III CZP 81/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 81/13

UCHWAŁA

Dnia 13 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku B., R., W. N.-B. sp.j. na odmowę dokonania czynności

notarialnej,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 13 grudnia 2013 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w T.

postanowieniem z dnia 10 września 2013 r.,

"Czy

dopuszczalne

jest

zrzeczenie

się

użytkowania

wieczystego gruntu stanowiącego własność Skarbu Państwa, nie

objętego przepisami ustawy z dnia 19 października 1991 r.

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, przez

osobę prawną nie będącą państwową ani samorządową osobą

prawną?"

podjął uchwałę:

Użytkownik

wieczysty,

który

nie

może

zrzec

się

przysługującego mu prawa na podstawie przepisów ustawy

z

dnia

października

1991

r.

o

gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (jedn. tekst: Dz. U.

z 2012 r. poz. 1187 ze zm.), może wyzbyć się tego prawa zgodnie

z art. 9021 k.c. stosowanym w drodze analogii.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w T. rozpoznając zażalenie wnioskodawcy na decyzję

notariusza T. O., który odmówił dokonania czynności notarialnej, powziął istotne

wątpliwości i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia

zagadnienie

prawne

sformułowane

w sentencji

swojego

postanowienia z dnia 10 września 2013 r. Zagadnienie to powstało na tle

następującego stanu faktycznego.

W dniu 3 czerwca 2013 r. T. O. - notariusz w T. odmówił spółce działającej

pod firmą […] spółka jawna z siedzibą w T. dokonania czynności prawnej

polegającej na zrzeczeniu się prawa użytkowania wieczystego niezabudowanej

nieruchomości gruntowej stanowiącej własność Skarbu Państwa. Zdaniem

Notariusza, w aktualnym stanie prawnym ustawodawca umożliwia zrzeczenie się

użytkowania wieczystego w ściśle określonych przypadkach, uregulowanych w art.

17b ust. 3 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa wyłącznie w przypadku użytkowania nieruchomości rolnych będących własnością

Skarbu Państwa, oraz art. 16 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami zezwalając na tę czynność państwowym oraz samorządowym osobom prawnym.

Przepisy te należy traktować jako leges speciales względem ogólnej zasady braku

możliwości zrzeczenia się użytkowania wieczystego.

Sąd Okręgowy wskazał, że przed utratą mocy art. 179 k.c. (wyrok TK z dnia

15 marca 2005 r., K 9/04, Dz. U. z 2005 r. Nr 48, poz. 462), który zezwalał

właścicielowi na zrzeczenie się własności nieruchomości w drodze jednostronnej

czynności, dopuszczalność zrzeczenia się użytkowania wieczystego w drodze

stosowanego per analogiom art. 179 § 1 k.c. w zw. z art. 237 k.c. nie budziła

większych wątpliwości w obrocie prawnym.

Pod wpływem argumentacji przedstawionej przez Trybunał w uzasadnieniu

powołanego wyroku, w orzecznictwie jako podstawę prawną do zrzeczenia się

użytkowania

wieczystego

przyjmowano

przepis

o

ograniczonych

prawach

rzeczowych, a nie o zrzeczeniu się własności (art. 246 k.c.). W uchwale z dnia

19 maja 2006 r. (III CZP 26/06, OSNC 2007, nr 3, poz. 39) Sąd Najwyższy wskazał,

że użytkowanie wieczyste jest prawem sui generis, bliższym wprawdzie własności,

jednak w jednej kwestii wykazuje szczególne podobieństwo do ograniczonych praw

rzeczowych: jest prawem na rzeczy cudzej. Zastosowanie zatem art. 246 k.c.

w drodze analogii do użytkowania wieczystego bardziej odpowiada istocie tego

prawa. Tak też Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 sierpnia 2006 r. (III CZP 60/06,

OSNC 2007, nr 6, poz. 81).

Inne stanowisko Sąd Najwyższy zajął w postanowieniach z dnia 30 czerwca

2006 r. V CSK 131/0 i V CSK 133/06), stwierdzając, że użytkownik wieczysty nie

będący państwową lub samorządową osobą prawną może zrzec się swoich praw

na podstawie art. 179 k.c., stosowanego w drodze analogii. Sąd Najwyższy przyjął,

że skutek zrzeczenia w postaci wygaśnięcia praw do gruntu i budynków

powstaje w wyniku jednostronnej czynności prawnej podmiotu zrzekającego się

i podkreślił, że do zrzeczenia się użytkowania wieczystego nie ma zastosowania

art. 246 § 2 k.c., dotyczący ograniczonych praw rzeczowych. Podobnie, w wyroku

z dnia 16 stycznia 2009 r., V CSK 259/08 (OSNC-ZD z 2009, nr 4, poz. 98)

Sąd Najwyższy stwierdził, że w kwestiach nieuregulowanych w przepisach

o użytkowaniu wieczystym, wymagających stosowania analogii, w pierwszym

rzędzie należy sięgać do przepisów dotyczących własności a nie ograniczonych

praw rzeczowych.

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że rozważane zagadnienie jest źródłem

kontrowersji także w piśmiennictwie. Część przedstawicieli doktryny, zarówno

w stanie prawnym przed wspomnianym wyrokiem TK jak i po, dopuszczała

zrzeczenia się prawa użytkowania wieczystego. Z kolei inna grupa konsekwentnie

sprzeciwia się dopuszczalności zrzeczenia się użytkowania w przypadkach,

w których przepis na to wyraźnie nie zezwala. Uzasadnienie tego stanowiska

można sprowadzić do tezy, że o ile brak jest wyraźnego uprawnienia w ustawie lub

w treści czynności prawnej, wówczas nie jest możliwe jednostronne zniesienie

dwustronnego stosunku prawnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W aktualnym stanie prawnym możliwość wyzbycia się prawa rzeczowego nie

jest uregulowana jednolicie. W stosunku do rzeczy ruchomych ustawodawca

wyraźnie przewidział możliwość wyzbycia się własności przez jednostronne

działanie uprawnionego, czyli porzucenie rzeczy w takim zamiarze (art. 180 k.c.).

Natomiast gdy chodzi o własność i inne prawa rzeczowe dotyczące nieruchomości

regulacja jest zróżnicowana i niekompletna. W odniesieniu do ograniczonych praw

rzeczowych

ustawodawca

dopuścił

wyzbycie

jednostronne

oświadczenie

uprawnionego

się

takiego

(zrzeczenie

się

prawa

poprzez

prawa)

złożone

właścicielowi rzeczy (art. 246 k.c.). Gdy chodzi o własność nieruchomości to na tle

stanu prawnego, który obowiązywał do dnia 15 lipca 2006 r., także dopuszczano

możliwość wyzbycia się własności poprzez zrzeczenia się w drodze jednostronnego

oświadczenia woli uprawnionego w formie aktu notarialnego (art. 179 k.c.). Przepis

ten utracił jednak moc w związku z wyrokiem Trybunał Konstytucyjny z dnia

15 marca 2005 r. (K 9/04; Dz. U. Nr 48, poz. 462), w którym Trybunał uznał, że jest

on sprzeczny z Konstytucją. Od dnia 11 października 2008 r., na mocy ustawy

z dnia 23 lipca 2008 r. (Dz. U. Nr 163, poz. 1012) zmieniającej kodeks cywilny,

wyzbycie się własności nieruchomości jest możliwe na podstawie umowy z gminą

lub Skarbem Państwa, w której właściciel zobowiązuje się do nieodpłatnego

przekazania im nieruchomości (art. 9021 k.c.).

