III CZP 84/05 · Sąd Najwyższy

Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 17 lutego 2006 r.,

III CZP 84/05

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący), Sędzia SN Mirosław Bączyk,

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz, Sędzia SN Helena Ciepła, Sędzia SN

Stanisław Dąbrowski, Sędzia SN Józef Frąckowiak, Sędzia SN Jan Górowski,

Sędzia SN Antoni Górski, Sędzia SN Irena Gromska-Szuster, Sędzia SN Maria

Grzelka, Sędzia SN Jacek Gudowski, Sędzia SN Marian Kocon, Sędzia SN Iwona

Koper, Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski, Sędzia SN Grzegorz Misiurek, Sędzia SN

Barbara Myszka, Sędzia SN Henryk Pietrzkowski, Sędzia SN Krzysztof

Pietrzykowski, Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca), Sędzia SN

Zbigniew Strus, Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca, uzasadnienie),

Sędzia SN Lech Walentynowicz, Sędzia SN Hubert Wrzeszcz, Sędzia SN

Mirosława Wysocka, Sędzia SN Kazimierz Zawada, Sędzia SN Dariusz

Zawistowski, Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 lutego 2006 r., przy

udziale Zastępcy Prokuratora Generalnego Ireny Okrągłej oraz Zastępcy Rzecznika

Praw Obywatelskich Stanisława Trociuka, na skutek zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 26 lipca 2005 r.,

III CZP 8/05:

"Czy dziesięcioletni termin przedawnienia, o którym mowa w art. 442 § 1

zdanie drugie k.c., zawsze powinien być liczony od dnia zdarzenia wyrządzającego

szkodę, bez względu na datę powstania czy ujawnienia tej szkody?”

podjął uchwałę:

Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym

przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło

zdarzenie wyrządzające szkodę (art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.), bez względu

na to, kiedy szkoda powstała lub się ujawniła.

Uzasadnienie

I. Na podstawie art. 60 § 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), w związku z art. 16 ust. 2 pkt 4

ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (jedn. tekst: Dz.U. z

2001 r. Nr 14, poz. 147), Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o podjęcie przez Sąd

Najwyższy uchwały mającej na celu rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego

przytoczonego na wstępie. Uznając, że zagadnienie to ma fundamentalne

znaczenie dla praktyki sądowej, skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

postanowieniem z dnia 26 lipca 2005 r. przekazał wniosek o podjęcie uchwały

pełnemu składowi Izby Cywilnej Sądu Najwyższego.

Istota zagadnienia prawnego przedstawionego do rozstrzygnięcia sprowadza

się do tego, czy dziesięcioletni termin przedawnienia przewidziany w art. 442 § 1

zdanie drugie k.c. dotyczy także tych roszczeń, które powstały po jego upływie,

wskutek późniejszego powstania lub ujawnienia się szkody wyrządzonej w

przeszłości. Zdaniem Rzecznika, kwestia ta, o dużej doniosłości społecznej, budzi

poważne rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych, których źródłem jest

także brak jednolitego w tym zakresie stanowiska Sądu Najwyższego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, podobnie jak w doktrynie, można

wyróżnić dwa kierunki interpretacji art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. Według jednego,

zdaniem Rzecznika – przeważającego w orzecznictwie i w doktrynie, kategoryczne

brzmienie art. 442 k.c. nie pozostawia wątpliwości co do tego, że roszczenie o

naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawnia się zawsze

po upływie dziesięciu lat od zdarzenia wywołującego szkodę. Bez znaczenia

pozostaje nie tylko chwila powzięcia przez poszkodowanego wiadomości o

szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia, ale także chwila ujawnienia, a

nawet powstania szkody. Konsekwencją tego poglądu jest stwierdzenie, że

dopuszczalne są przypadki przedawnienia roszczeń nie tylko zanim staną się

wymagalne, ale nawet zanim w ogóle powstaną. Za tym kierunkiem interpretacji

przemawia wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna.

Przeciwnicy tego stanowiska twierdzą, że art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. nie

stanowi wyjątku od zasady, iż roszczenie odszkodowawcze nie może ulec

przedawnieniu zanim wystąpi szkoda. Kierunek ten mają wspierać przede

wszystkim argumenty natury słusznościowej. Według jego zwolenników,

rygorystyczna wykładnia art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. nierzadko prowadzi do

rozwiązań nie do przyjęcia w państwie praworządnym, gdyż może się zdarzyć, że

poszkodowany zostanie pozbawiony ochrony swych praw ze względu na

przedawnienie się roszczeń, które jeszcze nie powstały. Dotyczy to w szczególności

szkód na osobie, związanych z błędami w leczeniu albo wyrządzonych osobom

małoletnim. Za tym kierunkiem wykładni przytaczane są także racje logiczne i

systemowe.

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, trafny wydaje się pierwszy z

powołanych poglądów. Mimo że ścisła wykładnia art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.

może niekiedy prowadzić do niesłusznych rozstrzygnięć, de lege lata nie da się

prawidłowo uzasadnić stanowiska odmiennego. Pokrzywdzenia osób, które doznały

ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a z przyczyn od nich niezależnych – na skutek

przedawnienia roszczenia – pozbawione zostały możliwości naprawienia szkody,

nie da się usunąć w drodze nowatorskiej, słusznościowej wykładni, sprzecznej z

brzmieniem przepisu, ale jedynie w drodze interwencji ustawodawcy.

Prokurator Generalny wniósł o podjęcie uchwały stanowiącej, że bieg

dziesięcioletniego terminu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody

wyrządzonej zdarzeniem, o jakim stanowi art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.

rozpoczyna się z dniem powstania tej szkody.

