III CZP 76/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 76/07

POSTANOWIENIE

Dnia 22 sierpnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z powództwa M.P.

przeciwko Skarbowi Państwa-Komendantowi Wojewódzkiemu Policji […]

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 sierpnia 2007 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w Ś.

postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2007 r., sygn. akt [...],

"Czy dopuszczalna jest droga sądowa dla dochodzenia przez

biegłego sądowego wynagrodzenia za opinię wydaną w toku

postępowania przygotowawczego na zlecenie Policji ?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy

rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w Ś. zażalenia powoda na postanowienie o

odrzuceniu pozwu. Sąd Rejonowy odrzucając pozew uznał, że powód, któremu

Komenda Wojewódzka Policji, prowadząc postępowanie przygotowawcze, zleciła

jako biegłemu, wydanie opinii, nie jest uprawniony do dochodzenia na drodze

sądowej wynagrodzenia za sporządzoną opinię. Stosunek prawny łączący biegłego

i organ zlecający wydanie opinii ma swe źródło - jak zaznaczył ten Sąd - w

przepisach procesowych, a więc w regulacjach o charakterze publicznoprawnym.

Wynagrodzenie biegłego przyznawane jest przez organ zlecający opinię według

reguł przewidzianych w przepisach dekretu z dnia 26 października 1950 r. o

należnościach świadków, biegłych i stron w postępowaniu sądowym, dalej jako:

„dekret z 1950 r.” (Dz. U. Nr 49, poz. 445) oraz rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 1975 r. w sprawie kosztów przeprowadzania

dowodu z opinii biegłych w postępowaniu sądowym, dalej jako: „rozp. M.S.” (Dz. U.

Nr 46, poz. 254). Wskazując na te akty prawne Sąd Rejonowy podkreślił, że

przyznanie wynagrodzenia biegłemu następuje na podstawie postanowienia organu

zlecającego, na które przysługuje zażalenie.

Sąd Okręgowy uznał wprawdzie, że stosunek prawny łączący biegłego

i organ, zlecający wydanie opinii, nie jest stosunkiem równoprawnych podmiotów,

jak to ma miejsce w stosunku cywilnoprawnym, wskazał jednak, że skoro

w orzecznictwie (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2000 r., SK

12/99, OTK 2000, nr 5, poz. 143) przyjmuje się, że roszczenia dotyczące

zobowiązań pieniężnych, których źródło stanowi decyzja administracyjna, podlegają

rozpoznaniu na drodze przed sądem powszechnym, to powstaje pytanie, czy

żądanie powoda nie powinno zostać rozpoznane na drodze sądowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego pojęcie „sprawa cywilna” rozumiane jest

szeroko. Przyjmuje się, że działaniem lub zaniechaniem, którego skutki mogą być

rozpoznawane na drodze sądowej, jest - oprócz zdarzeń cywilnoprawnych

regulowanych w prawie cywilnym, takich jak czynność prawna czy też czyn

niedozwolony - także akt administracyjny wywołujący skutki w zakresie prawa

cywilnego (por. postanowienia z dnia 22 kwietnia 1998 r., I CKN 1000/97, OSNC

1999, nr 1, poz. 6 oraz z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 340/98, OSNC 1999, nr 9,

poz. 161). Stanowisko to uzasadniane jest trafnym stwierdzeniem, że nie można

z góry wykluczyć możliwości powstania stosunku cywilnoprawnego między

podmiotami

związanymi

stosunkiem

administracyjnoprawnym.

Roszczenia

cywilnoprawne wynikają bowiem z tak różnych źródeł, iż nie sposób przyjąć, że

źródło

przesądza

o

charakterze

stosunku

prawnego.

Między

osobami

pozostającymi w stałym stosunku cechującym się brakiem równorzędności może

także dojść do ukształtowania więzi, w której podmioty te mają równy status. Nie

ulega wątpliwości, że między biegłym a organami procesowymi prowadzącymi

postępowanie karne przygotowawcze a także sądowe postępowanie cywilne lub

karne nie występuje stosunek równorzędności. Stosunek ten wykazuje cechy

nadrzędności sądu (prokuratora, Policji) i podległości biegłego ponieważ zadanie

biegłego jest jednostronnie wyznaczone i kontrolowane przez organ, który go

powołał. Stosunek ten wynika z regulacji proceduralnych, mających charakter

publicznoprawny (art. 278 k.p.c., art. 195-196, 287 w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.p.k.).

