III CZP 79/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 79/09

POSTANOWIENIE

Dnia 29 października 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Jan Katner (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa

przeciwko Polskiej Akademii Nauk z siedzibą w W. i Przemysławowi K.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 29 października 2009 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 4 marca 2009 r.,

"Czy uprawnienie przyznane Ministrowi właściwemu do spraw Skarbu

Państwa przepisem art. 5 a ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r.

o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi

Państwa (Dz. U. Nr 106/1996, poz. 493 ze zm.) w stosunku do

państwowych

osób

prawnych

uzasadnia

istnienie

materialnoprawnego interesu Skarbu Państwa w żądaniu

stwierdzenia

nieważności

czynności

prawnej

dokonanej

z naruszeniem art. 5 a § 1 tej ustawy, na podstawie art. 189 k.p.c.?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Powód domagał się ustalenia, że nieważna jest zawarta przez pozwanych

umowa sprzedaży udziału w prawie użytkowania wieczystego stanowiącej

własność Skarbu Państwa oznaczonej nieruchomości w W. i w odrębnej własności

posadowionych na niej budynków. Wspomniana czynność prawna jest nieważna,

ponieważ miała na celu obejście prawa. Pozwana Polska Akademia Nauk zbyła na

jej podstawie nieprzekraczające wartości 50 000 euro udziały w prawie, aby

uniknąć konieczności uzyskania zgody ministra właściwego do spraw Skarbu

Państwa, przewidzianej w art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach

wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz. U. Nr 106, poz.

493 ze zm., dalej: u.z.w.u.S.P.).

Wyrokiem z dnia 25 czerwca 2008 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo i

orzekł o kosztach procesu.

Z ustaleń

Sądu

wynika,

że

Skarb

Państwa,

będący właścicielem

nieruchomości położonej w W. przy ul. J.[...], oddał tę nieruchomość na podstawie

umowy z dnia 9 października 1996 r. w użytkowanie wieczyste Polskiej Akademii

Nauk z siedzibą w W. w celu prowadzenia działalności statutowej.

W dniu 27 września 2000 r. pomiędzy Polską Akademią Nauk – Instytutem

Centrum Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej a K. Development sp. z o.o. w W.

została zawarta umowa wspólnego przedsięwzięcia gospodarczego polegającego

na wybudowaniu budynku z przeznaczeniem na cele statutowe Instytutu. Następnie

wymienione podmioty zawarły dnia 21 kwietnia 2004 r. umowę sprzedaży prawa

użytkowania wieczystego nieruchomości pod warunkiem, że Polska Akademia

Nauk uzyska przewidzianą w art. 5a ust. 1 u.z.w.u.S.P. zgodę ministra właściwego

do spraw Skarbu Państwa. Minister nie udzielił zgody, a postępowanie odwoławcze

w tej sprawie zakończyło się niekorzystnym dla Polskiej Akademii Nauk

postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 23 października 2007 r.

Dnia 17 stycznia 2006 r. Polska Akademia Nauk sprzedała pozwanemu

Przemysławowi K. wynoszący 1597/100 000 części udział w prawie użytkowania

wieczystego wymienionej nieruchomości i odrębnej własności posadowionych na

niej budynków. Udziały w tych prawach Polska Akademia Nauk zbyła także innym

osobom. Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 17 stycznia 2006 r. została

ustanowiona na rzecz Przemysława K. odrębna własność lokalu w budynku

znajdującym się na oddanej w użytkowanie wieczyste nieruchomości.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo, ponieważ uznał, że powód nie ma

interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. Wywodzony przez powoda interes

prawny z art. 5 a u.z.w.u.S.P. nie zachodzi, albowiem powodowi przysługuje dalej

idące

powództwo

o

usunięcie

niezgodności

między

stanem

prawnym

nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

(art. 10 u.k.w.h.).

