III CZP 77/04 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 13 stycznia 2005 r., III CZP 77/04

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Antoni Górski

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi powoda Krzysztofa Ś. o wznowienie

postępowania na skutek zażalenia powoda na postanowienie Sądu Rejonowego w

Wałbrzychu z dnia 21 maja 2004 r. w sprawie przeciwko Gminie W. po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13 stycznia 2005 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Świdnicy postanowieniem z

dnia 30 września 2004 r.:

"Czy w razie zaskarżenia skargą o wznowienie postępowania, z przyczyn

opartych o przepis art. 403 § 2 k.p.c., wyroków sądów różnych instancji, sądem

właściwym do wznowienia jest sąd drugiej instancji, jeżeli oddalił on apelację?"

podjął uchwałę:

Sąd drugiej instancji, który oddalił apelację, jest właściwy do wznowienia

postępowania na podstawie art. 403 § 2 k.p.c.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 21 maja 2004 r. Sąd Rejonowy w Wałbrzychu odrzucił

skargę powoda Krzysztofa Ś. o wznowienie postępowania z przyczyn

wymienionych w art. 403 § 2 k.p.c., uznając, że nie opiera się ona na ustawowej

podstawie wznowienia. W sprawie, której dotyczy skarga, Sąd Rejonowy w

Wałbrzychu oddalił powództwo Krzysztofa Ś., a jego apelacja od tego orzeczenia

została oddalona wyrokiem Sądu Okręgowego w Wałbrzychu.

Rozpoznając zażalenie na postanowienie odrzucające skargę o wznowienie,

Sąd Okręgowy powziął wątpliwość co do właściwości sądu do rozpoznania skargi.

Jej rozstrzygnięcie zależy od oceny, czy sąd drugiej instancji, który oddalił apelację

jest sądem ostatnio orzekającym co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie

drugie k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wykładnia sformułowania „sąd, który ostatni orzekał co do istoty sprawy”

budziła wątpliwości jeszcze w okresie międzywojennym na tle art. 477 k.p.c. z

1930 r., którego brzmienie było identyczne z brzmieniem art. 405 k.p.c. Najszerzej

umotywowane i najbardziej miarodajne stanowisko zostało wyrażone w orzeczeniu

z dnia 26 kwietnia 1935 r., C III 270/35 (Zb.Urz. 1935, poz. 500), w którym Sąd

Najwyższy stwierdził, że do wznowienia postępowania z przyczyn restytucyjnych

właściwy jest sąd pierwszej instancji, jeżeli sprawa została zakończona

prawomocnym wyrokiem tego sądu, sąd drugiej instancji, jeżeli sprawa została

ukończona w tej instancji wyrokiem merytorycznym (który nie został zaskarżony

albo został zaskarżony, lecz skarga kasacyjna została odrzucona lub oddalona)

oraz Sąd Najwyższy, jeżeli wydał wyrok merytoryczny na podstawie art. 439 k.p.c. z

1930 r. Wskazano, że przez orzeczenia co do istoty sprawy należy rozumieć

rozstrzygnięcia merytoryczne, którymi są wyroki sądu pierwszej instancji

uwzględniające lub oddalające powództwo, wyroki sądu drugiej instancji

zmieniające takie wyroki sądu pierwszej instancji lub zatwierdzające je (stanowiły

one odpowiednik obecnych orzeczeń oddalających apelację) oraz wyroki Sądu

Najwyższego wydane na podstawie art. 439 k.p.c. z 1930 r. (odpowiadającego art.

39315 k.p.c.). Sąd Najwyższy podkreślił, że przez orzeczenie co do istoty sprawy

należy rozumieć bezpośrednie merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy (istoty sporu)

na podstawie ustaleń stanu faktycznego.

Odmienne stanowisko zaprezentowano po zmianie systemu środków

odwoławczych, co było wynikiem zastąpienia systemu trójinstancyjnego z apelacją i

kasacją systemem dwuinstancyjnym z rewizją (ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o

zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 38, poz. 349). W

uzasadnieniu uchwały z dnia 16 grudnia 1954 r., 2 CO 61/54, (OSN 1957, nr 1, poz.