Wynagrodzenie biegłego zarówno w postępowaniu cywilnym jak i karnym

regulowane jest przepisami prawa publicznego, a nie prywatnego (dekret z dnia

26 października

1950

r.

o

należnościach

świadków,

biegłych

i

stron

w postępowaniu sądowym, Dz. U. Nr 49, poz. 445; rozporządzenie Ministra

Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 1975 r. w sprawie kosztów przeprowadzania

dowodu z opinii biegłych w postępowaniu sądowym, Dz. U. Nr 46, poz. 254 ze zm.).

W postępowaniu karnym wynagrodzenie biegłego kwalifikowane jest w ramach

kosztów procesu karnego jako element wydatków Skarbu Państwa (art. 618 § 1 pkt

k.p.k.),

w

postępowaniu

przygotowawczym

ustalenie

wysokości

tego

wynagrodzenia oraz obowiązek jego wypłaty biegłemu obciąża „władzę lub organ,

które dokonują odnośnej czynności procesowej” (por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 16 marca 1999 r., I KZP 3/99, OSNKW 1999, nr 5-6, poz. 29

oraz uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2000,

V KKN 192/00, OSNKW 2000, nr 7-8, poz. 74). Podkreślenia wymaga okoliczność,

że postanowienie o przyznaniu biegłemu wynagrodzenia podlega kontroli sądowej

także wówczas, gdy wydawane jest przez prokuratora bądź organ nieprokuratorski

prowadzący postępowanie przygotowawcze, a więc także Policję (art. 626a k.p.k.).

Okoliczność ta nie została dostrzeżona przez Sąd Okręgowy oraz powoda, który

w zażaleniu na postanowienie o odrzuceniu pozwu powtórzył nieaktualne

w obecnym stanie prawnym stanowisko wyrażone w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 28 maja 1997 r., III CKU 24/97 (OSP 1998 nr 3, poz. 61).

Według

art.

626a

k.p.k.,

jeżeli

prokurator

nadrzędny

nad

prokuratorem

prowadzącym postępowanie przygotowawcze bądź - w przypadku prowadzenia

tego postępowania przez organ nieprokuratorski - prokurator właściwy do

sprawowania

nadzoru,

nie

przychyli

się

do

zażalenia

na postanowienie

w przedmiocie kosztów, kieruje je do sądu, co otwiera drogę do sądowej kontroli

rozstrzygnięcia w przedmiocie przyznanego biegłemu wynagrodzenia za wydaną

opinię. Przepis ten został wprowadzony z dniem 6 czerwca 2006 r. ustawą z dnia

17 lutego 2006 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 66,

poz. 467) w celu zadośćuczynienia wyrokowi Trybunału Konstytucyjnego z dnia

14 marca 2005 r., K 35/04 (OTK - A 2005, nr 3, poz. 23), w którym stwierdzono, że

przepis art. 465 § 2 k.p.k. w części zawierającej zwrot „a w wypadkach

przewidzianych przez ustawę – sąd”, w zakresie, w jakim pomija sądową kontrolę

postanowienia prokuratora o wynagrodzeniu biegłego jest niezgodny z art. 45 ust. 1

i art. 77 ust. 2 Konstytucji.

Z przytoczonych względów wątpliwości Sądu Okręgowego oparte także na

założeniu, że prawo biegłego do wynagrodzenia za opinie wydaną w postępowaniu

przygotowawczym, nie podlega kontroli sądowej, nie znajdują uzasadnienia. Skoro

więc stosunek prawny łączący Policję z biegłym ma charakter publicznoprawny,

wynagrodzenie za wydaną przez biegłego opinię regulują przepisy prawa

publicznego, a ponadto postanowienie o przyznaniu takiego wynagrodzenia objęte

jest - na podstawie przepisów kodeksu postępowania karnego - kontrolą sądu, to

nie ulega wątpliwości, że sprawa, w której biegły dochodzi wynagrodzenia za opinię

wydaną w postępowaniu przygotowawczym, nie należy do drogi sądowej (art. 1 i 2

k.p.c.).

Teza taka staje się nieaktualna w sytuacji, gdy powód opiera swoje

roszczenie na twierdzeniach wskazujących, że między biegłym i organem

prowadzącym postępowanie przygotowawcze powstał stosunek cywilnoprawny

i z niego wynika dla powoda roszczenie zgłoszone w pozwie. Kwestia, czy do

powstania takiego stosunku prawnego mogło w ogóle dojść na gruncie

obowiązującego prawa, a jeśli nawet doszło, to czy jest on ważny, nie może –

w razie negatywnej odpowiedzi na oba postawione pytania - prowadzić do

odrzucenia pozwu z powodu niedopuszczalności drogi sądowej. O dopuszczalności

(niedopuszczalności) drogi sądowej nie decyduje bowiem obiektywne istnienie

(nieistnienie) roszczenia, podlegającego ochronie na drodze sądowej, lecz

przesądzają twierdzenia powoda o istnieniu stosunku prawnego z zakresu objętego

pojęciem sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 i 2 § 1 i 3 k.p.c.

Dodać należy, że we wstępnej fazie zaznajamiania się z twierdzeniami

powoda podanymi w pozwie sąd nie bada prawa podmiotowego, o którego istnieniu

twierdzi powód, a tym bardziej nie rozważa, czy zgłoszone przez powoda

roszczenie jest usprawiedliwione prawem materialnym. Przedmiotem procesu jest

bowiem roszczenie procesowe, mające byt odrębny od prawa materialnego.

Kwestia dopuszczalności drogi sądowej powinna być zatem oceniana w granicach

wyznaczonych przez roszczenie procesowe (hipotetyczne roszczenie materialne,

o którego istnieniu twierdzi powód).

Sąd Okręgowy przedstawił zagadnienie prawne w oderwaniu od twierdzeń

powoda, na których oparte zostało żądanie. Powód w pozwie sporządzonym na

urzędowym formularzu, w rubryce „Fakt podlegający stwierdzeniu” wskazał

„zawarcie umowy zlecenia, w szczególności w zakresie dotyczącym wynagrodzenia

powoda” i na tę okoliczność powołał dowód z zeznań świadka R.B. W uzasadnieniu

pozwu powód ponadto stwierdził, że wynagrodzenie było negocjowane, a jego

wysokość ustalona została ostatecznie na warunkach wskazanych przez powoda,

w oderwaniu od przepisów regulujących wynagrodzenie biegłych sądowych. Powód

twierdzi, że w sprawie niniejszej należy mu się wynagrodzenie umówione, nie zaś

wynagrodzenie, które organ procesowy przyznaje biegłemu w związku z wydaniem

przez niego opinii na polecenie tego organu. Powód twierdzi zatem o istnieniu

stosunku cywilnoprawnego. Przedstawione zagadnienie prawne pomija tę istotną

okoliczność, dotyczy hipotetycznego stanu faktycznego, skonstruowanego przez

Sąd w oderwaniu od twierdzeń powoda. Już z tych względów brak było podstaw do

rozstrzygania przedstawionego zagadnienia prawnego. Zwrócić należy ponadto

uwagę, że z żadnego dokumentu załączonego do akt sprawy nie wynika, w jakim

trybie i przez jaki organ procesowy powierzono (zlecono) biegłemu wydanie opinii,

co więcej, treść dokumentu na k. 14 akt sugeruje, że nastąpiło to w trybie

postanowienia wydanego przez sąd, nie zaś przez Policję. Może się zatem okazać,

że po wyjaśnianiu tych kwestii i sprecyzowaniu (potwierdzeniu) twierdzeń powoda,

przedstawione

zagadnienie

prawne

również

nie

będzie

rozstrzygnięcia sprawy.

Z tych względów należało odmówić podjęcia uchwały.

niezbędne

dla