Rozpoznając apelację powoda, Sąd Apelacyjny. przedstawił na podstawie

art. 390 § 1 k.p.c. przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawodawca,

przyznając

sądowi

drugiej

instancji

uprawnienie

do

przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego na podstawie art. 390

§ 1 k.p.c., uzależnił skuteczność skorzystania z niego od wystąpienia w sprawie

poważnych wątpliwości prawnych oraz niezbędności oczekiwanej odpowiedzi do

rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 17 grudnia 1991

r., III CZP 129/91, „Przegląd Sądowy” 1994, z. 3, s. 76 oraz z dnia 27 sierpnia 1996

r., III CZP 91/96, OSNC 1997, nr 1, poz. 9). Na sądzie drugiej instancji spoczywa

więc obowiązek szczegółowego uzasadnienia, na czym polegają jego wątpliwości i

dlaczego uważa je za poważne oraz wykazania, że stwierdzone przezeń poważne

wątpliwości prawne pozostają w związku przyczynowym z rozstrzygnięciem

sprawy.

Należy też przypomnieć, że instytucja pytań prawnych – co podkreślił Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 30 marca 1999 r., III CZP 62/98 (OSNC 1999, nr 10,

poz. 166) – prowadząca do związania sądów niższej instancji w danej sprawie

poglądem Sądu Najwyższego, zawartym w podjętej uchwale, jest wyjątkiem od

konstytucyjnej zasady podległości sędziów tylko Konstytucji i ustawom (art. 178

ust. 1 Konstytucji RP). Ze względu na tę wyjątkowość, powinna być zatem

stosowana w sposób jak najbardziej ścisły, bez żadnych koncesji na rzecz

argumentów o nastawieniu celowościowym i utylitarnym.

Przedstawione

zagadnienie

prawne

nie

odpowiada

przytoczonym

wymaganiom.

Znaczenie i zakres pojęcia interesu prawnego, zwłaszcza w rozumieniu

art. 189 k.p.c., były wielokrotnie przedmiotem rozważań zarówno w literaturze, jak

i w orzecznictwie.

W piśmiennictwie wyłoniły się trzy koncepcje pojęcia interesu prawnego.

W myśl pierwszej, interes prawny jest potrzebą, która musi być w świetle przepisów

prawa obiektywna – mieć wyraźną podstawę w przepisie ustawy. Wyrok ustalający

jest zatem zbyteczny, jeżeli z prawa w znaczeniu przedmiotowym nie wynika, że

powód ma potrzebę ustalenia istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku

prawnego. Zgodnie z drugim stanowiskiem, interes prawny ma charakter wyłącznie

subiektywny, a więc dotyczy osobistych odczuć powoda, że zachodzi potrzeba

uzyskania przez niego ochrony sądowej. Według trzeciego, kompromisowego

zapatrywania, które można uznać za dominujące w piśmiennictwie, interes prawny

ma charakter subiektywno-obiektywny (mieszany). Zdaniem zwolenników tego

zapatrywania interes prawny nie może mieć wyłącznie charakteru subiektywnego,

ponieważ ochrona w postaci wyroku sądowego może być w zasadzie udzielona

tylko wtedy, gdy zaistnieją prawem przewidziane okoliczności. Z drugiej jednak

strony, ochrona w postaci wyroku ustalającego opiera się na specyficznych

przesłankach. Jej podstawą nie są jednostkowe normy prawa cywilnego, lecz jedna

ogólna norma prawna opierająca tę ochronę na interesie prawnym, mającym już

w swym założeniu ewidentny pierwiastek subiektywny. Gdyby go wykluczyć,

ograniczałoby się sprawy o ustalenie do sytuacji oczywistych prawnie, nie

wymagających żadnej ochrony. Wyrok ustalający sprowadza się bowiem do

potwierdzenia określonego stanu prawnego. Jeżeli ten stan jest oczywisty (bo

wynika z przepisów prawnych), to nie ma żadnej potrzeby (a zatem interesu) w jego

