III CZP 82/08 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 17 września 2008 r., III CZP 82/08

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Centrum Ortopedii i

Rehabilitacji Narządu Ruchu im. R. w Ł. przeciwko Narodowemu Funduszowi

Zdrowia, Ł. Oddziałowi Wojewódzkiemu w Ł. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17 września 2008 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 15 maja

2008 r.:

"Czy do roszczeń samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej

wobec Narodowego Funduszu Zdrowia o zwrot kosztów zwiększonego

wynagrodzenia pracowników, powstałych wskutek realizacji ustawowego

obowiązku, nałożonego przepisem art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 roku o

negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń u przedsiębiorców

oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) stosuje się

szczególny dwuletni termin przedawnienia z art. 751 pkt 1 k.c., czy też ogólny

termin przedawnienia z art. 118 k.c., oraz kiedy powstaje wymagalność tegoż

roszczenia?"

podjął uchwałę:

Do roszczeń samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

wobec Narodowego Funduszu Zdrowia o zwrot kosztów zwiększonego

wynagrodzenia pracowników, należnego na podstawie art. 4a ustawy z dnia

16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu

przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.), stosuje się trzyletni termin przedawnienia

przewidziany w art. 118 k.c. do roszczeń związanych z prowadzeniem

działalności gospodarczej. Wymagalność takich roszczeń wyznaczają zasady

rozliczeń przyjęte w umowie o udzielanie świadczeń medycznych

obowiązującej w okresie, za który pracownikom przysługiwało zwiększone

wynagrodzenie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Łodzi przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie

prawne, które powstało przy rozpoznawaniu apelacji powodowego Centrum

Ortopedii i Rehabilitacji Narządu Ruchu im. R. w Ł. Powództwo tego samodzielnego

publicznego zakładu opieki zdrowotnej skierowane przeciwko Narodowemu

Funduszowi Zdrowia – Ł. Oddziałowi Wojewódzkiemu w Ł. o zapłatę kwoty

94 288,18 zł Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił wyrokiem z dnia 28 grudnia 2007 r.

Przedmiotem sporu była suma, którą strona powodowa wypłaciła w 2001 r. swoim

pracownikom na podstawie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o

negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u

przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze

zm. – dalej: „u.n.s.”), wprowadzonego ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie

ustawy o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu wynagrodzeń u

przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw i ustawy o zakładach opieki

zdrowotnej (Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz. 45). Sąd ustalił, że strony łączyły dwie

umowy o udzielanie świadczeń medycznych na okres od dnia 1 stycznia 2001 r. do

dnia 30 czerwca 2001 r. i od dnia 1 lipca 2001 r. do dnia 31 grudnia 2001 r.

W związku z obowiązkiem podwyższenia wynagrodzeń za pracę wynikającym z art.

4a u.n.s. od września 2001 r. powód zaczął wypłacać 86 pracownikom podwyżkę w

wysokości 203 zł i do grudnia 2001 r. wypłacił z tego tytułu kwotę 94 288,18 zł.

Nieplanowane wydatki spowodowały konieczność zaciągnięcia pożyczki.

W lipcu 2003 r. powód wezwał pozwanego do uznania jego prawa do środków

finansowych na uregulowanie zobowiązań wobec pracowników z tytułu ustawowych

podwyżek w 2001 i 2002 r., a następnie w lipcu 2006 r. zażądał zapłaty

2 940 565,20 zł z tytułu zwrotu kosztów zwiększonego wynagrodzenia

pracowników, po czym dnia 2 maja 2007 r. wystąpił z powództwem. Sąd pierwszej

instancji uznał, że zgłoszone roszczenie jest usprawiedliwione co do zasady, oddalił

je jednak jako przedawnione. Przyjął, że powód żądał wykonania umowy o

świadczenie usług, do której odpowiednio stosuje się przepisy o umowie zlecenia

(art. 734-751 k.c.). Przedawnienie roszczeń wynikających z takiej umowy reguluje

art. 751 k.c., ustanawiający dwuletni termin przedawnienia roszczeń o

wynagrodzenie za spełnione czynności i o zwrot poniesionych wydatków

przysługujące osobom, które stale lub w zakresie działalności przedsiębiorstwa

trudnią się czynnościami danego rodzaju.

Sąd Okręgowy określił początek biegu przedawnienia, z powołaniem się na

art. 120 § 1 k.c., na dzień 1 stycznia 2002 r., stanowiący datę wykonania i

wzajemnego rozliczenia dwóch zawartych przez strony umów.

Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Apelacyjny powziął wątpliwości, które ujął w

zagadnieniu przedstawionym do rozstrzygnięcia. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczy dwóch

problemów: długości terminu przedawnienia dochodzonego przez powoda

roszczenia o zwrot kosztów ustawowo podwyższonego wynagrodzenia

pracowników oraz chwili wymagalności tego roszczenia. Udzielenie odpowiedzi

wymaga zatem rozważenia charakteru prawnego roszczenia, o którym ma orzekać

Sąd Apelacyjny. Problem ten budził wiele kontrowersji i wywołał rozbieżności w

orzecznictwie, także w rozstrzygnięciach Sądu Najwyższego. W wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 24 września 2003 r., I CK 143/03 (OSNC 2004, nr 11, poz.

179) wykluczono roszczenie samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

wobec Narodowego Funduszu Zdrowia jako następcy prawnego Kas Chorych o

zwrot równowartości podwyżki wynagrodzeń pracowniczych, wypłaconej na

podstawie art. 4a u.n.s., a w wyroku z dnia 17 marca 2005 r., III CK 405/04 (OSNC

2006, nr 2, poz. 36) uznano art. 4a u.n.s. za podstawę roszczenia zakładu opieki

zdrowotnej w stosunku do Narodowego Funduszu Zdrowia.

Kwestię tę rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 130/05 (OSNC 2006, nr 11, poz. 177), gdyż od

czasu jej podjęcia można uznać za ustabilizowany przyjęty w niej pogląd, że artykuł

4a u.n.s. stanowi – w związku z art. 56 k.c. – podstawę roszczenia samodzielnego

publicznego zakładu opieki zdrowotnej w stosunku do Narodowego Funduszu

Zdrowia o zwrot zwiększonego wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład ten,

mimo prawidłowego gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie umowy o

udzielanie świadczeń zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub w

części. Przyjmując to stanowisko za podstawę rozważań należy stwierdzić, że

ustawowo narzucona samodzielnym publicznym zakładom opieki zdrowotnej

podwyżka wynagrodzeń pracowników w latach 2001 i 2002 stała się jednym ze

skutków, jakie na podstawie art. 56 k.c. wywołały zawarte na ten okres umowy o

udzielenie ubezpieczonym świadczeń zdrowotnych i umożliwia dochodzenie kwot

niezbędnych do pokrycia kosztów związanych z realizacją wypłaty podwyższonej

części wynagrodzeń, jako części umownego świadczenia pieniężnego. Tylko takie

rozumienie art. 4a u.n.s. pozwala wpleść go w system umów o udzielanie

świadczeń zdrowotnych, stanowiących podstawę stosunków prawnych pomiędzy

Narodowym Funduszem Zdrowia a zakładami opieki zdrowotnej.

Konsekwencją przytoczonego stanowiska jest konieczność rozpatrywania

roszczenia strony powodowej w ramach umów o udzielanie świadczeń medycznych

w 2001 r., a nie w oderwaniu od tej umowy. Wymagalność tego roszczenia

oceniana więc musi być w nawiązaniu do treści umów, z których roszczenie jest

wywodzone, zgodnie bowiem z postanowieniem art. 53 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 6

lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym, obowiązującym w

okresie, którego dotyczy spór, umowy między kasą chorych a świadczeniodawcami

powinny określać m.in. zasady rozliczeń ze świadczeniodawcami, w których mieści

się oznaczenie sposobu i terminów realizacji wypłat oraz reguł ustalania ich

wysokości.

Sąd Apelacyjny powołał się na specyfikę roszczenia stanowiącego przedmiot

sporu, która wynikała z niedoskonałości regulacji prawnej i związanych z tym

niejasności dotyczących przysługiwania samodzielnym publicznym zakładom opieki

zdrowotnej roszczenia o sfinansowanie kosztów narzuconej ustawowo podwyżki i

adresata tych roszczeń. Te okoliczności nie mogą jednak stanowić przesłanek

uzasadniających wprowadzenie odmiennych reguł wymagalności roszczenia

wpisanego ostatecznie w regulacje umowne, leżą one bowiem poza stosunkiem

prawnym, z którego wynika roszczenie i mogą jedynie podlegać ocenie pod kątem

nadużycia prawa w wypadku podniesienia zarzutu przedawnienia.

Zważywszy, że wydatki na podwyższenie wynagrodzeń pracowników nie

mieściły się w preliminarzach stanowiących podstawę zawieranych umów,

zazwyczaj wymagalność roszczenia z tego tytułu łączy się z terminem końcowego

rozliczenia umowy. Jest tak nawet wówczas, gdy wypłata podwyżek nastąpiła

później – dobrowolnie lub na skutek realizacji orzeczeń sądowych wydanych na

korzyść pracowników – zobowiązanie bowiem do spełnienia tych świadczeń ciążyło

na zakładach opieki zdrowotnej już w okresie, za który podwyżka wynagrodzeń

obowiązywała. Skoro zatem wymagalność roszczenia jest stanem, w którym

wierzyciel może domagać się wykonania zobowiązania przez dłużnika, decydujące

znaczenie dla ustalenia momentu wymagalności ma, zgodnie z art. 455 k.c., termin

realizacji obowiązku zapłaty przez kasę chorych, określony w umowie jako

ustawowo oznaczony konieczny jej element.

Przechodząc do zagadnienia, czy termin przedawnienia takiego roszczenia

podlega ocenie według art. 118 k.c., czy też ma do niego zastosowanie art. 751 pkt

1 k.c., należy się skupić na problemie, czy umowa o udzielenie ubezpieczonym

świadczeń zdrowotnych stanowi – jak zgodnie stwierdziły Sądy obu instancji –

umowę o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu.

To zagadnienie było już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. W

uzasadnieniu wyroku z dnia 10 grudnia 2004 r., III CK 134/04 (OSP 2005, nr 6, poz.

79) Sąd Najwyższy zaznaczył, że przed wejściem w życie ustawy o powszechnym

ubezpieczeniu zdrowotnym przyjmowano, iż umowy o świadczenie usług

medycznych należały do umów o świadczenie usług, nieuregulowanych odrębnymi

przepisami. W rezultacie, na podstawie art. 750 k.c. stosowało się do nich

odpowiednio przepisy o zleceniu, jednak ustawa o powszechnym ubezpieczeniu

zdrowotnym wprowadziła nową umowę szczególnego rodzaju, określaną jako

umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych, zawieraną przez kasy chorych ze

świadczeniodawcami. Ustawa oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 27 października 1998 r. w sprawie wymagań i kryteriów, jakim

powinni odpowiadać świadczeniodawcy, oraz zasad i trybu zawierania umów ze

świadczeniodawcami na pierwszy rok działalności Kas Chorych (Dz.U. Nr 134, poz.

873 ze zm.) sprecyzowała przedmiot i tryb zawierania tej umowy oraz jej strony.

Różni się ona zdecydowanie od dotychczas znanych umów o świadczenie usług

medycznych, reguluje bowiem problematykę udzielania świadczeń na rzecz osób

trzecich – ubezpieczonych. Jej celem jest zobowiązanie świadczeniodawcy do

spełnienia określonych świadczeń wobec ubezpieczonych, a dopiero realizacją tego

obowiązku jest pełnienie opieki zdrowotnej przez świadczeniodawcę na rzecz

ubezpieczonych. Omawiana umowa w powołanych aktach prawnych

konsekwentnie określana jest jako umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych.

Konstrukcyjna odrębność tej umowy spowodowała, że Sąd Najwyższy, podzielając

stanowisko wyrażane także w piśmiennictwie prawniczym, uznał, iż jest to odrębna

umowa ukształtowana w ustawie o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym,

stanowiąca umowę szczególną, uregulowaną innymi przepisami w rozumieniu art.

750 k.c., co wyłącza możliwość odpowiedniego stosowania do niej przepisów o

zleceniu.

Przytoczone stanowisko jest przekonujące, a umowę o udzielanie świadczeń

zdrowotnych należy uznać za odrębny typ umowy nazwanej. Niewątpliwie

unormowanie tej umowy w przepisach ustawy o powszechnym ubezpieczeniu

zdrowotnym i przepisach wykonawczych nie było wyczerpujące, co potwierdza treść

§ 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 października 1998 r., nakazującego w

sprawach nieuregulowanych w rozporządzeniu stosować – m.in. do umów –

przepisy kodeksu cywilnego. Jednak uzupełnienie jej treści normatywnej nie

powinno następować przez odwołanie się do przepisów o zleceniu, gdyż takiej

możliwości nie wprowadza § 8 rozporządzenia, a wyłącza ją art. 750 k.c. W

rezultacie przy ocenie roszczeń wynikających z tej umowy nie można stosować art.

751 k.c.; przedawnienie takich roszczeń podlega regułom ogólnym przewidzianym

w art. 118 k.c.

Artykuł 118 k.c. przewiduje jednak dwa terminy przedawnienia –

dziesięcioletni oraz trzyletni; termin krótszy ma zastosowanie do roszczeń o

świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności

gospodarczej, a termin dłuższy do pozostałych roszczeń. Strony sporu pozostawały

w przekonaniu, że właściwy jest termin trzyletni, nie były jednak zgodne co do

podstaw jego zastosowania, tzn. co do tego, czy powództwo obejmuje roszczenie

okresowe, czy też roszczenie związane z prowadzeniem działalności

gospodarczej. (...)

Ze względu na sposób ujęcia hipotezy art. 118 k.c. analizę trzeba rozpocząć

od rozważenia możliwości zastosowania trzyletniego terminu przedawnienia, a

zatem rozważyć, czy roszczenie o zwrot kosztów wypłaty podwyższonego

wynagrodzenia może być zakwalifikowane jako roszczenie okresowe lub jako

roszczenie związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Roszczenia okresowe, czyli powtarzające się, wyróżniane są ze względu na

czynnik czasu, który wpływa na wielkość należności, a jednocześnie porządkuje

wymagalne świadczenia w ten sposób, że następują one kolejno po sobie, w

równych odstępach i układają się w szereg, lecz każde z nich jest przedmiotem

odrębnego roszczenia (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 26 stycznia 2005 r., III CZP 42/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 149). Takich cech

nie wykazuje roszczenie o zwrot kosztów zwiększonego wynagrodzenia

pracowników. Okresowy charakter mają wprawdzie leżące u jego podstaw

roszczenia pracownicze o wynagrodzenie, jednak sposób rozliczeń umów o

udzielanie świadczeń zdrowotnych nie jest bezpośrednio powiązany z terminami

wypłat dla pracowników lecz następuje według reguł ustalonych w umowach między

kasami chorych a świadczeniodawcami, z reguły według zasad ratalnych, mających

na celu zapewnienie świadczeniodawcom dopływu środków umożliwiającego

racjonalne gospodarowanie w okresie, na który zawierana jest umowa. Skoro

umowy o udzielanie świadczeń zdrowotnych musiały określać maksymalną kwotę

zobowiązania kasy chorych wobec świadczeniodawcy (art. 53 ust. 4 pkt 4 ustawy o

powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym), to trudno znaleźć argumenty

przemawiające za okresowym charakterem ratalnej (częściowej) wypłaty należności

przez kasy chorych.

Drugim rodzajem roszczeń, do których stosuje się trzyletni termin

przedawnienia przewidziany w art. 118 k.c., są roszczenie związane z

prowadzeniem działalności gospodarczej, konieczne jest zatem ustalenie, czy

sporne roszczenie jest związane z prowadzeniem takiej działalności, co wymaga

rozważenia, czy samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej prowadzą

działalność gospodarczą. (...)

Ten aspekt aktywności samodzielnych publicznych zakładów opieki

zdrowotnej Sąd Najwyższy poddał ocenie w uchwale z dnia 11 maja 2005 r., III CZP

11/05 (OSNC 2006, nr 3, poz. 48), wskazując, że (...) zadaniem samodzielnych

publicznych zakładów opieki zdrowotnej jest udzielanie świadczeń i promocja

zdrowia. Działalność ta prowadzona jest stale, w sposób zawodowy, zorganizowany

i planowy, realizowana jest na własny rachunek i we własnym imieniu. Nie jest to

wprawdzie działalność nastawiona na zysk, niemniej jej racjonalizację zapewnia

poddanie jej zasadom rachunku ekonomicznego (art. 34, 35b ust. 1 i 2, art. 50, 53,

54 i 55 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej), co w innych wypadkach uznawano

w orzecznictwie za kryterium wystarczające do przypisania działalności cech

gospodarczych (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 1993 r., III

CZP 156/92, OSNCP 1993, nr 9, poz. 152). Sąd Najwyższy w omawianej uchwale

zaznaczył także, że samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej uczestniczy w

obrocie gospodarczym przez realizację odpłatnych, ekwiwalentnych świadczeń

wzajemnych, głównie finansowanych ze środków publicznych, które powinny

stanowić z założenia należytą zapłatę za wykonane usługi medyczne. Może też

zawierać umowy cywilnoprawne z innymi przedsiębiorcami.

Uznając przytoczoną argumentację za aktualną także w odniesieniu do

sytuacji prawnej i ekonomicznej powoda, należy podzielić wniosek Sądu

Najwyższego, że działalność samodzielnych publicznych zakładów opieki

zdrowotnej, oceniana według reguł stosowanych w obrocie, jest działalnością

gospodarczą, co nie sprzeciwia się konkluzji, że jako jednostki organizacyjne

będące ogniwem wykonującym zadania państwa w zakresie zapewnienia

obywatelom opieki zdrowotnej są silnie uzależnione ekonomicznie od systemu w

którym funkcjonują. Uzależnienie to jednak nie rzutuje na samodzielność,

profesjonalizm, stałość czy organizacyjną stabilność funkcjonowania, lecz jedynie

na jej opłacalność. Brak zysku z prowadzonej działalności nie wyklucza jednak jej

gospodarczego charakteru.

Roszczenie o zwrot kosztów podwyższonych wynagrodzeń pracowniczych

stanowi jeden z elementów należnej samodzielnemu publicznemu zakładowi opieki

zdrowotnej ekwiwalentnej zapłaty za jego świadczenia, mieści się zatem w pojęciu

roszczenia związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej. Przesądza to

konieczność stosowania do takiego roszczenia trzyletniego terminu przedawnienia

właściwego dla roszczeń związanych prowadzeniem działalności gospodarczej.

Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi, jak w uchwale.