III CZP 79/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 79/12

POSTANOWIENIE

Dnia 12 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie o egzekucję z prawa użytkowania wieczystego działki gruntu /…/ wraz z

własnością budynków

i budowli na tym gruncie wzniesionych,

prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie w S.

przeciwko dłużnikowi V. POLSKA S.A.

na wniosek wierzycieli: /…/

przy uczestnictwie: /…/

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 grudnia 2012 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 9 lipca 2012 r.,

"Czy wierzyciel, który uzyskał ochronę w trybie art. 532 k.c.

uczestniczy

w planie

podziału

sumy uzyskanej

z egzekucji

z nieruchomości przed wszystkimi wierzycielami osoby trzeciej i czy

w takim przypadku konieczne jest zachowanie przez niego terminu

wynikającego z art. 1036 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym przed

dniem 20 lutego 2011 r.)?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w S. przedstawił zagadnienie prawne powstałe w toku

postępowania egzekucyjnego z prawa użytkowania wieczystego i własności

nieruchomości, prowadzonego przeciwko dłużnikowi V. Polska S.A. przez jego

wierzycieli. Tydzień po uprawomocnieniu się postanowienia o przysądzeniu przedmiotu

egzekucji na rzecz nabywcy licytacyjnego do postępowania egzekucyjnego przystąpił J.

L. – wierzyciel (cesjonariusz pierwotnego wierzyciela) innego dłużnika (Towarzystwa

Przedsięwzięć Handlowych i Usługowych „P.” Sp. z o.o.), domagając się

zaspokojenia z sumy uzyskanej z egzekucji przysługujących mu wierzytelności

z pierwszeństwem przed wierzycielami egzekwowanego dłużnika. Powołał się na

uprawnienie przyznane w art. 532 k.c. wskazując, że przedmiot egzekucji wszedł do

majątku dłużnika egzekwowanego na skutek czynności uznanej za bezskuteczną

względem wierzyciela (cedenta). Komornikowi przedłożył wyrok zasądzający kwotę

205.735,20 zł z klauzulą wykonalności na swoją rzecz, nadaną dnia 3 stycznia

2011 r. oraz - rozszerzając wniosek - nakaz zapłaty kwoty 109.964,76 zł z klauzulą

wykonalności nadaną na swoją rzecz 1 kwietnia 2011 r., a ponadto dwa wyroki

ze skargi

pauliańskiej

stwierdzające

bezskuteczność

umowy

przenoszącej

użytkowanie wieczyste działki i własność budynków przy ul. P. z dłużnika („P.) na

osobę trzecią („V. Polska”) ze względu na wierzytelności ujęte w obydwu tytułach

wykonawczych. Również te wyroki, kończące procesy z udziałem cedenta

wierzytelności, zostały opatrzone klauzulami wykonalności na rzecz J. L.

Sąd pytający rozpatruje obecnie zażalenie J. L. na postanowienie Sądu

Rejonowego w S. wydane w wyniku rozpoznania jego zarzutów do planu podziału

sumy uzyskanej z egzekucji z prawa użytkowania wieczystego nieruchomości oraz

prawa własności znajdujących się na niej budynków. Sąd Rejonowy odmówił

uwzględnienia wierzytelności wierzyciela pauliańskiego w planie podziału sumy

uzyskanej z egzekucji, sporządzonym w postępowaniu toczącym się przeciwko „V.

Polska”. Uznał, że J. L. przyłączył się do egzekucji z uchybieniem terminu

przewidzianego w art. 1036 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 20

lutego 2011 r. (w zw. z treścią art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o

zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw Dz.U. Nr 131, poz. 1075), to znaczy po dniu uprawomocnienia się postanowienia o

przysądzeniu własności. Spółce „V. Polska” nie przysługiwały już wówczas prawa

do nieruchomości sprzedanej w toku egzekucji.

J. L. (oraz kilku wierzycieli spółki „P.”) złożył zarzuty do planu podziału sumy

uzyskanej z egzekucji. Domagał się zaspokojenia w pierwszej kolejności jego

wierzytelności. Sąd Rejonowy w postanowieniu z dnia 31 maja 2011 r. nie

uwzględnił zarzutów wierzyciela pauliańskiego, jakkolwiek stwierdził, że gdyby

wierzytelności

zostały zgłoszone w terminie ustanowionym w art. 1036 k.p.c.