3) Sąd Najwyższy wyeksponował charakter postępowania rewizyjnego, w którym

funkcja sądu drugiej instancji polega na kontroli zasadności i legalności orzeczeń

sądów pierwszej instancji. Wyraził także pogląd, że przy rozstrzyganiu wątpliwości,

który sąd jest właściwy do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania, jako

zasadę należy przyjąć właściwość sądu pierwszej instancji. Z tych względów

stwierdzono, że w wypadku oddalenia rewizji do wznowienia postępowania z

przyczyn innych niż nieważność właściwy jest sąd pierwszej instancji, także w

wypadku przeprowadzenia przez sąd rewizyjny dowodu z dokumentów.

Problem stracił znaczenie z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 17 listopada

1964 r. – kodeks postępowania cywilnego, art. 405 przewidywał bowiem, że do

wznowienia postępowania właściwy jest sąd, który wydał zaskarżony wyrok, a gdy

zaskarżono wyroki sądów różnych instancji – sąd instancji wyższej. Powrócił jednak

w wyniku zmiany dokonanej przez ustawę z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie

Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej –

Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania

administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189), przywracającej regulację

odpowiadającą brzmieniu art. 447 k.p.c. z 1930 r., w tym – ponownie wzbudzające

kontrowersje – brzmienie zdania drugiego, zgodnie z którym do wznowienia

postępowania na podstawie innej niż nieważność właściwy jest sąd, który ostatnio

orzekał co do istoty sprawy. (...)

Kodeks postępowania cywilnego posługuje się pojęciem „istoty sprawy” w

różnych kontekstach, w związku z czym jego wyjaśnienie nie zawsze jest

bezpośrednio przydatne dla rozważanej kwestii (np. art. 25 § 2, art. 105 § 1, art.

202 zdanie pierwsze, art. 221, 386 § 4, art. 1105 § 3, art. 1124 § 1). Większe

znaczenie mają przepisy, które operują pojęciem „orzeczenia co do istoty sprawy”.

Trzeba wyróżnić przepisy traktujące o orzeczeniach co do istoty sprawy w

postępowaniu nieprocesowym (art. art. 518, 5191 § 1, 521, 523 k.p.c.), gdyż w

wypadkach tych chodzi o odróżnienie postanowień co do istoty sprawy

(merytorycznych, rozstrzygających kwestie materialnoprawne), zrównanych z

wyrokami wydawanymi w postępowaniu procesowym, od postanowień formalnych

(procesowych, wpadkowych), rozstrzygających tylko kwestie dotyczące

postępowania. W tych przepisach pojęcie „orzeczenia co do istoty sprawy” wyraźnie

dotyczy charakteru orzeczenia, mającego w trybie postępowania nieprocesowego

zawsze formę postanowienia, a nie jego treści, dlatego z rozważanego punku

widzenia nie ma też zasadniczego znaczenia, że gdy w art. 519 1 § 1 k.p.c. mówi się

o dopuszczalności kasacji od wydanych przez sąd drugiej instancji postanowień co

do istoty sprawy, jest oczywiste, że chodzi nie tylko o orzeczenia reformatoryjne, ale

także o orzeczenia oddalające apelację. Zaskarżalność kasacją postanowień co do

istoty jest związana z charakterem orzeczenia (merytorycznym, w odróżnieniu od

formalnego), bez względu na jego treść, oczywiście z wyjątkiem uchylających i

przekazujących sprawę do ponownego rozpoznania, jako niekończących

postępowania, i takie jest znaczenie sformułowania użytego w art. 5191 k.p.c.

Inaczej rzecz się przedstawia, gdy chodzi o znaczenie określenia użytego w

art. 386 § 1 k.p.c., zgodnie z którym w razie uwzględnienia apelacji sąd drugiej

instancji zmienia zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy. Analogiczna

formuła występuje w art. 39315 k.p.c. przewidującym, przy spełnieniu wskazanych

tam przesłanek, że Sąd Najwyższy może zmienić zaskarżony wyrok i orzec co do

istoty sprawy. Brzmienie art. 386 § 1 k.p.c. może sugerować, że tylko taki wyrok jest

orzeczeniem co do istoty sprawy, na co wskazuje stanowisko zajęte przez Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 2 lutego 2002 r., I PZ 47/02 (OSNAP 2004, nr 9,

poz. 159), a także w postanowieniach z dnia 5 grudnia 1996 r., I PKN 28/96

(OSNAPUS 1997, nr 13, poz. 236) i z dnia 14 stycznia 1999 r., II UKN 417/98

(OSNAPUS 2000, nr 6, poz. 254). Sąd Najwyższy stwierdził, że z art. 386 § 1 k.p.c.

wyraźnie wynika, iż sąd drugiej instancji orzeka co do istoty tylko wtedy, gdy wydaje

orzeczenie reformatoryjne i wobec tego – a contrario – w przypadkach wydania

innych wyroków, za sąd, który orzekał co do istoty sprawy można uznać tylko sąd

pierwszej instancji.

W tym miejscu należy poczynić dwie uwagi; po pierwsze, brzmienie art. 386 §

1 k.p.c. nie stanowi kategorycznej i wystarczającej podstawy do uznania, że żadne

inne orzeczenie niż reformatoryjne nie może być uznane za rozstrzygające o istocie

sprawy, i po drugie, wymienione orzeczenia z 1996 i 1999 r. zostały wydane co

prawda na tle nowego brzmienia art. 386 § 1 k.p.c., ale jeszcze w systemie

rewizyjnym, gdyż w obu tych sprawach sądy drugiej instancji oddalały rewizję.

Wyrażony pogląd nie może być więc traktowany jako miarodajny dla obecnych

rozważań ze względu na zasadniczą różnicę charakteru postępowania i orzeczeń

sądu drugiej instancji w systemie rewizyjnym i w systemie apelacyjnym.

Tymczasem właśnie charakter obu postępowań odwoławczych i funkcji sądu

odwoławczego należy uznać za najpoważniejszą przesłankę rozstrzygnięcia

rozważanego zagadnienia. Takie założenie było podstawą orzeczeń Sądu

Najwyższego, w których stwierdzono, że sąd drugiej instancji, który oddalił apelację,

jest sądem ostatnio orzekającym co do istoty sprawy w rozumieniu art. 405 zdanie

drugie k.p.c. (postanowienia z dnia 5 czerwca 2001 r., IV CO 17/01, z dnia 22

grudnia 2003 r., III CO 24/03, nie publ. i z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CZP 11/04,

OSNC 2004, nr 12, poz. 206). Za orzeczenia co do istoty uznał Sąd Najwyższy

zarówno orzeczenia reformatoryjne, jak i oddalające apelację w uzasadnieniu

uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 23 marca 1999 r., której nadano moc

zasady prawnej, III CZP 59/98 (OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124).

Charakter obowiązującego systemu środków odwoławczych jednoznacznie

przemawia na rzecz tezy, że sąd apelacyjny orzeka co do istoty sprawy zarówno

wtedy, gdy zmienia wyrok sądu pierwszej instancji, jak i wtedy, gdy oddala apelację.

Istota postępowania apelacyjnego była przedmiotem licznych orzeczeń Sądu

Najwyższego, a ustalone już i zasadniczo jednolite rozumienie charakteru tego

postępowania nie wymaga szczegółowego prezentowania w ramach niniejszych

rozważań. Wskazać należy tylko zasadnicze jego cechy.

Sąd drugiej instancji, prowadząc postępowanie wywołane wniesieniem

apelacji, rozpoznaje sprawę (art. 378 § 1 k.p.c.). Postępowanie apelacyjne, będąc

postępowaniem odwoławczym i kontrolnym, ma jednocześnie charakter

postępowania rozpoznawczego i stanowi kontynuację merytorycznego rozpoznania

sprawy. W systemie apelacyjnym sąd odwoławczy jest przede wszystkim instancją

merytoryczną, a nie kontrolną, jak w systemie rewizyjnym (por. np. wyrok z dnia 13

kwietnia 2000 r., III CKN 812/98, OSNC 2000, nr 10, poz. 193). Sąd drugiej instancji

rozpoznaje sprawę merytorycznie i samodzielnie – niezwiązany zarzutami apelacji –

dokonuje oceny prawnej, z ograniczeniem wynikającym tylko z granic zaskarżenia

(por. uzasadnienie postanowienia z dnia 4 października 2002 r., III CZP 62/02,

OSNC 2004, nr 1, poz. 7). Sąd drugiej instancji nie może poprzestać na

ustosunkowaniu się do zarzutów apelacyjnych, ma bowiem obowiązek poczynić

własne ustalenia i ocenić je z punku widzenia prawa materialnego; sąd ten musi

dokonać własnych ustaleń faktycznych, a dowody przeprowadzone w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym są przedmiotem jego własnej swobodnej oceny, podobnie jak

nowe fakty i dowody, o które może być uzupełnione postępowanie w drugiej

instancji (por. m.in. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98).

Nie tylko kontrolny, ale zarazem rozpoznawczy charakter postępowania

apelacyjnego oznacza, że zarówno zmieniając wyrok sądu pierwszej instancji, jak i

oddalając apelację sąd drugiej instancji orzeka co do istoty sprawy, gdyż w każdej z

tych sytuacji wyrok zapada po rozpoznaniu sprawy i jej rozstrzygnięciu co do

meritum. Oddalenie apelacji także jest efektem rozpoznania istoty sprawy, po

którym sąd apelacyjny dał wyraz swej ocenie zasadności wyroku sądu pierwszej

instancji, będącej wynikiem własnej oceny co do meritum sprawy, zarówno w jej

warstwie faktycznej, jak i prawnej. (...)

Zagadnienie prawne przedstawione do rozstrzygnięcia dotyczy przyczyn

restytucyjnych przewidzianych w art. 403 § 2 k.p.c. Przy tej podstawie wznowienia

chodzi o ustalenie prawdziwego stanu faktycznego, którego wcześniej nie ustalono

z powodu niemożności przedstawienia faktów lub dowodów, chociaż już wtedy

istniały. Rozstrzygnąć o tym, czy z takich faktów i dowodów strona rzeczywiście nie

mogła skorzystać we wcześniejszym postępowaniu i czy mogły one mieć wpływ na

wynik sprawy, a zatem czy należy wznowić postępowanie, by te nowe fakty oraz

dowody sprawdzić i ponownie ustalić stan faktyczny mający stanowić podstawę

orzeczenia, powinien sąd, który ostatnio czynił ustalenia i oceniał je pod względem

prawnym. W systemie apelacyjnym sądem tym jest sąd drugiej instancji,

niezależnie od tego, czy po rozpoznaniu sprawy w wyniku wniesionej apelacji wyrok

sądu pierwszej instancji zmienił czy apelację oddalił. Analogicznie argumentować

można w odniesieniu do innych przyczyn restytucyjnych, gdyż także takie

okoliczności, jak sfałszowanie dowodów lub uzyskanie orzeczenia za pomocą

przestępstwa podlegają ocenie ze względu na wpływ, jaki wywarły na ustalenie

stanu faktycznego, co ostatecznie miało miejsce przed sądem apelacyjnym.

Argumenty powołane dla uzasadnienia przyjętej wykładni art. 405 zdanie

drugie k.p.c. oczywiście nie odnoszą się do orzeczeń Sądu Najwyższego

oddalających kasację ze względu na zasadniczo odmienny charakter postępowania

kasacyjnego; w systemie kasacyjnym o orzeczeniu co do istoty przez Sąd

Najwyższy można mówić jedynie w odniesieniu do wyroku (postanowienia)

wydanego na podstawie art. 39315 k.p.c.

Z omówionych względów zagadnienie prawne rozstrzygnięto, jak w uchwale

(art. 390 § 1 k.p.c.).