przed ich wejściem

w życie dopiero z chwilą wejścia sprawy w następne stadium postępowania –

zasadę jednolitości postępowania (art. 149 ust. 2). Zasada ta nakazuje stosowanie

przepisów obowiązujących w chwili wszczęcia postępowania aż do jego

zakończenia. Ustawodawca dał prymat zasadzie stadiów postępowania,

ograniczając zasadę jednolitości do spraw egzekucyjnych. Zasady prawa

intertemporalnego w sposób wyraźny odnoszą się do stosowania „przepisów o

kosztach sądowych”, przy czym rozumienie tego pojęcia stanowi główne źródło

powstałych wątpliwości.

Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

wprowadziła wiele zmian dotyczących czynności sądowych w sprawach cywilnych

odnoszących się np. do ustalania wysokości i pobierania od stron opłat sądowych,

pobierania zaliczek na wydatki oraz zwalniania od kosztów sądowych.

Referendarzom sądowym powierzono czynności w zakresie kosztów sądowych, a

do właściwości funkcyjnej sądów rejonowych przekazano rozpoznawanie skarg na

postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie kosztów sądowych lub

kosztów procesu. Ustawa uporządkowała zagadnienia dotyczące kosztów,

przenosząc niektóre kwestie – regulowane poprzednio ustawą z dnia 13 czerwca

1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr

9, poz. 88 ze zm.) – do kodeksu postępowania cywilnego (np. czynności sądowe i

zaskarżalność orzeczeń dotyczących kosztów sądowych), inne zaś, regulowane w

kodeksie postępowania cywilnego, do ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (np. zwolnienie od kosztów sądowych). Dokonując tak szerokich zmian

ustawodawca zawarł w nowej ustawie – poza przepisami merytorycznymi – wiele

przepisów zmieniających, uchylających, przejściowych i dostosowujących. Należy

dodatkowo zważyć, że na gruncie nowej ustawy o kosztach przepisy merytoryczne

nie mają jednolitego charakteru. Część z nich dotyczy bezpośrednio kosztów

sądowych (przepisy materialne), np. dotyczące opłat sądowych, zaliczek

pobieranych na poczet wydatków oraz podstaw i zakresu zwolnienia od obowiązku

ponoszenia kosztów, inne zaś mają charakter norm kompetencyjnych (przepisów

formalnych), regulujących właściwość sądów oraz referendarzy sądowych w

zakresie orzekania w przedmiocie kosztów. Przepis art. 149 ust. 2 u.k.s.c. odnosi

się wyłącznie do przepisów merytorycznych i nie obejmuje przepisów formalnych

dotyczących kompetencji referendarzy sądowych w zakresie orzekania w

przedmiocie kosztów.

Odpowiadając na pytanie, czy referendarz sądowy może dokonywać

czynności w zakresie zwalniania od kosztów sądowych, w sprawach egzekucyjnych

wszczętych przed wejściem w życie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych, należy uprzednio przesądzić, jaka reguła prawa

międzyczasowego znajduje zastosowanie dla ustalenia, które normy

kompetencyjne powinny mieć zastosowanie w postępowaniu egzekucyjnym

wszczętym przed wejściem w życie nowej ustawy o kosztach. W związku z tym, że

z przepisów międzyczasowych nie wynika, aby w omawianym zakresie znalazła

zastosowanie zasada stadiów postępowania lub zasada jednolitości postępowania,

należy sięgnąć po zasadę, mającą na gruncie prawa cywilnego procesowego

ogólny charakter, tj. zasadę czynności procesowych. Zgodnie z nią, nowe przepisy

procesowe powinny być stosowane po ich wejściu w życie we wszystkich sprawach

będących w toku, bez względu na chwilę ich wszczęcia, przy czym stosowanie tych

przepisów ogranicza się do czynności procesowych dokonywanych po dniu wejścia

w życie nowej ustawy (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 53,

oraz uzasadnienie uchwały Sadu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2007 r., III CZP

6/07, OSNC 2007, nr 11, poz. 167). Opowiadając się za tym rozwiązaniem, należy

też mieć na względzie, że celem nowej ustawy o kosztach sądowych było

usprawnienie i przyspieszenie postępowania cywilnego, a jednym z instrumentów

do osiągnięcia tego celu były zmiany zakładające odciążenie sądów i sędziów od

niektórych czynności dotyczących kosztów sądowych, co zrealizowano przez

powierzenie tych czynności referendarzom sądowym. Żadne argumenty natury

jurydycznej, a tym bardziej argumenty natury celowościowej nie przemawiają za

przyjęciem odmiennego rozwiązania.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.