możliwe byłoby zaspokojenie ich w kategorii ósmej przewidzianej w art. 1025 k.p.c.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia sprecyzował

trzy problemy prawne, napotkane w rozpatrywanej sprawie. Pierwszy dotyczy

interpretacji pierwszeństwa wierzyciela pauliańskiego w podziale sumy uzyskanej

z egzekucji z przedmiotu, z którego chce się on zaspokoić w konkurencji

z wierzycielami osoby trzeciej, i wyraża się w wątpliwości, czy przyznana w art. 532

k.c. możliwość dochodzenia zaspokojenia się z pierwszeństwem przed innymi

wierzycielami osoby trzeciej oznacza absolutne pierwszeństwo wierzyciela

pauliańskiego, do którego nie ma zastosowania art. 1025 k.p.c., czy też

wierzytelności tego wierzyciela

należy zaliczyć do

kategorii ósmej,

jako

korzystające z ustawowego pierwszeństwa niewymienionego we wcześniejszych

kategoriach. Drugą kwestią jest możliwość objęcia cesjonariusza uprawnieniami

wynikającymi z wyroku pauliańskiego uwzględniającego powództwo wytoczone

przez cedenta i droga, w jakiej należałoby owo rozciągniecie wykazać. Ten problem

Sąd

Okręgowy

rozstrzygnął

jednak

we

własnym

zakresie

na

potrzeby

rozpatrywanej sprawy, przyjmując, że skoro J. L. przedłożył wyroki stwierdzające

bezskuteczność zbycia praw do nieruchomości z klauzulami nadanymi na jego

rzecz, to Sąd Rejonowy, działający w niniejszej sprawie jako organ egzekucyjny,

nie

jest

uprawniony

do

badania

zasadności

i

wymagalności

obowiązku

stwierdzonego w tytule wykonawczym. Po trzecie, Sąd Okręgowy powziął

wątpliwość, do jakiego momentu wierzyciel pauliański może zgłosić swój udział w

postępowaniu egzekucyjnym, toczącym się do majątku osoby trzeciej, aby uzyskać

zaspokojenie swoich wierzytelności. Wskazał, że można bronić stanowiska, iż

wierzyciel ten powinien być traktowany identycznie, jak inni wierzyciele osoby

trzeciej, wobec czego obowiązuje go termin określony w art. 1036 k.p.c. Można

jednak również przyjąć, wierzyciel pauliański ma prawo zgłosić swoje przystąpienie

do czasu uprawomocnienia się postanowienia o sporządzeniu planu podziału,

ponieważ

suma

ze

uzyskana

sprzedaży,

do

czasu

jej

prawomocnego

rozdysponowania między wierzycieli, stanowi środki uzyskane z nieruchomości, a

treść przepisu art. 532 k.c. należy rozumieć jako uprawnienie do otrzymania tych

środków przez wierzyciela pauliańskiego.

Ostatecznie więc, pomimo szerszego zakresu przeprowadzonych rozważań,

Sąd Okręgowy przedstawił zagadnienie prawne ograniczone do problemu pozycji

wierzyciela realizującego uprawnienie przewidziane w art. 532 k.c. w stosunku

do wierzycieli osoby trzeciej przy dokonywaniu

podziału

sumy uzyskanej

z egzekucji z nieruchomości oraz do kwestii, czy wierzyciela paulińskiego wiąże

termin przewidziany w art. 1036 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem

20 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sposób realizacji uprawnień uzyskanych przez wierzyciela w wyniku

uwzględnienia

jego

wątpliwości

doktrynie

w

odpowiedzialności

powództwa

osoby

i

pauliańskiego

orzecznictwie.

trzeciej,

która

W

nie

budzi

polskiej

uzyskała

zasadniczych

nauce

korzyść

podstawy

na

skutek

czynności uznanej w wyniku skargi paulińskiej za bezskuteczną, wyjaśnia

dominująca teoria obligacyjna. Osoba trzecia uznawana jest za materialnoprawnie

zobowiązaną względem wierzyciela pauliańskiego. Jej obowiązek polega na

znoszeniu egzekucji skierowanej do przedmiotu znajdującego się w jej majątku i ma

źródło bezpośrednio w przepisach ustawy. Aktywuje go uwzględnienie skargi

pauliańskiej, wobec czego za zbędne uważa się zgłaszanie w powództwie

pauliańskim żądania nakazania osobie trzeciej znoszenia egzekucji z przedmiotu

zaskarżonej czynności. Zgodnie z utrwalonym poglądem wierzyciel pauliański,

chcąc uzyskać zaspokojenie z przedmiotu, który wszedł do majątku osoby

trzeciej, powinien legitymować się tytułem wykonawczym przeciwko dłużnikowi

i wyrokiem uwzględniającym powództwo paulińskie (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2005 r., V CK 598/04, Lex nr 1111039; z dnia

7 kwietnia 2011 r., IV CSK 375/10, Lex nr 786396), nie jest bowiem możliwe

prowadzenie egzekucji z majątku osoby trzeciej bez uprawnień do egzekucji

z majątku własnego dłużnika. Wyrok uwzględniający powództwo o uznanie czynności

prawnej za bezskuteczną ma charakter kształtujący (por. wyrok z dnia 3 czerwca

1982 r., III CRN 105/82, OSNCP 1983, nr 1, poz. 14). Łącznie z tytułem

wykonawczym przeciwko dłużnikowi stanowi podstawę umożliwiającą wierzycielowi

sięgnięcie do znajdującego się w majątku osoby trzeciej przedmiotu, który wyszedł

z

majątku

dłużnika w następstwie krzywdzącej czynności prawnej uznanej za

bezskuteczną wobec tego wierzyciela (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

