III CZP 8/01 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 12 kwietnia 2001 r., III CZP 8/01

Przewodniczący Sędzia SN Helena Ciepła

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca), Sędzia SA Jan Kremer

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Teresy K. przeciwko Gminie S. o

ustalenie prawa do lokalu socjalnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 12 kwietnia 2001 r., przy udziale prokuratora

Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim postanowieniem

z dnia 4 stycznia 2001 r.,

„Czy można dochodzić w drodze powództwa opartego na treści art. 189 k.p.c.

ustalenia prawa byłego najemcy do lokalu socjalnego, w przypadku gdy o tym

prawie nie orzekł Sąd w wyroku eksmisyjnym na podstawie art. 36 ust. 1 ustawy z

dnia 2 lipca 1994 r o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (jedn.

tekst Dz.U. z dnia 16 września 1998 r Nr 120 poz. 787 ze zm.), a przesłanki

uzasadniające przyznanie takiego lokalu powstały po wydaniu wyroku eksmisyjnego

a przed jego wykonaniem?”

podjął uchwałę:

O uprawnieniu najemcy do otrzymania lokalu socjalnego (art. 36 ust. 1

ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych, jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zm.) sąd może

orzec tylko w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu.

Uzasadnienie

Prawomocnym wyrokiem z dnia 6 sierpnia 1998 r. w sprawie z powództwa

„K.”, spółki z o.o. w S. przeciwko Teresie K. i Ryszardowi K. Sąd Rejonowy nakazał

pozwanym opróżnienie lokalu mieszkalnego położonego w S. przy Placu C. nr 15

m.1 i wydanie go stronie powodowej. Pozwani w toku tego postępowania nie

powoływali się na uprawnienie do lokalu socjalnego.

W przedmiotowej sprawie powódka Teresa K. w pozwie skierowanym

przeciwko Gminie S., powołując się na swoją trudną sytuację życiową, materialną i

stan zdrowia, wnosiła o ustalenie, że przysługuje jej prawo do lokalu socjalnego.

Sąd Rejonowy – po ustaleniu, że powódka wykazała znaczne pogorszenie jej stanu

zdrowia oraz warunków materialnych, które nastąpiły po prawomocnym orzeczeniu

eksmisji – uwzględnił powództwo (art. 189 k.c.).

Rozpoznając apelację pozwanej Gminy Sąd Okręgowy przedstawił,

przytoczone na wstępie, zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wejście w życie ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i

dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zm. –

dalej "u.naj.lok.") i uchylenie poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 10 kwietnia

1974 r. – Prawo lokalowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1987 r. Nr 30. poz. 165 ze zm.)

wyeliminowało publiczną gospodarkę zasobami mieszkaniowymi i związane z tą

instytucją – ukształtowane co do formy oraz treści – stosunki najmu lokali objętych

publiczną gospodarką.

Istotnym elementem nowej regulacji, zawartej w ustawie z dnia 2 lipca 1994 r.

o najmie lokali mieszkalnych, są – jak zgodnie podkreśla się w doktrynie i

orzecznictwie – przepisy dotyczące lokali socjalnych. Należy do nich – będący

przedmiotem wysuniętych w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego

wątpliwości – art. 36 ustawy. Problematyka tego przepisu i obowiązki władz

publicznych, wynikające także z przepisów Konstytucji, były przedmiotem licznych

wypowiedzi w literaturze przedmiotu i orzecznictwie (por. w szczególności uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 1997 r., III CZP 120/96,

OSNC 1997, nr 6-7, poz. 69 i z dnia 19 maja 2000 r., III CZP 4/00, OSNC 2000, nr

11, poz. 195, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1996 r., III CZP 51/96,

OSNC 1996, nr 9, poz. 120, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1997 r.,

III CZP 16/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 105).

Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 18 lutego 1997 r., K 16/96 (OTK

Zbiór Urzędowy 1997, nr 1, poz. 5) stwierdził, że zgodna z konstytucyjnymi

zasadami sprawiedliwości i równości pozostaje taka wykładnia art. 36 ust. 1

u.naj.lok., w myśl której orzeczenie o uprawnieniu do lokalu socjalnego jest

uzależnione nie tylko od przesłanek wymienionych w tym przepisie, lecz także od

niedostatku pozwanego, tj. przesłanki przewidzianej w art. 28 ust. 1 u.naj.lok. (por.

także uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1995 r., III CZP

171/95, OSNC 1996, nr 5, poz. 64).

Stosownie do art. 36 ust. 1 u.naj.lok., sąd, biorąc pod uwagę dotychczasowy

sposób korzystania z lokalu przez najemcę, jego szczególną sytuację materialną i

rodzinną, może w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu orzec o uprawnieniu

najemcy do otrzymania lokalu socjalnego. W wypadku pozytywnego rozstrzygnięcia

o tym uprawnieniu najemcy, gmina jest obowiązana zapewnić lokal socjalny, a

pozwany, który uzyskał takie uprawnienie, ma pierwszeństwo w uzyskaniu lokalu

socjalnego.

Przytoczony przepis, zawierający także elementy procesowe, kwestię ochrony

osób eksmitowanych przed powtarzającymi się drastycznymi skutkami eksmisji z

lokalu mieszkalnego powierzył sądom. Badanie i ustalanie przesłanek

warunkujących uprawnienie najemcy do otrzymania lokalu socjalnego zostało

zaliczone do wymiaru sprawiedliwości (art. 175 ust. 1 Konstytucji). Co więcej,

powierzona sądom kompetencja dotyczy lokali socjalnych będących w dyspozycji

jednostek samorządu terytorialnego, którym Konstytucja gwarantuje samodzielność

podlegającą ochronie sądowej (art. 165 Konstytucji). Z treści tego przepisu wynika,

że możliwość przyznania najemcy prawa do otrzymania lokalu socjalnego ustawa

przewiduje tylko w wyroku eksmisyjnym. Jednocześnie przepis ten stwarza

możliwość realizacji wydanego orzeczenia przez wskazanie gminy jako podmiotu

zobowiązanego do zapewnienia lokalu socjalnego.

W dotychczasowym orzecznictwie Sąd Najwyższy wielokrotnie potwierdzał, że

omawiany art. 36 u.naj.lok. jest przepisem szczególnym a jego wykładnia powinna

być ścisła, wykluczająca interpretację zmierzającą do udzielenia ochrony prawnej

poza wypadkami wyraźnie w ustawie przewidzianymi (por. uzasadnienie uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 1995 r., III CZP 23/95, OSNC 1995, nr 7-8,

poz. 105 i uchwałę z dnia 8 grudnia 1995 r., III CZP 171/95, OSNC 1996, nr 5, poz.

64). Jest to utrwalona linia orzecznictwa. W uzasadnieniu uchwały z dnia 19

września 2000 r., III CZP 30/00 (OSNC 2001, nr 2, poz. 24) Sąd Najwyższy

stwierdził, że uprawnienie do lokalu socjalnego można wykazać tylko za pomocą

orzeczenia, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy o najmie lokali. Taki kierunek

wykładni został potwierdzony w uzasadnieniu powołanej uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2000 r., III CZP 4/00, stwierdzającej, że

z przepisów ustawy o najmie lokali i dodatkach mieszkaniowych wynika, iż do

kompetencji gminy należy gospodarowanie zasobem mieszkaniowym, w tym

ustalanie listy osób uprawnionych do lokalu socjalnego, z którymi umowa najmu

powinna być zawarta w pierwszej kolejności. Natomiast wyjątkiem jest uprawnienie

sądu do rozstrzygnięcia w wyroku eksmisyjnym o uprawnieniu byłego najemcy do

lokalu socjalnego.

Wyjątkowy charakter unormowania zawartego w art. 36 u.naj.lok.,

określającego zakres czasowego jego zastosowania, uzasadnia udzielenie

odpowiedzi negatywnej na przedstawione zagadnienie prawne. Zapatrywania tego

nie podważa okoliczność, że osoba, która uzyskała w tej drodze uprawnienie do

lokalu socjalnego, może być eliminowana z kręgu mających pierwszeństwo w

uzyskaniu takiego lokalu w razie zmiany jej sytuacji rodzinno-majątkowej po

wydaniu orzeczenia. Przepis art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. upoważnia dłużnika do oparcia

tego powództwa na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy. (...)

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.