Odmiennie przedstawia się regulacja dotycząca możliwości wyzbycia się

prawa użytkowania wieczystego. Inaczej niż w przypadku innych praw rzeczowych

dotyczących nieruchomości, ustawodawca nie przewidział ogólnej możliwości

wyzbycia się takiego prawa. Natomiast w art. 16 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651

ze zm.) oraz art. 17b ustawy z dnia 19 października 2001 r. o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (jedn. tekst: Dz. U z 2012, poz. 1187

ze zm.) dopuścił możliwość zrzeczenia się tego prawa, ale tylko przez określone

osoby i w odniesieniu do określonych nieruchomości. Ponadto możliwość wyzbycia

się prawa użytkowania wieczystego przewiduje art. 33 ustawy z dnia 24 sierpnia

2001 r. o restrukturyzacji hutnictwa żelaza i stali (Dz. U. Nr 111, poz. 1196 ze zm.).

Wprawdzie w przepisie tym mowa jest o zrzeczeniu się prawa, ale z drugiej strony

stwierdza on, że takie „zrzeczenie” następuje w drodze umowy zawartej w formie

aktu notarialnego. Jest to wiec w istocie tryb wyzbycia się użytkowania wieczystego

podobny do tego, który aktualnie przewiduje art. 9021 k.c. w stosunku do własności.

Taka

regulacja

możliwości

wyzbycia

się

prawa

użytkowania

wieczystego,

szczególnie brak ogólnego przepisu zezwalającego, tak jak przy własności lub

ograniczonych prawach rzeczowych, na wyzbycie się prawa stała się przyczyną

rozbieżnych poglądów na temat tego, czy wyzbycie się użytkowania wieczystego,

poza przypadkami wyraźnie uregulowanymi w ustawie, jest możliwe i na jakiej

podstawie prawnej.

W doktrynie i orzecznictwie, do czasu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15

marca 2005 r., dominował pogląd, że użytkownik wieczysty może zrzec się

przysługującego mu prawa, także w innych przypadkach a nie tylko wtedy gdy

zezwala na to wyraźnie przepis prawa. Podstawą prawnej dla takiego zrzeczenia

upatrywano w stosowanym w drodze analogii art. 179 k.c. (uzasadnienie uchwały

siedmiu sędziów z dnia 8 grudnia 2004 r. III CZP 47/04, OSNC 2005, nr 5, poz. 74;

postanowienie z dnia 30 czerwca 2006 r. V CSK 131/06 niepubl.; wyrok z dnia

16 stycznia 2009 r., V CSK 259/08, niepubl.).

W uzasadnieniu wyroku z dnia 15 marca 2005 r., Trybunał Konstytucyjny

wyraził pogląd, że ze względu na to, iż użytkowanie wieczyste jest prawem na rzeczy

cudzej, gdy chodzi o podstawę dla zrzeczenia się tego prawa, właściwsze jest

sięganie w drodze analogii po art. 246 k.c. Podobny pogląd pojawił się także

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (postanowienie z dnia 24 sierpnia 2005 r. II

CK 34/05 ; OSNC 2006, nr 7-8, poz. 125; uchwała z dnia 19 maja 2006 r., OSNC

2007, nr 3, poz. 39 i uchwała z dnia 23 sierpnia 2006 r. III CZP 60/06 (OSNC

2007, nr 6, poz. 81). W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy przyjmuje, że

podstawowe znaczenie przy ocenie możliwości zrzeczenia się użytkowania

wieczystego powinien odgrywać stosowany w drodze analogii art. 246 k.c.

