Supreme Court rejects claim of legal divergence regarding vehicle repair costs exceeding 100% pre-accident value.

Sygn. akt III CZP 76/05

POSTANOWIENIE

Dnia 12 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Jacek Gudowski

SSN Lech Walentynowicz (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Tadeusz Żyznowski

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 stycznia 2006 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Rzecznika Ubezpieczonych

we wniosku z dnia 6 lipca 2005 r., [...],:

„Czy na podstawie przepisu art. 363 § 1 ustawy z dnia 23

kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny (Dz. U. Nr 16 poz. 93 z poźn. zm.)

"za

nadmierne

trudności

lub

koszty

przywrócenia

stanu

poprzedniego" można uznać koszt naprawy uszkodzonego pojazdu,

który nie jest równy lub nie przekracza 100% jego wartości sprzed

szkody ?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Rzecznik Ubezpieczonych - powołując się na przepisy art. 60 § 2 ustawy

z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym

(Dz.U. Nr 240, poz. 2052

ze zm.) oraz art. 28 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym

i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz.U. Nr 124, poz. 1153) –

przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie

zagadnienie prawne.

Rzecznik Ubezpieczonych podkreślił, że zasygnalizowany problem wywołuje

zarówno wątpliwości interpretacyjne, jak i rozbieżności w orzecznictwie sądowym,

prowadząc do polaryzacji stanowisk. Według jednego z nich, przywrócenie stanu

poprzedniego jest niemożliwe lub pociąga za sobą nadmierne trudności lub koszty

(art. 363 § 1 k.c.), gdy koszt naprawy samochodu jest równy lub przewyższa jego

wartość określoną w dacie sprzed zdarzenia szkodowego. Stanowisko te znalazło

potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in. w wyroku z dnia 20 lutego

2002 r., V CK 903/00) oraz w orzecznictwie sądów powszechnych. Odmienny

pogląd, prezentowany przez niektóre zakłady ubezpieczeń, a także „pojawiający się

sporadycznie

w

orzecznictwie

sądów

niższych

instancji”,

przyjmuje,

że

nieopłacalność naprawy samochodu występuje już przy niższych przewidywanych

kosztach restytucji, nie sięgających 100% wartości pojazdu przed wypadkiem.

Rzecznik przychylił się do pierwszego stanowiska, lepiej chroniącego interes

poszkodowanych,

jako

że,

przy

tzw.

szkodzie

całkowitej,

przysługuje

ubezpieczonemu tylko odszkodowanie w postaci różnicy między wartością

samochodu sprzed wypadku a ceną uzyskaną z likwidacji. Nie ma wówczas

możliwości uwzględnienia kosztów naprawy pojazdu, a poszkodowany traci prawo

wyboru zadowalającego go sposobu naprawienia szkody.

Rzecznik Ubezpieczonych

ujawnił nieprawidłową

- jego

zdaniem

-

ubezpieczeniową praktykę likwidacyjną, polegającą na określaniu sztywnego,

zaniżonego progu opłacalności naprawy samochodu (niejednokrotnie na poziomie

70% wartości pojazdu przed powstaniem szkody), nie znajdującą uzasadnienia

w treści

art.

k.c.,

pomijającą

okoliczności

konkretnego

zdarzenia

ubezpieczeniowego.

Prokurator wniósł o odmowę podjęcia uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rzecznik Ubezpieczonych przedstawił zagadnienie prawne w sposób

nieprecyzyjny. Nie mógł w szczególności wykroczyć poza zakres swojej

właściwości (zob. art. 60 § 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym oraz art. 20 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze

ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych), a więc poza

problematykę

likwidacji

szkody

w postępowaniu

ubezpieczeniowym.

Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego nie może też odnosić się do ubezpieczeń

dobrowolnych, w których strony mogą autonomicznie określać sposób naprawienia

szkody. Wątpliwości prawne Rzecznika powstały w istocie na tle gwarancyjnej

odpowiedzialności

ubezpieczycieli

przy

obowiązkowym

ubezpieczeniu

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, w sytuacji gdy

trzeba rozstrzygnąć o celowości (niecelowości) naprawy samochodu ze względu

na przewidywany poziom wydatków zobowiązanego, z pominięciem sytuacji, gdy

naprawa jest niemożliwa lub wysoce utrudniona (art. 363 § 1 k.c.). Niewątpliwym

motywem wystąpienia Rzecznika, wyraźnie zasygnalizowanym, była potrzeba

uporządkowania praktyki ubezpieczeniowej przy likwidowaniu szkód w ramach

obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych OC.