II. Na uzasadnienie stanowiska, że art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. dotyczy

także szkód przyszłych oraz takich, o których poszkodowany nie wiedział,

przywoływany jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego argument wskazujący na

jednoznaczne brzmienie art. 442 § 1 k.c. (uchwała z dnia 25 października 1974 r.,

III PZP 39/74, OSNCP 1975, nr 5, poz. 82, wyrok z dnia 22 czerwca 1977 r., III PR

64/77, nie publ., uchwała z dnia 25 września 1992 r., III CZP 118/92, "Wokanda"

1992, nr 12, s. 5 oraz wyrok z dnia 17 lutego 1999 r., II CKN 199/98, nie publ.).

Argument ten wysuwano na plan pierwszy także pod rządem kodeksu zobowiązań,

który w art. 283 § 3 zawierał uregulowanie różniące się od art. 442 § 1 zdanie

drugie k.c. jedynie długością terminu przedawnienia (np. wyrok z dnia 7 sierpnia

1967 r., II PR 268/67, "Informacja Prawnicza" 1967, nr 11, poz. 4, uchwała składu

siedmiu sędziów z dnia 12 lutego 1969 r., III PZP 43/68, mająca moc zasady

prawnej, OSNCP 1969, nr 9, poz. 150).

W obowiązującym stanie prawnym wskazuje się również na argumenty

funkcjonalne, podkreślając, że porządek prawny wymaga możliwie szybkiej

likwidacji konfliktów prawnych oraz usankcjonowania trwających od wielu lat,

ustabilizowanych stanów faktycznych, co sprawia, że obok terminu trzyletniego,

biegnącego a tempore scientiae, biegnie także termin dziesięcioletni a tempore facti

(uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 12 lutego 1969 r., III PZP 43/68 i uchwała z

dnia 25 października 1974 r., III PZP 39/74). Akcentowany jest przy tym interes

dłużnika, który po zbyt długim upływie czasu może być praktycznie pozbawiony

możności ochrony swoich praw (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego

1982 r., III PZP 3/81, OSNCP 1983, nr 1, poz. 8). Przywoływany jest także

argument systemowy, że przepis przewidujący dłuższy termin przedawnienia,

liczony od dnia wystąpienia zdarzenia będącego źródłem szkody (art. 442 § 1

zdanie drugie k.c.), stanowi lex specialis względem przepisu ogólnego,

wskazującego jako początek biegu przedawnienia dzień wymagalności roszczenia

(art. 120 § 1 k.c.), a więc przewidującego termin ruchomy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 1969 r., III PZP 43/68, uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 25 października 1974 r., III PZP 39/74 oraz postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1982 r., III PZP 3/81).

Dla wsparcia stanowiska, że termin przedawnienia nie może rozpocząć biegu

dopóty, dopóki nie powstanie szkoda, w orzecznictwie Sądu Najwyższego

najczęściej przywoływany jest argument słusznościowy. Wskazuje się, że wykładnia

art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. (poprzednio art. 283 § 3 k.z.) wiążąca początek biegu

przedawnienia z datą wystąpienia czynu niedozwolonego, prowadziłaby

niejednokrotnie do sytuacji, w której bieg przedawnienia upłynąłby wcześniej, zanim

powstała szkoda i tym samym zanim poszkodowany mógł dochodzić swoich

roszczeń (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 17 czerwca 1963 r., III CO 38/62,

OSNCP 1965, nr 2, poz. 21 oraz wyrok z dnia 21 maja 2003 r., IV CKN 378/01,

OSNC 2004, nr 7-8, poz. 124). Dogmatyczne uzasadnienie takiego rozwiązania

sprowadza się do przyjęcia, że art. 442 § 1 k.c. jest przepisem szczególnym

względem art. 120 k.c. tylko w zakresie, w jakim szkoda następuje bądź

jednocześnie ze zdarzeniem powodującym jej powstanie, bądź niezwłocznie po

nim. W innych przypadkach początek biegu terminu przedawnienia rozpoczyna się

od dnia powstania szkody. Wynika to z zasady wyrażonej w art. 120 § 1 k.c., że

bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się

wymagalne (wyrok z dnia 11 lipca 1959 r., 1 CR 890/58, OSPiKA 1960, nr 10, poz.

263, uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 17 czerwca 1963 r., III CO 38/62;

wyrok z dnia 10 czerwca 1986 r., III CRN 10/86, nie publ., wyrok z dnia 2 grudnia

1998 r., I CKN 910/97, OSNC 1999, nr 6, poz. 114 oraz wyrok z dnia 21 maja 2003

r., IV CKN 378/01). Pomocniczo powoływany jest też argument, że akceptacja

poglądu, iż możliwe są sytuacje, w których roszczenie o naprawienie szkody

przedawni się zanim będzie mogło być dochodzone na drodze sądowej,

prowadziłaby w przypadku szkód powstałych po dniu 16 października 1997 r.,

wyrządzonych przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej, do

oczywistej sprzeczności art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. z art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji

(wyrok z dnia 21 maja 2003 r., IV CKN 378/01).

Podobnie podzielone są zdania w doktrynie. Wyraźnie dominuje pogląd, że

art. 442 § 1 k.c. dotyczy wszystkich roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej

czynem niedozwolonym, a więc także szkód przyszłych albo takich, które ujawniły

się w jakiś czas po zdarzeniu stanowiącym źródło szkody. Zwolennicy tego poglądu

odwołują się w pierwszej kolejności do argumentów płynących z wykładni

językowej. Zwracają uwagę, że brzmienie art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. jest

jednoznaczne. Wynika z niego, że „w każdym wypadku” roszczenie przedawnia się

z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające

szkodę. Wola ustawodawcy jest zatem wyraźna i w myśl zasady lege non

distinguente nec nostrum est distinguere wiąże przy wykładni wymienionego

przepisu. Według zwolenników tego poglądu, do identycznych wniosków prowadzi

wykładnia systemowa, gdyż art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. stanowi lex specialis w

stosunku do art. 120 k.c. w zakresie wskazania chwili początkowej, od której należy

liczyć termin przedawnienia. Dokonując wykładni systemowej zwraca się także

uwagę, że interpretacja przeciwna prowadziłaby do wniosku, iż art. 442 § 2 k.c.,

który przewiduje przedawnienie roszczenia z upływem dziesięciu lat od dnia

popełnienia przestępstwa, bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o

szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia, może być dla poszkodowanego

mniej korzystny niż art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. Podkreśla się ponadto, że termin

przewidziany w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. jest zsynchronizowany z przyjętą w

kodeksie cywilnym zasadą, iż dziesięć lat stanowi najdłuższy termin przedawnienia.

Zwolennicy omawianego poglądu wskazują też na ścisły związek między

przewidzianym w art. 442 k.c. (art. 283 k.z.) terminem a tempore scientiae oraz

terminem a tempore facti. O ile ten pierwszy nie odstępuje od zasady ogólnej, że

bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia wymagalności roszczenia, o tyle drugi,

ze względu także na publicznoprawny cel przedawnienia, ogranicza termin ruchomy

dodatkowym sztywnym terminem. Odwołując się do funkcjonalnej metody wykładni

wskazuje się, że celem art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. jest ostateczna likwidacja

stanu niepewności wynikającej dla dłużnika z tytułu przedłużania się trwania

zobowiązania mimo braku świadczenia. W interesie porządku prawnego leży

możliwie szybka likwidacja konfliktów prawnych m.in. ze względu na wzrastające z

upływem czasu trudności dowodowe. Odpowiedzialność cywilna nie powinna trwać

przez czas bliżej nieoznaczony i dlatego art. 442 § 1 k.c. przewiduje dwa terminy

przedawnienia: ruchomy i sztywny. Niekiedy wskazuje się, że wynika to z założenia,

iż okres dziesięcioletni jest dostatecznie długi, aby mogły się ujawnić wszystkie

ujemne następstwa czynu wymagające naprawienia szkody w drodze spełnienia

świadczenia odszkodowawczego.

Dodatkowo przywoływane są argumenty płynące z wykładni historycznej.

Obowiązujący w kodeksie zobowiązań termin dwudziestoletni został skrócony do lat

dziesięciu już w 1950 r. (art. III ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. – przepisy

wprowadzające przepisy ogólne prawa cywilnego, Dz.U. Nr 34, poz. 312). Od tego

czasu problem upływu terminu przedawnienia przed powstaniem szkody był już

znany, a mimo to w kodeksie cywilnym nie określono początku biegu tego terminu

w inny sposób.

Warto podkreślić, że większość autorów opowiadających się za rygorystyczną

wykładnią art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. uważa termin dziesięcioletni za zbyt krótki,

ponieważ szkoda stosunkowo często pojawia się po jego upływie. Jako środek

mogący złagodzić ujemne skutki przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody

wskazuje na możliwość przerwania jego biegu przez wytoczenie powództwa o

ustalenie, że sprawca ponosi odpowiedzialność za szkody, które mogą powstać w

przyszłości, albo na możliwość nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia, jako

sprzecznego z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).

Zwolennicy poglądu przeciwnego odwołują się przede wszystkim do

argumentów słusznościowych. Twierdzą, że przy przyjęciu niepodzielanego przez

nich poglądu roszczenie może się przedawnić zanim powstanie lub ujawni się

szkoda. Argument ten wspierany jest odwołaniem się do założeń ogólnych

przedawnienia (art. 117 k.c.), z których wynika, że przedawnieniu ulegają

roszczenia majątkowe. Oznacza to, że jeżeli roszczenie nie powstało, nie może się

przedawnić. Wskazuje się także na podstawowy cel odpowiedzialności deliktowej,

jakim jest ochrona poszkodowanego. Zdaniem zwolenników tego poglądu,

przemawiają za nim również względy dogmatyczne. Podkreślają, że art. 442 § 1

zdanie drugie k.c. normuje przedawnienie roszczeń w sytuacjach, w których szkoda

powstała jednocześnie z działaniem sprawcy, natomiast nie dotyczy roszczeń o

naprawienie szkód powstałych w późniejszym czasie. W odniesieniu do nich istnieje

luka, którą należy wypełnić w drodze analogicznego zastosowania art. 442 § 1 k.c.,

co prowadzi do wniosku, że bieg przedawnienia tych roszczeń rozpoczyna się od

dnia powstania szkody. Wsparciu tej argumentacji służy odwołanie się do

umiejscowienia art. 442 k.c., który znajduje się przed przepisami normującymi

odpowiedzialność za szkody na osobie. Ma to oznaczać, że do określenia początku

biegu przedawnienia roszczeń dotyczących szkód na osobie powinien znaleźć

zastosowanie art. 442 k.c., ale stosowany odpowiednio, bądź powinno się sięgnąć

do ogólnych przepisów dotyczących przedawnienia, tzn. do art. 120 k.c.

Niektórzy przedstawiciele doktryny odwołują się do samego pojęcia „czyn

niedozwolony”, wskazując, że o czynie niedozwolonym w znaczeniu

technicznoprawnym można mówić wtedy, gdy istnieje podmiot, któremu przysługuje

dobro prawnie chronione, zachodzi opisany w ustawie czynnik zewnętrzny, który

doprowadził do powstania w nim uszczerbku, a ewentualnie także w innych dobrach

(szkoda albo krzywda), między działaniem czynnika zewnętrznego i uszczerbkiem

istnieje związek przyczynowy prawnie relewantny i ustawa wskazuje podmiot, który

jest obowiązany ponieść ciężar powstałego uszczerbku. Przy takim rozumieniu

czynu niedozwolonego brak któregokolwiek z wymienionych składników wyłącza

możliwość odpowiedzialności i powstania roszczenia o naprawienie uszczerbku.

