III CZP 78/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 78/11

POSTANOWIENIE

Dnia 9 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSA Roman Dziczek

w sprawie z powództwa Centrum Handlowego "R." sp. z o.o. w S.

przeciwko PGE Dystrybucja S.A. w L.

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 grudnia 2011 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2011 r.,

"I. Czy właściciel (użytkownik wieczysty) nieruchomości,

na której zainstalowano legalnie urządzenia do przesyłu energii

elektrycznej, uprawniony jest do wypowiedzenia łączącej go

z przedsiębiorstwem eksploatującym te urządzenia umowy

o cechach użyczenia, przy jednoczesnym wystąpieniu z ofertą

zawarcia

umowy

najmu,

za

odpowiednim,

w

ocenie

wypowiadającego, czynszem?

II. W przypadku odpowiedzi twierdzącej: Czy powyższa umowa

użyczenia ulega rozwiązaniu pomimo braku porozumienia między

stronami co do wysokości czynszu i niezawarcia nowej umowy,

zastępującej dotychczasową?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione

Sądowi

Najwyższemu

zagadnienia

prawne

powstały

w związku z rozpatrywaniem przez Sąd Okręgowy apelacji strony pozwanej - PGE

Dystrybucja S.A w L. od wyroku Sądu pierwszej instancji, w którym Sąd ten oddalił

powództwo

strony

powodowej-Centrum

Handlowego

„R.”-

spółki

z

o.o.

o zasądzenie od strony pozwanej kwoty 10.248 zł wynagrodzenia za utrzymywanie

bez tytułu prawnego stacji transformatorowej na nieruchomości objętej prawem

użytkowania wieczystego strony powodowej. Sądy meriti ustaliły, że strona

powodowa nabyła użytkowanie wieczyste gruntu w wyniku umowy sprzedaży

od następcy prawnego przedsiębiorstwa, które uzyskało to użytkowanie ex lege

w dniu 5 grudnia 1990 r. Nabycie to nastąpiło jednak łącznie „z realnym

obciążeniem działki na rzecz

przedsiębiorcy eksploatującego urządzenia

elektryczne w interesie ogółu mieszkańców”. Obciążenie to wyrażało się

w ukształtowanym

wcześniej

stosunku,

zbliżonym

do

stosunku

użyczenia,

charakteryzującego się ciągłością i trwałością i w konsekwencji łącząca strony

umowa „przybiera postać obligacji realnej ”,co oznaczało możliwość powołania się

na nią wobec nabywców nieruchomości przez przedsiębiorcę eksploatującego

urządzenia elektryczne. Umowa taka mogłaby być wypowiedziana, ale pod

warunkiem wystąpienia jednocześnie przez powoda z propozycją zawarcia nowej

umowy ,np. umowy najmu z odpowiednim czynszem, a takie zdarzenia nie miały

miejsca. W toku procesu, w tym także w apelacji, strona powodowa kwestionowała

w ogóle istnienie wspomnianego stosunku umownego z przypisywanymi mu

cechami, akcentując bezumowne korzystanie z jego prawa (gruntu) przez stronę

pozwaną. Oświadczenie o wypowiedzeniu zostało złożone w toku toczącego się

postępowania, ale nie doprowadziło

- zdaniem Sądu

- do rozwiązania

dotychczasowego stosunku użyczenia.

Wątpliwości

w orzecznictwie

Sądu

Sądu

Okręgowego

Najwyższego

pojawiły

prezentowano

się

dlatego,

wcześniej

ponieważ

stanowisko,

że pomiędzy właścicielem gruntu (użytkownikiem wieczystym) a podmiotem

eksploatującym urządzenia przesyłowe umieszczone na gruncie może dojść do

powstania stosunku obligacyjnego, trwałego i ciągłego, będącego odmianą obligacji

realnej (np. wyrok z dnia 28 czerwca 2005 r., I CK 14/05, niepubl. i wyrok z dnia

18 stycznia 2007 r., I CSK 3223/06, niepubl.). Istnienie społecznie uzasadnionej

eksploatacji urządzeń przesyłowych oznacza w zasadzie eliminację możliwości

rozwiązania przez właściciela gruntu (użytkownika wieczystego)takiego stosunku

prawnego,

możliwe

są

natomiast

prawne

modyfikacje

takiego

stosunku

(np. w wyniku złożonego wypowiedzenia przez właściciela z jednoczesną ofertą

zawarcia umowy najmu). Orzeczenia te zapadły na tle podobnych stanów

faktycznych jak w rozpoznawanej sprawie. Sąd Okręgowy zgłasza obiekcje

odnośnie do uzależniania dopuszczalności wypowiedzenia omawianej umowy

zbliżonej do użyczenia od występowania z jednoczesną ofertą zawarcia

z eksploatującym przedsiębiorstwem umowy najmu „za odpowiednim czynszem” .

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy przyjął, że między stronami sporu istnieje stosunek

obligacyjny podobny do stosunku użyczenia i tym samym wykluczył ocenę,

iż korzystanie z części gruntu (obciążonego prawem użytkowania wieczystego

powoda) nastąpiło bez odpowiedniego tytułu prawnego w okresie objętym

żądaniem

powoda.

Wątpliwości

tego

Sądu

koncentrują

się

na

prawnej

dopuszczalności rozwiązania takiego stosunku z inicjatywy powoda (użyczającego)

w

wyniku

złożenia

oświadczenia

o

wypowiedzeniu

przy

zapewnieniu

przedsiębiorstwu eksploatującemu urządzenia elektryczne odpowiedniego tytułu

prawnego do zajmowanego gruntu (np. najmu jego odpowiedniej części ). W istocie

rzeczy chodzi o zapewnienie ciągłości eksploatacyjnej przesyłowych urządzeń

elektrycznych.

Nawet przy założeniu, że między stronami sporu w okresie objętym

żądaniem powoda ukształtował się stosunek prawny podobny do użyczenia

(art. 710 k.c.), nie sposób przyjąć, że powstało – wbrew stanowisku Sądu

Okręgowego - zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości w rozumieniu art.

390 § 1 k.p.c. Nietrafnie Sąd Okręgowy zakłada, że rozwiązanie stosunku najmu

bez nawiązania kolejnego stosunku obligacyjnego może prowadzić w konsekwencji

zawsze do skutecznego „domagania się usunięcia stacji transformatorowej”

z gruntu uprawnionego. Trzeba też zwrócić uwagę na to, że w 2008 r. zmienił się

w sposób zasadniczy stan prawny w tym sensie, że doszło do wyraźnego

uregulowania nowej instytucji prawnej w postaci służebności przesyłu (art. 305 1

i n. k.c. (Dz.U. nr 116, poz. 731). Służebność ta może powstać na podstawie

umowy stron lub orzeczenia sądowego i wytworzyć stałą relację prawno-rzeczową

między stronami, godzącą ich interesy prawne i gospodarcze. Powołane

w uzasadnieniu pytania prawnego orzeczenia Sądu Najwyższego wydane zostały

wprawdzie na tle podobnych stanów faktycznych, ale w okresie, w którym

poszukiwano ogólnych, racjonalnych społecznie i gospodarczo rozwiązań kwestii

konsekwencji prawnych usytuowania i eksploatowania różnych typów stacji

transformatorowych na cudzych gruntach. Skoro istnieje de lege lata prawna

możliwość określenia rzeczowych uprawnień przedsiębiorcy eksploatującego

urządzenia przesyłowe do zajmowanego gruntu, odpada w ogóle potrzeba

poszukiwania

wspomnianych

rozwiązań

prawnych

proponowanych

w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Dodatkowo wypadnie

stwierdzić, że nietrafne były próby tworzenia

obligacji realnej lub jej „odmiany”

w postaci wspomnianego, trwałego prawnie „stosunku podobnego do użyczenia”

jedynie w oparciu o konstrukcję ograniczenia prawa własności gruntu (art. 140 k.c.).

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2011 r., II CSK 85/10 (niepubl.)

trafnie stwierdzono, że konstruowanie tzw. zobowiązania realnego może nastąpić

tylko wówczas, gdy przewiduje to przepis ustawy, natomiast niedopuszczalne jest

tworzenie

innych

zobowiązań

realnych

bez

wyraźnej

podstawy

prawnej.

Należy bowiem stwierdzić, że zobowiązanie realne powstaje na tle określonej

sytuacji prawno- rzeczowej i wynika ex lege, a więc ma swoje źródło w określonym

przepisie ustawy. Przepis taki określa także strony, treść i ewentualnie dalsze losy

zobowiązania realnego w razie zmian sytuacji prawno-rzeczowej. Nawet długo

trwający stan faktycznych relacji między określonymi podmiotami (właścicielem

gruntu lub jego użytkownikiem wieczystym a przedsiębiorcą eksploatującym

urządzenia przesyłowe umieszczone na gruncie) nie może prowadzić do powstania

zobowiązania o cechach obligacji rzeczowej, skutecznej erga omnes.

Z przestawionych względów Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi

na przedstawione zagadnie nie prawne.