12 grudnia 2001 r., III CKN 496/00, Lex nr 53130). Egzekucja prowadzona jest

przeciwko dłużnikowi. W jej toku komornik zajmuje przedmiot należący do osoby

trzeciej, który – na skutek ubezskutecznienia w stosunku do wierzyciela czynności

prawnej wprowadzającej ten przedmiot do majątku tej osoby - traktowany

jest w toku

egzekucji

tak,

jakby

pozostawał

nadal

w

majątku

dłużnika

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2005 r., V CK 598/04

i wyrok tego Sądu z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CSK 273/09, Lex nr 602265).

W ten sposób zapewniona jest realizacja przewidzianego w art. 532 k.c.

uprawnienia wierzyciela paulińskiego do pierwszeństwa przed wierzycielami osoby

trzeciej w dochodzeniu zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek

czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie

weszły. Wyrok pauliański tworzy fikcyjny stan rzeczy na potrzeby postępowania

egzekucyjnego, prowadzonego przez

wierzyciela przeciwko jego nierzetelnemu

dłużnikowi. Fikcja polega na usunięciu dla tego wierzyciela skutków krzywdzącej

czynności prawnej i otwarciu drogi do traktowania przedmiotów, zarówno tych,

które wyszły z majątku dłużnika, jak i tych, które do niego nie weszły, tak

jakby się w tym majątku znajdowały i mogły być objęte egzekucją skierowaną

przeciwko dłużnikowi. Obowiązek znoszenia egzekucji narzucony osobie trzeciej

w art. 532 k.c. dotyka także wierzycieli tej osoby, którzy - mimo, że mają podstawy

do traktowania przedmiotu ubezskutecznionej czynności jako znajdującego się

w majątku osoby trzeciej – w zbiegu z wierzycielem pauliańskim muszą ustąpić mu

pierwszeństwa. Założeniem skargi pauliańskiej jest wyłączenie skutków czynności,

która nie powinna być dokonana w uczciwym obrocie, w interesie pokrzywdzonego

wierzyciela. Gdyby zaś do tej czynności nie doszło, osoba trzecia nie uzyskałaby

korzyści, a jej wierzyciele nie mogliby z tej korzyści się zaspokoić, dlatego

też ograniczenie uprawnień wierzycieli osoby trzeciej w wypadku, kiedy wierzyciel

pauliański

sięga

do

składnika

majątku

tej

osoby,

ustawodawca

uznał

za usprawiedliwione.

Wierzyciel pauliański w niniejszej sprawie nie prowadzi egzekucji przeciwko

swojemu dłużnikowi – spółce „P.” - lecz przeciwko osobie trzeciej, której spółka ta

zbyła prawa do nieruchomości. Dysponuje jednak tytułami wykonawczymi jedynie

przeciwko swojemu dłużnikowi. Wyroki stwierdzające bezskuteczność zbycia prawa

użytkowania

wieczystego

i

własności

budynków

nie

stanowią

w

swej

prawokształtującej części tytułu egzekucyjnego w rozumieniu art. 777 k.p.c.

przeciwko

osobie trzeciej.

Nie

zmienia tego

stanu

nadanie

im klauzuli

wykonalności, zdatność egzekucyjną mają bowiem tylko zawarte w wyrokach

pauliańskich orzeczenia o kosztach procesu. W konsekwencji wierzyciel pauliański

nie jest uprawniony do prowadzenia egzekucji wierzytelności przysługujących mu

od spółki „P.” przeciwko „V. Polska” traktowanej jako dłużnik. Do przyłączenia się

do toczącej się egzekucji, podobnie jak do wszczęcia egzekucji, konieczny jest tytuł

wykonawczy wyznaczający granice stosowania przymusu egzekucyjnego, którym jest

tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności (art. 776 k.p.c.), wydany

przeciwko dłużnikowi egzekwowanemu. Takiego tytułu wierzyciel pauliański nie

przedłożył. W rezultacie przedstawione zagadnienie prawne - oparte na

nieprawidłowym założeniu, że J. L. co do zasady mógł przyłączyć się do

postępowania egzekucyjnego toczącego się przeciwko dłużnikowi „V. Polska”, a

wątpliwości budzi jedynie w jakiej fazie postępowania mógł to uczynić i w jakiej

kolejności powinien zostać zaspokojony - nie wymaga rozstrzygnięcia, nie jest

bowiem niezbędne do rozpoznania zażalenia przez Sąd pytający.

Z przytoczonych względów, uznając, że nie zachodzą przesłanki z art. 390

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.

jw