Dopuszczenie sytuacji, w której wystąpienie niemożliwości dochodzenia roszczeń

zanim powstanie odpowiedzialność, mija się z ogólnym celem przepisów o

odpowiedzialności deliktowej.

III. 1. (...) Artykuł 442 § 1 zdanie drugie k.c. jest przepisem całkowicie jasnym.

Po pierwsze, nie ulega wątpliwości, że nawiązuje do przepisu zawartego w zdaniu

go poprzedzającym, a zatem dotyczy roszczenia o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym, i to każdej szkody, niezależnie od tego, jakie

dobro doznało uszczerbku i niezależnie od rodzaju szkody. Po drugie, użyte w nim

– jako w kolejnym zdaniu normy traktującej o przedawnieniu roszczenia o

naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym – słowa „jednakże w

każdym wypadku”, oznaczają, że bez względu na uregulowanie zawarte w zdaniu

poprzednim, roszczenie przedawnia się z upływem terminu określonego w tym

przepisie, biegnącego od wymienionego w nim zdarzenia. Wynika z tego, że jeżeli

roszczenie nie przedawniło się na podstawie art. 442 § 1 zdanie pierwsze k.c., to

gdy wypełniona została hipoteza przepisu art. 442 § 1 zdanie 2 k.c., roszczenie

ulega przedawnieniu na podstawie tego przepisu. Przesłanki przedawnienia w obu

przepisach określone zostały samodzielnie i są różne; dotyczy to tak długości

terminu przedawnienia, jak i początku jego biegu.

Sformułowanie „dzień, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę”

zastąpiło określenie „dzień spełnienia czynu, wyrządzającego szkodę”, użyte w art.

283 § 3 k.z., będącym odpowiednikiem art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. Nie było ono

w pełni poprawne, gdyż nie obejmowało zdarzeń wyrządzających szkodę

niepolegających bezpośrednio na działaniu ludzkim (np. w razie odpowiedzialności

za szkody wyrządzone przez zwierzęta, ruch przedsiębiorstwa czy mechanicznego

środka komunikacji). Obecnie użyte sformułowanie jest jednoznaczne, odwołuje się

bowiem do jednostki czasu („dzień”), w którym sprawca podjął działanie lub

dopuścił się zaniechania albo nastąpiło inne zdarzenie („zdarzenie”), którego

normalnym następstwem (art. 361 § 1 k.c.) jest „wyrządzenie szkody”.

Nie można zaprzeczyć, że o czynie niedozwolonym w znaczeniu

technicznoprawnym można mówić wówczas, gdy są spełnione wszystkie jego

elementy: działanie (zaniechanie) sprawcy lub inne zdarzenie, szkoda i związek

przyczynowy między nimi. W art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. początku biegu

przedawnienia nie powiązano jednak z „popełnieniem czynu niedozwolonego” czy z

„wyrządzeniem szkody czynem niedozwolonym”, lecz z „dniem, w którym nastąpiło

zdarzenie wyrządzające szkodę”. Nie można zatem w drodze wykładni językowej

dojść do wniosku, że określenie „dzień, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające

szkodę” nie oznacza dnia, w którym miało miejsce działanie (zaniechanie) sprawcy

lub inne zdarzenie wyrządzające szkodę, lecz dzień, w którym spełnione zostały

wszystkie elementy czynu niedozwolonego, w szczególności dzień powstania

szkody. Oznacza to, że zgodnie z wykładnią językową art. 442 § 1 zdanie drugie

k.c., dla określenia początku biegu przedawnienia przewidzianego w tym przepisie

nie ma znaczenia, kiedy szkoda powstała i ujawniła się oraz czy i kiedy dowiedział

się o niej poszkodowany.

2. Według przyjętych zasad dotyczących wykładni prawa podstawową metodą

jest wykładnia językowa, nie można jednak na niej poprzestać, gdy wątpliwości

budzi słuszność i sprawiedliwość przepisu przewidującego przedawnienie

roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym – zwłaszcza

w wypadku szkody na osobie – jeżeli przed upływem przedawnienia poszkodowany

nie tylko nie wiedział, ale nie mógł dowiedzieć się o szkodzie. Uzasadnia to

poddanie art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. wykładni przy zastosowaniu metod

pozajęzykowych.

3. Postęp nauki i techniki sprawia, że wzrastają możliwości ustalenia

wystąpienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym nieraz w bardzo odległym

czasie od chwili zdarzenia, które szkodę wyrządziło. Samo zjawisko wystąpienia

szkody po upływie długiego czasu od chwili zdarzenia ją wyrządzającego nie jest

jednak nowe, co potwierdza orzecznictwo sądowe, nie można zatem zakładać, że

nie było ono znane ustawodawcy lub że je zlekceważył i określając początek biegu

przedawnienia na dzień, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę,

rozumiał przez to dzień, w którym szkoda powstała. W szczególności wskazuje na

to oznaczenie początku biegu przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody

(terminu wygaśnięcia roszczeń) na dzień, w którym nastąpiło zdarzenie

wyrządzające szkodę, również w innych przepisach (nieobowiązujących – np. w art.

283 § 2 i 3 k.z. lub art. 41 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 1986 r. - Prawo

atomowe, Dz.U. Nr 12, poz. 70 ze zm., a także obowiązujących – np. w art. 442 § 2,

art. 4498 k.c. i art. 105 ust. 2 zdanie drugie ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. Prawo atomowe, jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1689 ze zm.).

4. Przepisem ogólnym określającym początek biegu przedawnienia jest art.

120 k.c., według którego bieg ten – z wyjątkiem roszczeń o zaniechanie –

rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się lub stałoby się wymagalne.

Przepis ten nie przewiduje wprawdzie, że bieg przedawnienia określonych roszczeń

może rozpocząć się w innej chwili, lecz liczne przepisy kodeksu cywilnego i innych

ustaw zawierają takie postanowienia (np. art. 229 § 1, art. 243, 263, 322 § 1, art.

4498, 646, 677, 719, 722, 778, 792, 793, 803 § 2, art. 804, 819 § 2 i 3, art. 848, 981,

1007 § 1 i 2 k.c.). Należy do nich także art. 442 k.c. Przepisy te, jako przepisy

szczególne, są wyrazem stanowiska ustawodawcy, że chwila, od której zaczyna

biec przedawnienie zależna jest od rodzaju i treści roszczenia, którego przepisy te

dotyczą i z woli ustawodawcy chwila ta, w drodze odstępstwa od ogólnej zasady

wyrażonej w art. 120 k.c., została określona w tych przepisach. Dlatego przy ich

wykładni, w tym art. 442 § 1 zdanie drugie k.c., nie można odwoływać się, nawet

pomocniczo, do dnia wymagalności roszczenia – rozumianej na ogół jako stan, w

którym wierzyciel ma prawną możliwość żądania zaspokojenia przysługującej mu

wierzytelności – jako chwili mającej znaczenie dla określenia, od kiedy zaczyna biec

przedawnienie roszczeń, których przepisy te dotyczą. Prowadziłoby to bowiem do

zakwestionowania ich wyjątkowego – w stosunku do art. 120 k.c. – charakteru.

5. Przewidziany w art. 442 § 1 zdanie pierwsze stosunkowo krótki, bo trzyletni

termin przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym biegnie od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie

i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (termin a tempore scientiae). Termin ten

ma znaczenie dyscyplinujące, gdyż celem jego ustanowienia jest skłonienie

poszkodowanego, aby nie zwlekał ze skorzystaniem z przysługującego mu

roszczenia. Jest to termin „ruchomy”, jego bieg może się bowiem nieraz rozpocząć

po znacznym upływie czasu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające

szkodę. Oczywistym celem ustanowienia w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. znacznie

dłuższego, dziesięcioletniego, sztywnego terminu przedawnienia tego samego

roszczenia, którego dotyczy norma zawarta w zdaniu je poprzedzającym (terminu

a tempore facti), jest ograniczenie możliwości skutecznego dochodzenia tego

roszczenia w imię wszystkich zasad, które przyświecają idei instytucji

przedawnienia roszczeń majątkowych. Dzień, w którym nastąpiło zdarzenie

wyrządzające szkodę jest – pomijając problematykę czynu ciągłego – pierwszym

dniem, w którym sprawca uwikłał się w stosunek prawny czynu niedozwolonego i

jest pierwszym dniem, od którego można mówić – w razie zaistnienia pozostałych

elementów czynu niedozwolonego – o jego odpowiedzialności za szkodę. Tak

zobiektywizowana chwila najlepiej nadaje się do przyjęcia jej za początek biegu

przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody, po upływie którego definitywnie

nie można żądać jej naprawienia. Trzeba dodać, że w istocie to interes sprawcy

(dłużnika), a nie poszkodowanego (wierzyciela), jest chroniony przez przedawnienie

roszczeń majątkowych, ale nie tylko dłużnik ma interes w tym, aby jego niepewność

co do istnienia obowiązku świadczenia była ograniczona w czasie i ustanie tej

niepewności dało się określić na podstawie jednoznacznych, obiektywnych

mierników. Ograniczenie takie służy przede wszystkim stabilności i pewności

stosunków społecznych, co stanowi podstawowy cel instytucji przedawnienia. Inną

kwestią jest, czy dziesięcioletni termin przedawnienia roszczeń o naprawienie

szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym nie jest zbyt krótki, co może

powodować, że w niektórych sytuacjach, z naruszeniem usprawiedliwionego

interesu poszkodowanego, wyłączona zostaje możliwość zaspokojenia jego

roszczenia.

6. Określenie w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. i w innych powołanych wyżej

przepisach początku biegu przedawnienia (wygaśnięcia) roszczenia o naprawienie

szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym na dzień mogący w niektórych

wypadkach być dniem wcześniejszym niż dzień, w którym doszło do wystąpienia

wszystkich elementów kwalifikujących zdarzenie jako czyn niedozwolony, nie

stanowi wyjątku. Przykładowo, z art. 793 in fine i art. 804 zdanie pierwsze in fine

k.c. można wnioskować o szerszym zastosowaniu uregulowania początku biegu

przedawnienia, odnoszącego się nie tylko do szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym, ale także innych roszczeń, przed spełnieniem się wszystkich

kreujących je przesłanek.

Należy zauważyć, że skuteczne podniesienie zarzutu przedawnienia jest

wystarczające do oddalenia powództwa bez potrzeby ustalenia, czy zachodzą

wszystkie inne przesłanki prawnomaterialne uzasadniające jego uwzględnienie. W

razie podniesienia zarzutu przedawnienia badanie tych przesłanek jest zbędne,

wobec czego możliwe jest oddalenie powództwa ze względu na przedawnienie

roszczenia w sytuacji, w której wobec niespełnienia wszystkich przesłanek

warunkujących jego byt, roszczenie nie zostało jeszcze w pełni ukształtowane.

Skoro zarzut przedawnienia może być skuteczny wobec tak rozumianego

roszczenia, nie ma przeszkód, żeby bieg terminu przedawnienia roszczenia o

naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym mógł być liczony od dnia,

w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę.

7. Szkoda wyrządzona czynem niedozwolonym nigdy nie powstaje przed

zdarzeniem, które ją wyrządziło i, ściśle rzecz biorąc, nigdy nie powstaje

jednocześnie z tym zdarzeniem, gdyż w związku czasowo-przyczynowym zdarzenie

wyrządzające szkodę poprzedza jej powstanie; szkoda następuje zawsze później

niż zdarzenie, które ją wyrządziło. Można więc mówić jedynie o szkodzie powstałej

niezwłocznie po takim zdarzeniu lub o szkodzie powstałej później, w bliższej lub

dalszej przyszłości. Kryterium, według którego możliwe jest dokonanie takiego

rozróżnienia, nie jest ostre i nie wynika z ustawy. Pogląd, że art. 442 § 1 zdanie

drugie k.c. dotyczy tylko roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym, która nastąpiła niezwłocznie po zdarzeniu wyrządzającym szkodę,

a nie dotyczy roszczeń, które nastąpiły później, nie zasługuje na aprobatę. Jest on

wynikiem zastosowania wątpliwego kryterium podziału roszczeń ze względu na

czas powstania szkody i wykładni nierespektującej zasady lege non distinguente

nec nostrum est distinguere. Nie można też uznać, że konsekwencją rozróżnienia

roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ze względu

na czas jej powstania – gdyby rozróżnienie takie na tle art. 442 k.c. było

dopuszczalne – staje się możliwość jedynie odpowiedniego zastosowania tego

przepisu do roszczeń o naprawienie szkody powstałej później. Nie istnieje

podstawa do stwierdzenia luki w ustawie i wypełnienia jej przez zastosowanie do

tych roszczeń art. 442 § 1 k.c. per analogiam, co pozwoliłoby na przyjęcie dnia

powstania szkody za początek biegu dziesięcioletniego terminu przedawnienia

roszczenia o jej naprawienie. Regulacja przedawnienia roszczeń majątkowych w

kodeksie cywilnym nie dopuszcza takiej możliwości, jeżeli bowiem brak przepisu

określającego termin przedawnienia roszczenia danego rodzaju i chwilę, od której

rozpoczyna ono bieg, do ich określenia mają zastosowanie wprost przepisy ogólne

– art. 118 i 120 k.c. (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11

stycznia 2002 r., III CZP 63/01, OSNC 2002, nr 9, poz. 106).

8. Artykuł 442 k.c. jest powszechnie rozumiany jako regulujący przedawnienie

roszczeń o naprawienie wszelkich szkód wyrządzonych czynem niedozwolonym,

zarówno na osobie, jak i w mieniu. Odosobniony jest pogląd, że umiejscowienie

tego przepisu po art. 415-441 k.c., zawierających opis czynów niedozwolonych i

regulujących odpowiedzialność za szkody wyrządzone tymi czynami, a przed art.

444-446 k.c., dotyczącymi naprawienia szkody na osobie, nie pozwala na

bezpośrednie jego zastosowanie do roszczeń o naprawienie szkody na osobie,

wobec czego do roszczeń tych należy zastosować go odpowiednio (ewentualnie

łącznie z art. 120 § 1 k.c.), co z kolei pozwoliłoby na przyjęcie, że dziesięcioletni

termin przedawnienia tych roszczeń, przewidziany w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.,

biegnie dopiero od dnia ujawnienia szkody. Przede wszystkim należy zauważyć, że

pogląd ten nie może być argumentem za niestosowaniem art. 442 k.c. do roszczeń

o naprawienie szkody w mieniu; przyjęcie go wzmacniałoby jedynie tezę, że art. 442

k.c., a więc i jego § 1 zdanie drugie, ma do tych roszczeń zastosowanie.

Omawianego poglądu nie można jednak przyjąć, jest on bowiem konsekwencją

rozróżnienia niewynikającego z treści art. 442 k.c., stanowiącego o przedawnieniu

roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym bez

względu na rodzaj dobra, w którym wyrządzony został uszczerbek. Regulując

przedawnienie roszczeń innymi przepisami ustawodawca rozróżnia szkody na

osobie i szkody w mieniu, czemu dał wyraz np. w art. 105 Prawa atomowego z

2000 r., który w ust. 1 stanowi, że roszczenie o naprawienie szkody jądrowej na

osobie nie przedawnia się, a w ust. 2 określa przedawnienie roszczenia o

naprawienie szkody jądrowej w mieniu i w środowisku.

Przyjęcie omawianego poglądu prowadziłoby do rezultatów nie do

zaakceptowania (...), roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym podlegałyby bowiem wówczas przedawnieniu określonemu według

różnych zasad: roszczenia o naprawienie szkody w mieniu według zasad

określonych w art. 442 k.c., a roszczenia o naprawienie szkody na osobie według

zasad ogólnych, przewidzianych w art. 118 i 120 k.c. Nie można również nie

dostrzec, że tak samo jak art. 442 k.c. bezpośrednio poprzedzające go art. 440 i

441 k.c. regulują ogólne zasady odpowiedzialności za szkody wyrządzone czynem

niedozwolonym. Należałoby więc uznać, że z tego samego powodu co art. 442 k.c.

nie mają one bezpośredniego zastosowania do roszczeń o naprawienie szkody na

osobie wyrządzonej czynem niedozwolonym, czego jednakże nikt nie twierdzi.

9. Nawiązując do art. 442 § 2 i art. 4498 zdanie drugie k.c. oraz art. 105 ust. 2

zdanie drugie Prawa atomowego z 2000 r., trzeba podkreślić, że nie da się ich

rozumieć jako przewidujących rozpoczęcie się biegu dziesięcioletniego terminu

przedawnienia (wygaśnięcia) roszczenia z dniem powstania lub ujawnienia

zdarzenia wyrządzającego szkodę, a nie z dniem wskazanym expressis verbis w

tych przepisach.

Użyte w art. 442 § 2 k.c. określenie „dzień popełnienia przestępstwa” jest

jednoznaczne. Przy jego rozumieniu nie można pominąć uregulowań zawartych w

prawie karnym, które określając początek biegu przedawnienia karalności, wyraźnie

rozróżnia „czas popełnienia przestępstwa” od „czasu, gdy skutek nastąpił” (art. 101

§ 1 i 3 k.k.). Poza tym przyjęcie, że art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. należy rozumieć

w ten sposób, iż przewidziany w nim bieg terminu przedawnienia nie może się

rozpocząć przed powstaniem szkody, spowodowałoby, że sytuacja

poszkodowanego na skutek zbrodni lub występku byłaby gorsza niż sytuacja

poszkodowanego innym czynem niedozwolonym. W tym wypadku dziesięcioletni

termin przedawnienia mógłby bowiem rozpocząć bieg znacznie później niż w

wypadku, gdy szkoda wynikła ze zbrodni lub występku.

Nie ulega wątpliwości, że szkoda wyrządzona wprowadzeniem produktu do

obrotu, jak i szkoda jądrowa w mieniu lub środowisku mogą nieraz powstać w

czasie bardzo odległym od zdarzeń powodujących te szkody. W tych wypadkach

także nie jest możliwe przyjęcie w drodze wykładni, że art. 4498 zdanie drugie k.c. i

art. 105 ust. 2 zdanie drugie Prawa atomowego z 2000 r. oznaczają, iż

przewidziany w nich dziesięcioletni termin przedawnienia (wygaśnięcia) roszczenia

o naprawienie szkody biegnie od dnia jej powstania lub ujawnienia, a nie – jak

wprost stanowią te przepisy – od wprowadzenia produktu do obrotu lub od dnia

wypadku jądrowego.

Wykładnia systemowa, uwzględniająca powołane wyżej unormowania,

sprzeciwia się więc przyjęciu, że określona w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. chwila,

od której biegnie dziesięcioletnie przedawnienie roszczenia o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym, to nie jest dzień, na który wskazuje wykładnia

językowa tego przepisu, lecz dzień, w którym szkoda powstała.

10. Okoliczność, że art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. dopuszcza sytuacje, w

których roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym

przedawni się zanim szkoda powstanie lub się ujawni, nie świadczy, iż przepis ten

w części, w której dotyczy szkód wyrządzonych przez niezgodne z prawem

działanie organu władzy publicznej, powstałych po dniu 16 października 1997 r.,

jest niezgodny z art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji. Po pierwsze, art. 442 § 1 zdanie

drugie k.c. nie zamyka drogi sądowej do dochodzenia roszczeń nawet

przedawnionych, a zatem nie narusza art. 77 ust. 2 Konstytucji. Po drugie, art. 31

ust. 3 Konstytucji dopuszcza możliwość określenia przez ustawę zwykłą, że

roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie

organu władzy publicznej ulega przedawnieniu oraz określenia tak początku biegu,

jak i terminu tego przedawnienia, a art. 77 ust. 1 Konstytucji możliwości tej nie

wyłącza. Dotyczy on tylko roszczeń o wynagrodzenie szkody wyrządzonej przez

niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej, podczas gdy na zasadach

określonych w art. 442 k.c. ulegają przedawnieniu wszelkie roszczenia o

naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. Nie można zakładać, że

art. 77 ust. 1 Konstytucji, zapewniający każdemu wynagrodzenie szkody

wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej,

zapewnia większą ochronę roszczeń o naprawienie takiej szkody niż roszczeń o

naprawienie szkody wyrządzonej innym czynem niedozwolonym.

11. Związanie początku biegu przedawnienia roszczenia o naprawienie

szkody z dniem, w którym nastąpiło zdarzenie ją wyrządzające (działanie będące

źródłem szkody), występuje także w systemach prawnych niektórych państw

europejskich. Przykładowo, w prawie niemieckim roszczenia odszkodowawcze,

które wynikają z naruszenia życia, zdrowia albo wolności, przedawniają się bez

względu na ich powstanie oraz wiedzę albo rażąco niedbały brak wiedzy w

trzydzieści lat od dokonania działania, naruszenia obowiązku albo innego,

powodującego szkodę zdarzenia (§ 199 ust. 2 BGB), a pozostałe roszczenia

odszkodowawcze – z upływem dziesięciu lat od chwili powstania, niezależnie od

wiedzy o nich oraz rażąco niedbałej niewiedzy, albo z upływem trzydziestu lat od

chwili popełnienia czynu, naruszenia obowiązku albo innego zdarzenia będącego

źródłem szkody, niezależnie od ich powstania albo od wiedzy o nich oraz rażąco

niedbałej wiedzy (§ 199 ust. 3 BGB). Rozwiązanie bardzo zbliżone do przyjętego w

art. 442 § 1 k.c. przewiduje art. 60 ust. 1 kodeksu cywilnego szwajcarskiego,

zgodnie z którym roszczenie o naprawienie szkody przedawnia się z upływem roku

od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej

do jej naprawienia, w każdym jednak razie z upływem dziesięciu lat od dnia

działania będącego źródłem szkody. W doktrynie prawa szwajcarskiego dostrzega

się, że w rezultacie takiego uregulowania roszczenie może ulec przedawnieniu,

jeszcze zanim poszkodowany może w ogóle dochodzić naprawienia szkody.

Wskazuje się, że to zamierzone przez ustawodawcę następstwo służy pewności

prawa, może jednak niekiedy prowadzić do niesłusznych skutków. W związku z tym

rozważane jest wprowadzenie dwudziesto albo trzydziestoletniego przedawnienia

roszczeń o naprawienie szkody.

Przywołane unormowania świadczą o tym, że rozwiązanie przyjęte w prawie

polskim w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. nie jest odosobnione.

12. Może budzić wątpliwości w aspekcie konstytucyjnej zasady

sprawiedliwości przepis przewidujący przedawnienie roszczenia o naprawienie

szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, w szczególności szkody na osobie, z

upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę,

wtedy gdy szkoda jeszcze nie powstała lub się nie ujawniła, wobec czego

poszkodowany nie tylko o niej nie wiedział, ale nie mógł wiedzieć. Nie jest jednak

możliwe, żeby w drodze wykładni przyjmować, iż przewidziany w art. 442 § 1 zdanie

drugie k.c. dziesięcioletni termin przedawnienia roszczenia rozpoczyna bieg nie „od

dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę” – jak stanowi expressis

verbis ten przepis – ale od dnia, kiedy szkoda powstała lub się ujawniła. Jakkolwiek

wykładnia powinna uwzględniać takie odczytanie przepisu, które pozwoli na

uznanie, że realizuje on społeczne oczekiwania, nie narusza zasady

sprawiedliwości i pozostaje w zgodzie z Konstytucją, jednak w drodze wykładni nie

można nadać mu innego znaczenia niż to, na które wprost wskazuje jego treść, gdy

za odmiennym rozumieniem nie przemawia wykładnia funkcjonalna, systemowa i

historyczna. Wyniku wykładni art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. nie może przesądzić

to, czy idzie ona z duchem czasu i czy zapewnia właściwą ochronę

poszkodowanego przed skutkami szkody, która może powstać w przyszłości;

wykładnia, że bieg dziesięcioletniego terminu przedawnienia rozpoczyna się z

dniem powstania lub ujawnienia szkody oznaczałaby wkroczenie sądu w

uprawnienia ustawodawcy.

13. Powstały na tle art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. problem zapewnienia

właściwej ochrony poszkodowanego przed skutkami szkody, która powstała lub

ujawniła się na krótko przed upływem lub po upływie dziesięciu lat od dnia, w

którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, wiąże się przede wszystkim z

długością terminu przedawnienia przewidzianą w tym przepisie, a nie z określeniem

chwili, od której biegnie przedawnienie. Dzień, w którym nastąpiło zdarzenie

wyrządzające szkodę, najlepiej nadaje się do przyjęcia za początek biegu terminu

przedawnienie roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym, po upływie którego definitywnie nie można żądać naprawienia

szkody (termin przedawnienia a tempore facti). Gdyby termin, po którym roszczenie

to ulega przedawnieniu, wynosił np. dwadzieścia lat, zapewniona zostałaby

stabilność i pewność w stosunkach społecznych, a więc te cele, których realizacji

służy instytucja przedawnienia roszczeń majątkowych, a także nie zostałby

naruszony usprawiedliwiony interes poszkodowanego, polegający na możliwości

naprawienia poniesionej szkody.

14. W obowiązującym stanie prawnym zapobieżeniu niekorzystnym dla

poszkodowanego skutkom przewidzianego w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.

przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym, gdy szkoda jeszcze nie powstała, może służyć przyjęta w

orzecznictwie konstrukcja powództwa o ustalenie odpowiedzialności sprawcy za

szkodę przyszłą (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

17 kwietnia 1970 r., III PZP 34/69, OSNCP 1970, nr 12, poz. 217), którego

wytoczenie powoduje przerwanie biegu przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.).

Przesłanka powództwa o ustalenie prawa, jaką jest interes prawny w żądaniu

ustalenia (art. 189 k.p.c.), jest spełniona pomimo bezsporności odpowiedzialności

sprawcy za szkodę, gdy w istniejących okolicznościach faktycznych możliwe jest

powstanie szkody w przyszłości.

Możliwe jest też uznanie zarzutu przedawnienia roszczenia za sprzeczny z

zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Możliwość taka, przyjęta w

orzecznictwie (np. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1993 r., III CZP

8/93, OSNCP 1993, nr 9, poz. 153 i z dnia 11 października 1996 r., III CZP 76/96,

OSNC 1997, Nr 2, poz. 16 oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 29 listopada 1996 r., II PZP 3/96, OSNAPUS 1997, Nr 14, poz.

249), nie jest kwestionowana w doktrynie. Norma art. 5 k.c. ma jednak charakter

wyjątkowy i może być zastosowana tylko po wykazaniu wyjątkowych okoliczności.

Przy ocenie, czy zarzut przedawnienia stanowi nadużycie prawa, rozstrzygające

znaczenie mają okoliczności konkretnego wypadku, zachodzące po stronie

poszkodowanego oraz osoby zobowiązanej do naprawienia szkody. W

szczególności ma znaczenie charakter uszczerbku, jakiego doznał poszkodowany,

przyczyna opóźnienia w dochodzeniu roszczenia i czas jego trwania. Możliwość

zastosowania art. 5 k.c. nie zawsze jednak musi być wiązana z negatywną oceną

zachowania osoby zobowiązanej do naprawienia szkody, przejawiającego się w

utrudnianiu wcześniejszego dochodzenia roszczenia przez poszkodowanego.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.