Natomiast dla ustalenia w jakiej formie ma nastąpić zrzeczenie Sąd Najwyższy

odwołał się także do stosowanego w drodze analogii art. 179 k.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczalność wyzbycia się

użytkowania wieczystego przez każdego uprawnionego nie była kwestionowana,

różnice sprowadzały się tylko co do wskazania podstawy prawnej dla realizac ji

takiego

uprawnienia.

wykluczający

Natomiast

możliwość

w

wyzbycia

doktrynie

się

pojawił

takiego

się

prawa

także

przez

pogląd

każdego

uprawnionego. Zwolennicy tego poglądu uznają, że skoro ustawodawca dopuścił

zrzeczenie się użytkowania wieczystego tylko w określonych sytuacjach to tym

samym, brak podstaw dla stwierdzenia, iż każdy uprawniony z tego prawa może

się go zrzec. Istnienie szczególnej regulacji odnoszącej się do możliwości

zrzeczenia się użytkowania wieczystego tylko w niektórych sytuacjach i bierność

ustawodawcy przez lata, który nie wprowadził generalnego upoważnienia

takiego jak w przypadku prawa własności lub ograniczonych praw rzeczowych,

stanowi, zdaniem zwolenników tego poglądu, przesądzający argument za tym,

aby uznać brak podstaw dla zrzeczenia się tego prawa

przez każdego

użytkownika wieczystego. Pogląd ten oparty jest jednak na założeniu, które nie

sposób podzielić. Wyraźne uregulowanie niektórych przypadków zrzeczenia się

prawa użytkowania wieczystego nie może przecież przekreślić regulacji

dotyczącej treści tego prawa.

Użytkowanie wieczyste jest prawem zbliżonym w swej treści do prawa

własności, a art. 233 k.c. wyraźnie stanowi, że użytkownik wieczysty może

rozporządzać swoim prawem. Oznacza to, że jeżeli brak przepisu, który

ograniczałby

to

przysługującego

uprawnienie,

użytkownik

mu

Istnienie

prawa.

wieczysty

regulacji

może

wyzbyć

dotyczącej

się

niektórych

użytkowników wieczystych jest więc tylko wyraźnym potwierdzeniem, tego że

każdy uprawniony z tego prawa może się go wyzbyć, a w żadnym razie

regulacja taka nie może być postrzegana jako wyłączenie uprawnienia każdego

użytkownika wieczystego do wyzbycia się przysługującego mu prawa skoro

zgodnie z art. 233 k.c. może on rozporządzać przysługującym mu prawem.

W sytuacji, gdy za utrwalony w orzecznictwie można uznać pogląd

o możliwości

zrzeczenia

się

użytkowania

wieczystego,

a

w

literaturze

stanowisko to także znajduje licznych zwolenników, rodzi się pytanie o celowość

udzielenia odpowiedzi na zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd

Okręgowy w T. Chociaż co do zasady zagadnienie można uznać za

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, to celowym

jest przesądzenie czy do wyzbycia się użytkowania wieczystego należy

odpowiednio

stosować

przepisy

o

zrzeczeniu

się

ograniczonych

praw

rzeczowych, czy przepisy o nieodpłatnym przekazaniu własności, a w

konsekwencji w jaki sposób i z jakimi skutkami następuje wyzbycie się prawa

użytkowania wieczystego.

Poszukując podstawy prawnej dla wyzbycia się prawa użytkowania

wieczystego przez każdego komu to prawo przysługuje, należy zwrócić uwagę,

że skoro brak regulacji prawnej wprost odnoszącej się do tej sytuacji musimy

ją znaleźć w drodze analogii legis, czyli poprzez zastosowanie przepisów, które

regulują sytuacje najbliższe tej, dla której stwierdzamy istnienie luki. Kierując się tą

wskazówką należy odrzucić możliwość stosowania w drodze analogii przepisów,

które regulują zrzeczenie się użytkowania wieczystego. Przepisy te odnoszą się

tylko do określonych nieruchomości i określonych użytkowników wieczystych.

Regulują wobec tego tylko część sytuacji związanych z wyzbyciem się użytkowania

wieczystego i brak podstaw do tego, aby rozciągać je na wszystkich użytkowników

wieczystych i wszystkie nieruchomości oddane w użytkowanie wieczyste.

Ze względu na to, że użytkowanie wieczyste jest prawem, które wykazuje

podobieństwo

zarówno do prawa

własności jak i do

praw

rzeczowych

ograniczonych należy rozstrzygnąć jakie argumenty przemawiają za stosowaniem

w drodze analogii jednej z wchodzących w grę regulacji.

Pierwszy argument wiąże się z podobieństwem prawa użytkowania

wieczystego do własności lub ograniczonych praw rzeczowych. Z tego względu,

że użytkowanie

wieczyste

jest

prawem

na

rzeczy

cudzej

wykazuje

ono podobieństwo do ograniczonych praw rzeczowych. Nie może to być jednak

argument decydujący gdyż treść tego prawa z kolei wyraźnie przypomina prawo

własności. Argument związany z podobieństwem prawa użytkowania wieczystego

do innych praw był zresztą wykorzystywany w orzecznictwie dla uzasadnienia

stosowania do wyzbycia się tego prawa, zarówno art. 179 k.c. jak i art. 246 k.c.

Koniecznym wobec tego wydaje się poszukiwanie dalszych argumentów.

Użytkowanie wieczyste jest prawem, z którym związany jest obowiązek

uprawnionego do zapłaty stałych opłat na rzecz właściciela nieruchomości obciążonej.

Jest to także prawo, z którym z reguły związane jest prawo własności

do budynków wzniesionych na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste. Z kolei

art. 237 k.c. przewiduje, że do zbycia użytkowania wieczystego należy stosować

odpowiednio przepisy o przeniesieniu własności. Wszystkie te argumenty wskazują,

że do wyzbycia się prawa użytkowania wieczystego odpowiedniejsze wydają się

przepisy dotyczące wyzbycia się prawa własności. Aktualnie, zgodnie z art. 902 1

k.c., może to nastąpić w drodze umowy o bezpłatne przekazanie prawa do

nieruchomości pomiędzy uprawnionym a gminą lub Skarbem Państwa.

Tryb wyzbywania się prawa poprzez umowę z gminą lub Skarbem Państwa,

o wiele lepiej nadaje się dla uregulowania złożonej sytuacji prawnej jaka wiąże

się z wyzbyciem się użytkowania wieczystego, niż jednostronne zrzeczenie się

tego prawa na podstawie analogicznie stosowanego art. 246 k.c. Po pierwsze,

zauważyć należy, że wyzbycie się użytkowania wieczystego prowadzi do tego,

że przestaje być obciążony grunt należący w zasadzie do gminy lub Skarbu

Państwa,

co

dobrze

koresponduje

z

aktualnym

kształtem

użytkowania

wieczystego, które może być ustanowione tylko na gruntach stanowiących

własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego (art. 232

k.c.). Po drugie, do wyzbycia się własności budynków wzniesionych na gruncie

przez użytkownika wieczystego przepisy art. 902 1 i 902 2 k.c. mogą być

stosowane wprost bo jest to wyzbycie się własności nieruchomości budynkowej

przez jej właściciela. Po trzecie, w umowie o nieodpłatnym przekazaniu

użytkowania wieczystego jest miejsce, aby uregulować wszystkie problemy

związane z opłatami za użytkowanie wieczyste, prawem własności budynków

wzniesionych na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste ewentualnie innymi

obciążeniami

tego

prawa.

Dobry punkt

wyjścia

stwarza

tu

stosowana

analogicznie regulacja zawarta w art. 902 2 k.c., która co do zasady za bezpłatne

zrzeczenie

się

użytkowania

wieczystego

zwalnia

uprawnionego

z odpowiedzialności za wady przedmiotu jego prawa.

W konkluzji rozważań nad poszukiwaniem podstawy prawnej dla wyzbycia

się prawa użytkownika wieczystego w innych sytuacjach niż szczegółowo

uregulowanych w ustawie należy uznać, że ze względu na podniesione wyżej

argumenty podstawę prawną dla takiej czynności stanowią stosowane na

zasadzie analogii przepisy art. 902 1 - 9022 k.c.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

orzekł jak w sentencji uchwały.

jw