Rzecznik Ubezpieczonych powołał się zarówno na art. 60 § 2 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, jak i na art. 28 ustawy z dnia 22 maja

2003

r.

o

nadzorze

ubezpieczeniowym

i

emerytalnym

oraz

Rzeczniku

Ubezpieczonych. Relacja między nimi została wyjaśniona w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 22 września 2004 r., III CZP 25/04 (OSNC 2005, z. 7 – 8,

poz. 146), w którym stwierdzono, że Rzecznik Ubezpieczonych jest uprawniony do

wystąpienia na podstawie art. 28 ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym o podjęcie

uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości

w praktyce zakładów ubezpieczeń. Przepis ten uzasadnia bowiem podjęcie przez

Sąd Najwyższy uchwały abstrakcyjnej także wtedy, gdy chodzi o wyjaśnienie

wątpliwości dotyczących określonego przepisu prawa celem zapobiegnięcia jego

naruszenia, a nie jedynie wtedy, gdy stosowanie przepisu w praktyce sądowej

spowodowało powstanie wątpliwości. Uprawnienie Rzecznika Ubezpieczonych

z art. 60 ustawy o Sądzie Najwyższym jest oczywiste, natomiast z mocy art. 28

ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym nastąpiło rozszerzenie granic, w jakich Sąd

Najwyższy ma podejmować uchwały abstrakcyjne.

Art. 28 ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym obowiązywał w dacie złożenia

wniosku Rzecznika z dniem 17 sierpnia 2005 r. został uchylony przez art. 3 ustawy

z dnia 8 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o działalności ubezpieczeniowej oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 143, poz. 1204).

Art. 28 ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym miał charakter proceduralny,

określający uprawnienie i przesłanki wystąpienia Rzecznika Ubezpieczonych

do Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały abstrakcyjnej. Ustawa zmieniająca

z dnia 8 lipca 2005 r. nie zawiera przepisów przejściowych w odniesieniu

do uchylonego art. 28 ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym, nie określa też innej

daty wejścia art. 3 w życie, zatem uchylenie cyt. art. 28 i skutki uchylenia nastąpiły

z dniem 17 sierpnia 2005 r. Obowiązuje tu zasada bezzwłocznego działania normy

procesowej (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia

2001 r., III CZP 49/00 – OSNC 2001, z. 4, poz. 53). Podobny problem rozstrzygnął

Sąd Najwyższy w składzie powiększonym, w uchwale z dnia 15 stycznia 2003 r.,

III UZP 10/02 (Wokanda 2003/12/29), stwierdzając, że odjęcie Ministrowi Pracy

i Polityki Socjalnej legitymacji do złożenia wniosku o rozstrzygnięcie zagadnienia

prawnego oznacza również utratę legitymacji do jego popierania i innego nim

dysponowania i jest równoznaczne z brakiem podstaw do podjęcia uchwały.

Z przedstawionych przyczyn należy uznać, że Rzecznik Ubezpieczonych

utracił z dniem 17 sierpnia 2005 r. uprawnienie do wystąpienia do Sądu

Najwyższego o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych

budzących wątpliwości w praktyce zakładów ubezpieczeń.

Rzecznik Ubezpieczonych nadal ma uprawnienie, w zakresie swojej

właściwości, do

wystąpienia

do

Sądu Najwyższego

o

podjęcie

uchwały

abstrakcyjnej na podstawie art. 60 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), musi jednak wykazać,

że w orzecznictwie

sądowym

ujawnią

się

rozbieżności

w wykładni prawa

wymagające

rozstrzygnięcia.

Aktualnie

możliwość

przedstawienia

Sądowi

Najwyższemu abstrakcyjnych zagadnień prawnych została znacznie ograniczona.

Przesłanką pozytywną jest mianowicie rozbieżność w orzecznictwie odnosząca się

wprost do wykładni prawa, nie wystarczy natomiast rozbieżność w orzecznictwie

wynikająca z odmiennego stosowania prawa (por. cyt. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 22 września 2004 r., III CZP 25/04).

Celem wystąpienia Rzecznika było usunięcie rozbieżności w praktyce

zakładów ubezpieczeń przy ocenie przesłanek wystąpienia tzw. szkody całkowitej

w postępowaniu likwidacyjnym. Wniosek ten – z przyczyn poprzednio podanych –

może być wszakże rozpatrzony tylko w świetle wymagań określonych w art. 60

ustawy o Sądzie Najwyższym.

We

wniosku

zawarta

została

wprawdzie

sugestia

o

rozbieżności

w orzecznictwie sądów powszechnych, ale nie została ona wykazana. W istocie

chodziło tu o niezgodność praktyki niektórych ubezpieczycieli ze wskazaniami

judykatury. Rzecznik Ubezpieczonych trafnie zauważył, że aprobowane przez niego

stanowisko ma oparcie w jednolitym orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in.

w orzeczeniach z dnia 1 września 1970 r., II CR 371/70 – OSNCP 1971, z. 5,

poz. 93, z dnia 3 lutego 1971 r., II CRN 450/70 – OSNCP 1971, z. 22, poz. 205,

z dnia 20 kwietnia 1971 r., II CR 475/70 – OSPiKA 1971, z. 12, poz. 231, z dnia

20 lutego 1981 r., I CR 17/81 – OSNCP 1981 r., z. 10, poz. 199, z dnia 13 grudnia

1988 r., I CR 280/88 – nie publ., z dnia 29 stycznia 2002 r., V CKN 682/00 –

nie publ., z dnia 20 lutego 2002 r., V CKN 903/00 – Mon. Pr. 2002, z. 19, poz. 897

oraz z dnia 11 czerwca 2003 r., V CKN 308/01 – nie publ.). Za utrwalony należy

zatem uznać pogląd, że koszt naprawy uszkodzonego w wypadku komunikacyjnym

pojazdu, nieprzewyższający jego wartości sprzed wypadku, nie jest nadmierny

w rozumieniu art. 363 § 1 k.c. Pogląd ten aprobowany jest w doktrynie.

W obowiązkowym ubezpieczeniu komunikacyjnym OC ma zastosowanie

zasada pełnego odszkodowania wyrażona w art. 361 § 2 k.c., a ubezpieczyciel

z tytułu odpowiedzialności gwarancyjnej wypłaca poszkodowanemu świadczenie

pieniężne w granicach odpowiedzialności sprawczej posiadacza lub kierowcy

pojazdu mechanicznego (art. 822 § 1 k.c.). Suma pieniężna wypłacona przez

zakład ubezpieczeń nie może być jednak wyższa od poniesionej szkody (art. 824 1

§ 1 k.c.) i przede wszystkim na tym tle zachodzi potrzeba oceny, czy koszt restytucji

jest dla zobowiązanego nadmierny (art. 363 § 1 zd. drugie k.c.). Przyjmuje się,

że nieopłacalność naprawy, będąca przesłanką wystąpienia tzw. szkody całkowitej,

ma miejsce wówczas, gdy jej koszt przekracza wartość pojazdu sprzed wypadku.

Stan majątku poszkodowanego, niezakłócony zdarzeniem ubezpieczeniowym,

wyznacza bowiem rozmiar należnego odszkodowania.

Poza zasięgiem przedstawionego zagadnienia prawnego pozostają inne

problemy odszkodowawcze, wiążące się z „likwidacją szkody całkowitej” przez

ubezpieczyciela,

m.in.

kwalifikacja

celowych,

ekonomicznie

uzasadnionych

wydatków restytucyjnych oraz kompensacja uszczerbku majątkowego z uzyskaną

korzyścią na skutek naprawy uszkodzonego samochodu (compensatio lucri cum

damno).

W świetle przedstawionego stanowiska judykatury nie można potwierdzić

wystąpienia rozbieżności w wykładni art. 363 § 1 k.c. w orzecznictwie sądowym

w odniesieniu do przedstawionego zagadnienia prawnego. Nie uzasadnia tej

rozbieżności zamieszczona we wniosku Rzecznika Ubezpieczonych wzmianka

o innym stanowisku „sporadycznie pojawiającym się w orzecznictwie sądów niższej

instancji”. Już brak wskazania owych „sporadycznych orzeczeń” nie pozwala na

odnotowanie istnienia rozbieżności orzeczniczych, tym bardziej – w świetle

wymagań wymienionych w art. 60 ustawy o Sądzie Najwyższym. Z tej przyczyny

oraz w następstwie utraty przez Rzecznika Ubezpieczonych uprawnienia z art. 28

ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym należało odmówić podjęcia uchwały

(art. 61 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym).