III CZP 82/09 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 29 października 2009 r., III CZP 82/09

Sędzia SN Wojciech Katner (przewodniczący)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie egzekucyjnej z wniosku wierzyciela Banku

Zachodniego WBK S.A. w W. przeciwko dłużnikom Elżbiecie I. i Zbigniewowi I. o

egzekucję świadczeń pieniężnych, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 29 października 2009 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Tarnowie postanowieniem z dnia 30

kwietnia 2009 r.:

"Czy, a jeśli tak to w jakiej wysokości opłatę stosunkową pobiera komornik w

przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela, od

należności uiszczonej przez dłużnika bezpośrednio do rąk wierzyciela już po

wszczęciu egzekucji:

– 5%, uznając spełnione świadczenie pieniężne za pozostałe do

wyegzekwowania w rozumieniu art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji,

– 15%, traktując to świadczenie jak wyegzekwowane w rozumieniu art. 49 ust.

1 tej ustawy,

czy też może opłata egzekucyjna od tej należności w ogóle nie powinna być

pobierana?"

podjął uchwałę:

W przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego na wniosek

wierzyciela po zawiadomieniu dłużnika o wszczęciu egzekucji, od świadczenia

spełnionego przez dłużnika bezpośrednio wierzycielowi, komornik pobiera

opłatę określoną w art. 49 ust. 2 zdanie pierwsze ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr

167, poz. 1191 ze zm.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 maja 2007 r. o

zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 112, poz. 769).

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia powstało przy

rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w Tarnowie zażalenia na postanowienie Sądu

Rejonowego w Tarnowie rozstrzygającego skargę dłużników na postanowienie

komornika z dnia 1 sierpnia 2008 r. o ustaleniu kosztów postępowania

egzekucyjnego wszczętego w dniu 21 stycznia 2008 r.

Zaskarżonym postanowieniem, wydanym w związku z umorzeniem

postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela zgłoszony przed doręczeniem

dłużnikowi zawiadomienia o wszczęciu egzekucji, komornik ustalił te koszty na

sumę 25 559,45 zł obejmującą opłatę stosunkową przewidzianą w art. 49 ust. 1

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (jedn. tekst:

Dz.U. z 2006 r. Nr 167, poz. 1191 ze zm. – dalej: "u.k.s.e.") i wezwał dłużników do

uiszczenia brakującej kwoty 23 575,05 zł.

Sąd Rejonowy, uwzględniając częściowo skargę dłużników, zmienił

zaskarżone postanowienie w ten sposób, że koszty postępowania egzekucyjnego

ustalił na kwotę 9986,92 zł, brakującą zaś ich część – podlegającą pobraniu od

dłużnika – na kwotę 7847,58 zł. Stwierdził, że komornik był uprawniony do pobrania

od dłużnika opłaty stosunkowej w wysokości 5% wartości kwoty pozostałej do

wyegzekwowania na dzień złożenia wniosku o umorzenie postępowania. Opłata

stosunkowa w wysokości 15% może być pobrana tylko od kwot faktycznie

wyegzekwowanych. Nie podzielił zapatrywania skarżących, że do wartości

świadczenia pozostałego do wyegzekwowania w rozumieniu art. 49 ust. 2 u.k.s.e.

nie wlicza się kwoty uiszczonej przez dłużnika do rąk wierzyciela (163 000 zł) i z

tego względu oddalił dalej idącą skargę dłużników.

Sąd Okręgowy, rozpoznając zażalenie komornika na postanowienie Sądu

Rejonowego, przedstawił zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.

Wyraził pogląd, że komornik jest uprawniony do pobrania opłaty egzekucyjnej

określonej w art. 49 ust. 2 u.k.s.e.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne wiąże się z wykładnią art. 49 u.k.s.e. w

brzmieniu określonym ustawą z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o

komornikach sądowych i egzekucji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 112,

poz. 769), która weszła w życie z dniem 28 grudnia 2007 r. Postępowanie

egzekucyjne, w toku którego wyłoniło się to zagadnienie, zostało wszczęte w dniu

21 stycznia 2008 r., według zaś z art. 15 zdanie pierwsze ustawy z dnia 24 maja

2007 r., koszty w sprawach egzekucyjnych wszczętych po wejściu w życie tej

regulacji rozlicza się według przepisów nowych.

W znowelizowanym art. 49 ust.1 u.k.s.e. utrzymana została reguła, że w

sprawach o egzekucję świadczeń pieniężnych komornik pobiera od dłużnika opłatę

stosunkową ustaloną od wartości wyegzekwowanego świadczenia, z zastrzeżeniem

jej minimalnej oraz maksymalnej wysokości. Wprowadzono jedynie zróżnicowanie

tej opłaty w zależności od zastosowanego sposobu egzekucji, zmniejszając jej

wysokość w przypadku świadczeń wyegzekwowanych z rachunku bankowego i z

wynagrodzenia za pracę.

Z treści powołanego przepisu wynika jednoznacznie, że określone w nim

zasady pobierania opłaty stosunkowej i określenia jej wysokości odnoszą się

wyłącznie do świadczenia wyegzekwowanego, tj. świadczenia uzyskanego –

według zapatrywania prezentowanego konsekwentnie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego – w wyniku realnych działań komornika będących rezultatem

efektywnej egzekucji (por. uzasadnienia uchwał z dnia 14 lipca 1998 r., III CZP

28/98, OSNC 1998, nr 12, poz. 202, z dnia 26 września 2000 r., III CZP 26/00,

OSNC 2001, nr 4, poz. 54, z dnia 16 grudnia 2005 r., III CZP 115/05, OSNC 2006,

nr 12, poz. 196, z dnia 16 października 2008 r., III CZP 90/08, OSNC 2009, nr 9,

poz. 123, z dnia 12 lutego 2009 r., III CZP 142/08, OSNC 2009, nr 12, poz. 163

oraz uzasadnienia postanowień z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 57/03, nie publ. i

z dnia 14 lipca 2005 r., III CZP 42/05, "Biuletyn SN" 2005, nr 10, poz. 14). W

uchwale z dnia 12 lutego 2009 r., III CZP 142/08, Sąd Najwyższy podkreślił, że

spełnienie świadczenia przez dłużnika bezpośrednio wierzycielowi w toku

wszczętego wcześniej postępowania egzekucyjnego oznacza, iż to nie działanie

komornika doprowadziło do zaspokojenia wierzyciela, ponieważ stan taki został

osiągnięty na skutek pozaegzekucyjnej czynności samego dłużnika. Stan zawisłości

postępowania egzekucyjnego nie pozbawia bowiem dłużnika możliwości

dokonywania czynności wywołujących skutki materialnoprawne, mających wpływ na

bieg tego postępowania w wyniku wniosków wierzyciela.

Na ścisłe powiązanie opłaty przewidzianej w art. 49 ust. 1 zdanie pierwsze

u.k.s.e. z efektywnością i skutecznością egzekucji wskazał również Trybunał

Konstytucyjny w wyrokach z dnia 17 maja 2005 r., P 6/04 (OTK-A Zb.Urz. 2005, nr

5, poz. 50) i z dnia 8 maja 2006 r., P 18/05 (OTK-A Zb.Urz. 2006, nr 5, poz. 63).

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że odmienne rozwiązanie, przyjęte w art. 49 ust. 1

zdanie trzecie u.k.s.e. w brzmieniu określonym ustawą z dnia 24 września 2004 r. o

zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 236, poz. 2356), uprawniające

komornika do pobrania pełnej opłaty stosunkowej w każdym przypadku umorzenia

postępowania i bez względu na czas prowadzenia egzekucji, po którym

postępowanie zostało umorzone, jest niezgodne z art. 2 Konstytucji.

Ustawodawca, uwzględniając dorobek judykatury w zakresie wykładni art. 49

ust.1 u.k.s.e., przede wszystkim zaś usunięcie z porządku prawnego z dniem 18

maja 2006 r. – wskutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 maja 2006

r., P 18/06 – normy przewidującej pobranie, w razie umorzenia postępowania

egzekucyjnego, opłaty stosunkowej w takiej samej wysokości jak w przypadku

ściągnięcia egzekwowanego świadczenia, uregulował zasady pobierania tej opłaty

w odmienny sposób. Przywrócona została reguła, że opłata (stosunkowa) może być

pobrana jedynie w przypadkach umorzenia postępowania egzekucyjnego na

wniosek wierzyciela oraz na podstawie art. 823 k.p.c., z tą jednak modyfikacją, iż

podstawę ustalenia wysokości tej opłaty stanowi – w zasadzie – wartość

świadczenia pozostałego do wyegzekwowania (art. 49 ust. 2 zdanie pierwsze

u.k.s.e.). Podstawa ta nie wchodzi w grę, gdy wniosek wierzyciela o umorzenie

postępowania zgłoszony został przed doręczeniem dłużnikowi zawiadomienia o

wszczęciu egzekucji, gdyż w takiej sytuacji komornik pobiera od dłużnika opłatę w

wysokości 1/10 przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (art. 49 ust. 2 zdanie

drugie u.k.s.e.). Opłaty stosunkowej od wartości świadczenia pozostałego do

wyegzekwowania nie pobiera się również w razie umorzenia postępowania

egzekucyjnego z innych przyczyn niż żądanie lub bezczynność wierzyciela (art. 49

ust. 5 u.k.s.e.).

Z treści art. 49 ust. 2 u.k.s.c. nie wynika, aby pobranie opłaty w przypadku

umorzenia postępowania na żądanie wierzyciela było uwarunkowane motywami

rezygnacji z dalszego prowadzenia egzekucji. Brak powiązania zasadności

pobrania opłaty od tej przesłanki harmonizuje z dyspozycją art. 825 pkt 1 in

principio k.p.c., pozostawiającego wierzycielowi pełną swobodę w zakresie

rozporządzania postępowaniem egzekucyjnym i – co za tym idzie – wyłączającym

możliwość dociekania przez organ egzekucyjny przyczyn żądania umorzenia

egzekucji.

Trzeba również zauważyć, że – zgodnie z art. 804 k.p.c. – organ egzekucyjny

nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego

tytułem wykonawczym. W świetle tego unormowania, gdy dłużnik w toku

postępowania egzekucyjnego spełni świadczenie do rąk wierzyciela, a ten nie

zażąda umorzenia postępowania, organ egzekucyjny zobligowany jest

kontynuować egzekucję zgodnie z treścią tytułu wykonawczego. Nieuzasadniony

jest zatem wniosek, że świadczenie spełnione przez dłużnika poza postępowaniem

egzekucyjnym nie wchodzi w zakres świadczenia pozostałego do wyegzekwowania

w rozumieniu art. 49 ust. 2 zdanie pierwsze u.k.s.e.

Na wolę ustawodawcy przyjęcia takiego rozwiązania wskazują także motywy

przytoczone w uzasadnieniu projektu ustawy z dnia 24 maja 2007 r. nowelizującej

art. 49 u.k.s.e. (Sejm V kadencji, druk nr 1287). Potrzebę zmiany unormowań

zawartych w tym artykule argumentowano zamiarem powiązania wysokości opłaty

pobieranej przez komornika z rzeczywistym nakładem jego pracy w danym

postępowaniu egzekucyjnym, koniecznością wprowadzenia instrumentów

sprzyjających poprawie efektywności i skuteczności egzekucji, w tym – co istotne z

punktu widzenia rozpatrywanego zagadnienia prawnego – mechanizmów zachęty

dla dłużnika do szybszego i dobrowolnego spełnienia egzekwowanego obowiązku,

premiowanych obniżeniem opłaty w razie dobrowolnego zaspokojenia wierzyciela w

toku egzekucji.

Wyniki wykładni językowej, systemowej oraz funkcjonalnej art. 49 ust. 1, 2 i 5

u.k.s.c. nie usprawiedliwiają zatem wniosku, że w sprawach o egzekucję świadczeń

pieniężnych w przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego na żądanie

wierzyciela – podyktowane dobrowolną zapłatą egzekwowanej należności –

zgłoszone przed doręczeniem dłużnikowi zawiadomienia o wszczęciu egzekucji, nie

ma podstaw do pobrania od dłużnika opłaty stosunkowej od spełnionego w ten

sposób świadczenia. Przeciwnie, wskazują na to, że w takiej sytuacji od

świadczenia spełnionego przez dłużnika bezpośrednio do rąk wierzyciela komornik

pobiera opłatę przewidzianą w art. 49 ust. 2 zdanie pierwsze u.k.s.c.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.