potwierdzeniu. Sens wydania wyroku ustalającego zachodzi wtedy, gdy powstała

sytuacja grożąca naruszeniem stosunku prawnego lub wątpliwość co do jego

istnienia lub nieistnienia. Chodzi więc o stany, co do których nawet często nie

wiadomo, czy one obiektywnie istnieją, czy też są wytworzone przez określone

sytuacje subiektywne. W każdym razie te elementy subiektywne nie mogą być

pomijane. W myśl omawianej koncepcji, interes prawny składa się z elementów

obiektywnych, tj. niezależnych od oceny i odczuć powoda, uzupełnionych

elementami

subiektywnymi,

stanowiącymi

osobiste,

niejako

wewnętrzne

przekonanie powoda o potrzebie udzielenia mu ochrony sądowej, przy czym

elementy subiektywne muszą wynikać z określonego stanu obiektywnego.

Podkreśla się, że wymienione elementy przeplatają się, stanowiąc jedną całość,

najczęściej trudną do rozdzielania.

Podejmując wielokrotnie kwestię pojęcia interesu prawnego w rozumieniu

art. 189 k.p.c., Sąd Najwyższy wskazywał na potrzebę jego elastycznego

pojmowania. W uzasadnieniu wyroku z dnia 1 kwietnia 2004 r., II CK 125/03

(niepubl.) podkreślił, że pojęcie interesu powinno być – w obecnie obowiązującym

porządku prawnym – interpretowane z uwzględnieniem szeroko pojmowanego

dostępu do sądów w celu zapewnienia ochrony prawnej. Przemawiają za tym

standardy wynikające zarówno z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 45), jak

i wiążących Polskę aktów międzynarodowych (art. 14 Międzynarodowego Paktu

Praw Obywatelskich i Politycznych). Stanowiący przesłankę powództwa o ustalenie

interes prawny powinien być rozumiany – stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 27 stycznia 2004 r., II CK 387/02 (niepubl.) – elastycznie, z uwzględnieniem

celowościowej wykładni tego pojęcia, konkretnych okoliczności danej sprawy i tego,

czy strona może uzyskać pełną ochronę swoich praw w drodze powództwa

o świadczenie. Opowiadając się za szerokim rozumieniem interesu prawnego, Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 2006 r., II CK 395/05 (niepubl.) podkreślił, że

ochrona prawna na podstawie art. 189 k.p.c. przysługuje każdemu, kto twierdzi, że

ma interes prawny w ustaleniu prawa lub stosunku prawnego, a nie tylko

podmiotom tych praw czy stosunków prawnych. Interes prawny w ustaleniu prawa

lub stosunku prawnego może mieć także taki podmiot, na którego prawa lub

obowiązki w jakimś zakresie – rozumianym szeroko – może wpłynąć istnienie lub

nieistnienie prawa przysługującego innym podmiotom lub stosunku prawnego

łączącego inne podmioty. W uzasadnieniu wyroku z dnia 15 października 2002 r.,

II CKN 833/00 (niepubl.) Sąd Najwyższy uznał, że brak interesu prawnego jako

przesłanki powództwa z art. 189 k.p.c. zachodzi wówczas, gdy powód nie ma

żadnej potrzeby ustalania prawa lub stosunku prawnego, gdyż jego sfera prawna

nie została naruszona ani zagrożona. Wykluczając istnienie interesu prawnego do

wytoczenia powództwa o ustalenie prawa własności określonych rzeczy w celu

stwierdzenia nieważności orzeczenia administracyjnego, Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 2005 r., III CK 277/05 (niepubl.) stwierdził, że do innego wniosku należałoby

dojść, gdyby powód wykazał, że wytoczone powództwo – w związku z wydanym

orzeczeniem administracyjnym i toczącym się postępowaniem administracyjnym

o stwierdzenie jego nieważności – jest konieczne do uzyskania odpowiedniego

odszkodowania.

Przedstawiając zagadnienie prawne, Sąd Apelacyjny w ogóle nie odniósł się

do dorobku doktryny i judykatury dotyczących kwestii interesu prawnego

w rozumieniu art. 189 k.p.c. To podważa wyrażone przez niego przekonanie, że

przedstawione zagadnienie prawne budzi w rozumieniu art. 390 § 1 k.p.c. poważne

wątpliwości. Nie można go podzielić zwłaszcza ze względu na przeoczone przez

Sąd Apelacyjny stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

11 października 2007 r. II CSK 312/07 (niepubl.) i w wyroku z dnia 21 listopada

2007 r., II CSK 311/07 (niepubl.). Rozpoznając w sprawie z powództwa Skarbu

Państwa – Ministra Skarbu Państwa o ustalenie nieważności umowy podniesiony

w skardze pozwanego zarzut kwestionujący interes prawny do wytoczenia tego

powództwa, Sąd Najwyższy w obu orzeczeniach stwierdził, że powód posiada

interes prawny do wytoczenia powództwa o ustalenie nieważności czynności

prawnej dokonanej z naruszeniem art. 46a ustawy z dnia 25 września 1981 r.

o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981

ze zm., dalej: ustawa o przedsiębiorstwach). Wprawdzie przytoczone stanowisko

dotyczy unormowania przewidzianego w art. 46a ustawy o przedsiębiorstwach,

a nie w art. 5a u.z.w.u.S.P., jednakże obie te regulacje – jak wyjaśnił Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 4 sierpnia 2006 r., III CZP 50/06 (OSNC 2007, nr 6,

poz. 80) – są analogiczne. W obu wypadkach chodzi bowiem o zgodę na

dokonanie czynności rozporządzającej mieniem państwowej osoby prawnej, a więc

odpowiednio – przedsiębiorstwa państwowego i Polskiej Akademii Nauk.

Dla oceny interesu prawnego w okolicznościach niniejszej sprawy może

nabrać znaczenia – ze względu na wymaganie dokonania konstytutywnego wpisu

w księdze wieczystej prawa stanowiącego przedmiot rozporządzenia – relacja

miedzy opartym na art. 189 k.p.c. powództwem o ustalenie, a przewidzianym

w art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst

jedn.: Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej – u.k.w.h.) powództwem

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Nie jest to

jednak zagadnienie nowe, było ono już przedmiotem rozważań w literaturze

i orzecznictwie (por. wyroki Sąd Najwyższego: z dnia 22 listopada 2002 r., 1519/00,

niepul.; z dnia 30 maja 2003 r., III CKN 1137/00, niepubl.; z dnia 19 listopada

2004 r., II CK 152/04 niepubl.;). Przyjmuje się, że interes prawny do wytoczenia

powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego

w zasadzie nie zachodzi, jeżeli zainteresowany może na innej drodze osiągnąć

w pełni ochronę swoich praw.

W kontekście omawianej kwestii nasuwa zastrzeżenia sposób ujęcia

przedstawionego zagadnienia. Ze względu na przewidziany w art. 5a u.z.w.u.S.P.

obowiązek uzyskania zgody na dokonanie czynności prawnych w zakresie

rozporządzania różnymi składnikami majątku, zagadnienie prawne należało

ograniczyć do dokonanej przez pozwanych czynności prawnej. Przedstawienie

zagadnienia prawnego wykraczającego poza ten zakres przede wszystkim nie

spełnia wymagania niezbędności oczekiwanej odpowiedzi dla rozstrzygnięcia

sprawy. Ponadto powiązanie zagadnienia prawnego z konkretną czynnością

prawną (uwzględniającą stanowiący przedmiot rozporządzenia składnik majątku

osoby prawnej) może mieć znaczenie dla oceny interesu prawnego ze względu na

wymaganie np. dotyczące wpisu w księdze wieczystej.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia.