III CZP 81/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 81/05

POSTANOWIENIE

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 12 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Jacek Gudowski

SSN Lech Walentynowicz

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Tadeusz Żyznowski

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 stycznia 2006 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Rzecznika Ubezpieczonych

we wniosku z dnia 12 lipca 2005 r., [...],:

„Czy na podstawie art. 822 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia

1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) istnieje

odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń w przedmiocie zaspokojenia

roszczeń poszkodowanego małżonka z tytułu szkód na osobie

powstałych wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju

zdrowia (koszty poniesione z tego powodu, renty, zadośćuczynienie)

wyrządzonych przez współmałżonka w przypadku, gdy między

małżonkami istnieje ustawowa wspólność majątkowa ?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Rzecznik Ubezpieczonych, powołując się na przepis art. 60 § 2 ustawy

z dnia 23 listopada 2003 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze

zm.), wskazywanej dalej jako „ustawa o SN”, oraz na art. 28 ustawy z dnia 22 maja

2003

r.

o

nadzorze

ubezpieczeniowym

i

emerytalnym

oraz

Rzeczniku

Ubezpieczonych (Dz. U. Nr 124, poz. 1153 ze zm.), wskazywanej dalej jako

„ustawa o nadzorze ubezpieczeniowym”, przedstawił w dniu 12 lipca 2005 r.

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w postanowieniu zagadnienie

prawne.

Rzecznik Ubezpieczonych wskazał, że z napływających do niego skarg oraz

z analizy orzecznictwa wynika, iż istnieją wątpliwości co do możliwości traktowania

poszkodowanego małżonka jako osoby trzeciej, w rozumieniu art. 822 § 1 k.c.,

w sytuacji, gdy występuje on na podstawie art. 444 § 1 i 2 oraz art. 445 § 1 k.c.

z żądaniem wypłaty odszkodowania, zadośćuczynienia lub renty do zakładu

ubezpieczeń,

w

którym

był

ubezpieczony

od

odpowiedzialności

cywilnej

współmałżonek – sprawca szkody wyrządzonej ruchem pojazdu mechanicznego

należącego do majątku wspólnego małżonków.

Jak wskazał Rzecznik, niejednolita jest praktyka zakładów ubezpieczeń,

których część uznaje za uzasadnione żądanie wypłaty zadośćuczynienia,

odmawiając wypłaty odszkodowania i renty, część odmawia wypłaty tylko renty,

a są i takie, które odmawiają wypłaty jakichkolwiek świadczeń powołując się na

przepis art. 33 pkt 7 k.r.o. oraz na orzecznictwo Sądu Najwyższego, w tym wyrok

z dnia 30 stycznia 1963 r. III CR 111/62, uchwałę z dnia 19 maja 1989 r. III CZP

52/89, uchwałę z dnia 29 listopada 1996 r. III CZP 118/96 oraz wyrok z dnia

14 września 2000 r. V CKN 111/00.

W ocenie Rzecznika, przepis art. 33 pkt. 7 k.r.o. regulujący małżeńskie

stosunki majątkowe nie przesądza wzajemnej odpowiedzialności odszkodowawczej

między małżonkami, jak również nie daje podstaw do uznania, że roszczenia

z tytułu szkód na osobie poniesionych przez jednego małżonka, dotyczą

wyrównania szkody w majątku wspólnym małżonków.

Nie

można,

zdaniem

Rzecznika,

przenosić

zasad

dotyczących

odpowiedzialności współmałżonka za szkody w mieniu należącym do majątku

wspólnego, na odpowiedzialność za szkody na osobie doznane przez drugiego

małżonka. W przypadku szkody na osobie nie dochodzi do konfuzji, bowiem

poszkodowany małżonek nie jest jednocześnie wierzycielem i dłużnikiem, jak

w przypadku szkody w mieniu, jest tylko wierzycielem z tytułu poniesionej szkody

związanej z jego dobrem osobistym, jakim jest zdrowie. Za wyrządzoną mu szkodę

odpowiada na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych wyłącznie

współmałżonek, który ponosi winę za wypadek. W takiej sytuacji, zdaniem

Rzecznika,

istnieje

odpowiedzialność

zakładu

ubezpieczeń,

poszkodowany

małżonek jest bowiem wyłącznie wierzycielem, a więc osobą trzecią, w rozumieniu

art. 822 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Występując do Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały rozstrzygającej

przedstawione zagadnienie prawne, Rzecznik Ubezpieczonych powołał się

zarówno na art. 60 § 2 ustawy o SN, jak i na art. 28 ustawy o nadzorze

ubezpieczeniowym, który obowiązywał w chwili złożenia wniosku. Zgodnie ze

stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w postanowieniu siedmiu sędziów

z dnia 22 września 2004 r., III CZP 25/04

(OSNC 2005, nr 7-8, poz. 146),

Rzecznik Ubezpieczonych był uprawniony do wystąpienia na podstawie art. 28

ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym o podjęcie uchwały mającej na celu

wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce zakładów

ubezpieczeń. Przepis ten uzasadniał podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały

abstrakcyjnej także wtedy, gdy chodziło o wyjaśnienie wątpliwości dotyczących

określonych przepisów prawa, celem zapobieżenia ich naruszaniu, a nie jedynie

wtedy, gdy stosowanie przepisu w praktyce sądowej spowodowało powstanie

wątpliwości i rozbieżności orzecznictwa. Uprawnienie Rzecznika wynikające z art.

60 ustawy o SN obejmuje tylko sytuacje, gdy w orzecznictwie sądów

powszechnych, wojskowych lub Sądu Najwyższego ujawnią się rozbieżności

w wykładni prawa. Przepis art. 28 ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym rozszerzał

natomiast

uprawnienia

Rzecznika

Ubezpieczonych,

dając

mu

możliwość

wystąpienia o podjęcie uchwały także wtedy, gdy określony przepis budził

wątpliwości, rozszerzał również granice, w jakich Sąd Najwyższy na wniosek

Rzecznika miał podejmować uchwały abstrakcyjne.

Omawiany art. 28 ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym został uchylony

z dniem 17 sierpnia 2005 r. przez art. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o zmianie

ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.

Nr 143, poz. 1204), która nie zawiera przepisów przejściowych w odniesieniu do

uchylonego art. 28 ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym, ani nie określa innej

daty wejścia w życie art. 3.

Przepis art. 28 ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym miał charakter

procesowy,

określający

uprawnienia

i

przesłanki

wystąpienia

Rzecznika

Ubezpieczonych do Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały abstrakcyjnej.

Zgodnie zatem z zasadą bezzwłocznego działania normy procesowej (porównaj

uzasadnienie uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia

2001r. III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 53), skutki jego uchylenia nastąpiły od

dnia wejścia w życie art. 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o zmianie ustawy

o działalności ubezpieczeniowej, to jest od dnia 17 sierpnia 2005 r. Z tym dniem

Rzecznik

Ubezpieczonych

utracił

legitymację

do

występowania

do

Sądu

Najwyższego o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych

budzących

wątpliwości

lub

których

stosowanie

wywołało

rozbieżności

w orzecznictwie i może występować z takim wnioskiem tylko na podstawie art. 60

§ 2 ustawy o Sądzie Najwyższym, to jest wtedy, gdy w orzecznictwie sądów

powszechnych, wojskowych lub Sądu Najwyższego ujawnią się rozbieżności

w wykładni prawa.

Sąd Najwyższy w postanowieniu siedmiu sędziów z dnia 15 stycznia 2003 r.

III UZP 10/02 (Wokanda 2003/12/29), odnosząc się do pozbawienia Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej legitymacji do złożenia wniosku o rozstrzygnięcie zagadnienia

prawnego stwierdził, że odjęcie ministrowi takiej legitymacji oznacza również utratę

legitymacji do jego popierania i innego nim dysponowania, co należy uznać za

równoznaczne z brakiem podstaw do podjęcia uchwały.

Podzielając to stanowisko, Sąd Najwyższy w obecnym składzie uznał, że

Rzecznik Ubezpieczonych utracił z dniem 17 sierpnia 2005 r. nie tylko uprawnienie

do wystąpienia do Sądu Najwyższego z wnioskiem o podjęcie uchwały mającej na

celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce zakładów

ubezpieczeń, ale również od tego dnia utracił legitymację do popierania,

modyfikowania czy innego dysponowania już złożonym w tym przedmiocie

wnioskiem, co w konsekwencji oznacza odpadnięcie podstawy prawnej do podjęcia

przez Sąd Najwyższy uchwały. Obecnie Rzecznik Ubezpieczonych może wnosić

i popierać tylko wniosek o podjęcie uchwały abstrakcyjnej, odpowiadający

przesłankom art. 60 § 1 ustawy o SN.

W

rozpoznawanym

wniosku

z

dnia

lipca

2005r.

Rzecznik

Ubezpieczonych nie powołał się na występujące w orzecznictwie sądowym

rozbieżności w wykładni art. 822 § 1 k.c. w

kwestii, czy jest osobą trzecią,

w rozumieniu art. 822 § 1 k.c., małżonek, który poniósł szkodę na osobie

w wypadku

komunikacyjnym

spowodowanym

przez

drugiego

małżonka

kierującego pojazdem mechanicznym wchodzącym w skład majątku wspólnego

małżonków. Wskazał, że zakłady ubezpieczeń odmawiające wypłaty odszkodowań

za takie szkody powołują się między innymi na stanowisko Sądu Najwyższego

w tym przedmiocie.

Sąd Najwyższy istotnie wypowiadał się już zarówno co do odpowiedzialności

zakładu ubezpieczeń za szkody w mieniu stanowiącym majątek wspólny,

wyrządzone małżonkowi w wyniku wypadku komunikacyjnego spowodowanego

przez drugiego małżonka prowadzącego samochód należący do majątku

wspólnego małżonków, jak i w przedmiocie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń

za szkody na osobie wyrządzone w takiej sytuacji. Stanowisko Sądu Najwyższego

jest w tym zakresie jednolite. Zarówno w przypadku szkód w mieniu, jak i szkód na

osobie wyrządzonych małżonkowi w opisanych wyżej okolicznościach, Sąd

Najwyższy stwierdził, że poszkodowany małżonek nie jest osobą trzecią

w rozumieniu art. 822 k.c. (obecnie art. 822 § 1 k.c.), a zatem nie ma podstaw do

odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń za takie szkody.

Szkód w mieniu dotyczy uchwała z dnia 29 listopada 1996 r. III CZP 118/96

(OSNC 1997, nr 3, poz. 26), odnosząca się do kolizji dwóch pojazdów objętych

ustawową wspólnością majątkową małżeńską, gdy sprawcą szkody był jeden

z małżonków oraz pośrednio uchwała z dnia 19 maja 1989 r. III CZP 52/89 (OSNC

1990, z. 4-5, poz. 60). Podobne zagadnienie prawne rozstrzygał także wyrok z dnia

14 września 2000 r. V CKN 113/00 (OSNC 2001, nr 6, poz. 85), odnoszący się do

szkody w mieniu poniesionej przez wspólnika spółki cywilnej, wyrządzonej przez

ruch

pojazdu

mechanicznego

prowadzonego

przez drugiego

wspólnika

-

współposiadacza pojazdu. Sąd Najwyższy, odwołując się do określonych w art. 436

k.c.

odpowiedzialności

zasad

za

szkody

wyrządzone

ruchem

pojazdów

mechanicznych oraz obowiązujących wówczas ogólnych warunkach ubezpieczenia

odpowiedzialności

cywilnej

za

szkody

wyrządzone

ruchem

pojazdów

mechanicznych, stwierdził, że skoro oboje małżonkowie byli posiadaczami

samoistnymi pojazdu mechanicznego, którym została wyrządzona szkoda, oboje

ponoszą za tę szkodę odpowiedzialność cywilną i odpowiedzialność ich obojga

objęta

została

ponoszący

umową

szkodę,

jako

ubezpieczenia

takiej

współposiadacz

odpowiedzialności.

pojazdu,

objęty

Małżonek

ubezpieczeniem

odpowiedzialności cywilnej, nie może być uznany za osobę trzecią w rozumieniu

art. 822 k.c.

Takie samo stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 stycznia

1963 r. 3 CR 111/62 (OSPiKA 1964, nr 3, poz. 39) w odniesieniu do szkody na

osobie, jaką poniosła żona w wyniku zderzenia pojazdów mechanicznych,

współzawinionego przez męża kierującego należącym do majątku wspólnego

motocyklem, którym jechali oboje małżonkowie. Stwierdził, że w takiej sytuacji

poszkodowany małżonek nie może być uznany za osobę trzecią, lecz za

posiadacza pojazdu.

Stanowisko to potwierdził Sąd Najwyższy także w ostatnim okresie w wyroku z dnia

kwietnia

2004

r.,

IV

CK

232/03

(niepubl.),

dotyczącym

roszczeń

odszkodowawczych dochodzonych od zakładu ubezpieczeń za szkodę na osobie,

jaką

poniosła

powódka

jako

pasażerka

w

wypadku

komunikacyjnym

spowodowanym przez jej męża prowadzącego samochód należący do majątku

wspólnego małżonków. Sąd Najwyższy, aprobując wyrok oddalający powództwo,

stwierdził, że zgodnie z brzmieniem i utrwaloną wykładnią art. 822 k.c., powódka

jako współposiadacz pojazdu nie jest osobą trzecią w rozumieniu tego przepisu.

Nie ma zatem rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego co do tego,

że małżonek poszkodowany w wyniku wypadku komunikacyjnego spowodowanego

przez współmałżonka kierującego pojazdem mechanicznym należącym do majątku

wspólnego małżonków, nie jest osobą trzecią w rozumieniu art. 822 § 1 k.c. ani

w zakresie szkód w mieniu, ani w zakresie szkód na osobie. Jest on

współposiadaczem

pojazdu,

którym

została

wyrządzona

szkoda

i

jego

odpowiedzialność jest także objęta umową ubezpieczenia odpowiedzialności

cywilnej, nie może być więc uznany za osobę trzecią, o której mowa w art. 822 § 1

k.c.

Podkreślenia wymaga, że choć od dnia 1 stycznia 2004r. art. 822 k.c. został

zmieniony ustawą z dnia 22 stycznia 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej

(Dz. U. Nr 124, poz.1151 ze zm.), to dawna jego treść, która obecnie zawarta jest

w paragrafie pierwszym, pozostała niezmieniona, podobnie jak nie został

zmieniony art. 436 k.c., dotyczący odpowiedzialności

samoistnego posiadacza

pojazdu mechanicznego za szkody wyrządzone ruchem tego pojazdu.

Ewentualny wpływ na wskazaną wyżej wykładnię art. 822 § 1 k.c. zmiany

przepisów dotyczących ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, jakiej dokonała

ustawa

z

dnia

maja

2003

r.

o

ubezpieczeniach

obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli

Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz.1152 ze zm.) nie może być przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego, skoro brak obecnie podstaw do stwierdzenia, że

doprowadziła ona do rozbieżności w orzecznictwie sądowym.

Uznając zatem, że nie występują przesłanki przewidziane w art. 60 § 1

ustawy o SN, uzasadniające podjęcie uchwały abstrakcyjnej, a Rzecznik

Ubezpieczonych utracił legitymację do popierania przedstawionego zagadnienia

prawnego opartego na uprawnieniu przewidzianym w uchylonym przepisie art. 28

ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym, Sąd Najwyższy na podstawie art. 61 § 1

ustawy o SN odmówił podjęcia uchwały.