III CZP 75/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 75/09

POSTANOWIENIE

Dnia 22 października 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Zdzisława W.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Finansów

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 października 2009 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 30 czerwca 2009 r.,

„Czy pojęcie „istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po

powstaniu zobowiązania" stanowiące w myśl art. 358 1 § 3 k.c.

przesłankę waloryzacji przez sąd świadczenia pieniężnego obejmuje

również przypadki, w których do utraty lub znacznego obniżenia

wartości świadczenia doszło na skutek oddziaływania powszechnie

obowiązujących przepisów prawa w postaci dekretu z dnia 27 lipca

1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych

zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332) oraz ustawy z dnia

28 października 1950 r. o zmianie systemu pieniężnego (Dz. U. Nr 50

poz. 459 ze zm.)?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Powód dochodzi od pozwanego zapłaty kwoty 550.823,19 zł tytułem wykupu

obligacji wyemitowanych przez pozwanego w latach 1930-1936, dochodząc

świadczenia pieniężnego w zwaloryzowanej wysokości. Wyrok Sądu pierwszej

instancji z dnia 19 grudnia 2006 r. oddalający powództwo uchylił Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 6 sierpnia 2008 r., w którym uznał za nadużycie prawa

powoływanie się przez pozwanego na zarzut przedawnienia roszczenia, które było

już przedawnione w dacie wytoczenia powództwa. Nadto Sąd ten stwierdził,

że w sprawie znajduje zastosowanie art. 3581 § 3 k.c., z wyjątkiem praw z kuponów

odsetkowych. Rozpoznający ponownie sprawę Sąd pierwszej instancji wyrokiem

z dnia 18 grudnia 2008 r. uwzględnił powództwo do wysokości kwoty 216.647 zł,

przyjmując zarazem, że bieg 10-letniego terminu przedawnienia rozpoczął się

4 czerwca 1989 r., a zakończył 4 czerwca 1999 r. Uznał, że choć obligacje miały

własny system ustawowej waloryzacji, to jednak nie rekompensował on utraty siły

nabywczej pieniądza i dlatego Sąd ten dokonał samodzielnie waloryzacji

z uwzględnieniem jako miernika wartości średniego miesięcznego wynagrodzenia

netto w latach 1982 i 2008 r.

Przy rozpoznawaniu apelacji pozwanego od ostatnio wymienionego wyroku

Sąd Apelacyjny dostrzegł zagadnienie prawne budzące jego poważne wątpliwości,

które sformułował w sentencji postanowienia z dnia 30 czerwca 2009 r.

przedstawiającego

to

zagadnienie

prawne

do

rozstrzygnięcia

Sądowi

Najwyższemu.

Sąd Apelacyjny powiązał przyczynowo istotną zmianę siły nabywczej

pieniądza,

jako

ze zjawiskami

ustawową

zewnętrznymi

przesłankę

dotyczącymi

dokonania

sądowej

waloryzacji,

sfery

gospodarki,

zwłaszcza

z hiperinflacją. Podkreślił zarazem, że utrata realnej wartości obligacji, nabytych od

pozwanego przez poprzednika prawnego powoda, nastąpiła nie na skutek

hiperinflacji, tylko w efekcie działalności legislacyjnej Państwa jako ustawodawcy.

Sąd Apelacyjny wskazał m. in. na przepisy dekretu z dnia 27 lipca 1949 r.

o zaciąganiu

nowych

i określaniu

wysokości

nie

umorzonych

zobowiązań

pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332), zwanego dalej „dekretem”, oraz na przepisy

ustawy z dnia 28 października 1950 r. o zmianie systemu pieniężnego (Dz. U. Nr

50, poz. 459), zwanej dalej „ustawą”, jako na źródła sprawcze faktycznej utraty

istotnej wartości ekonomicznej roszczeń pieniężnych wyrażonych w pieniądzu

polskim w okresie międzywojennym. W ocenie Sądu drugiej instancji, waloryzacja

dokonana przez Sąd pierwszej instancji w istocie eliminuje skutki wywołane dwoma

wymienionymi aktami prawnymi, które spowodowały utratę wartości obligacji

redukując ją do znikomej kwoty, ale których niekonstytucyjności nie orzekł Trybunał

Konstytucyjny.

Zdaniem

Sądu

odwoławczego,

sądowa

waloryzacja

powinna

być

dopuszczalna jedynie wówczas, gdyby wartość obligacji wynikająca z przepisów

dekretu oraz ustawy uległa następnie dodatkowemu obniżeniu wskutek zjawisk

inflacyjnych, ponieważ przesłanka waloryzacji wynikająca z art. 3581 § 3 k.c. nie

obejmuje skutków oddziaływania zmian legislacyjnych. W przeciwnym razie

sądowa waloryzacja niweczyłaby skutki zmian legislacyjnych, stanowiąc w istocie

obejście bezwzględnie obowiązujących przepisów dekretu i ustawy, które w ocenie

Trybunału Konstytucyjnego wywołały nieodwracalne skutki prawne i ekonomiczne.

Z drugiej jednak strony Sąd Apelacyjny dostrzegł, że wykluczenie możliwości

sądowej waloryzacji świadczeń, które utraciły wartość wskutek ingerencji

prawotwórczej Państwa, pozbawiałoby w istocie praktycznego znaczenia wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2007 r., skutkiem którego było

wyeliminowanie zakazu waloryzacji świadczeń pieniężnych powstałych przed

dniem 30 października 1950 r. Uznając waloryzację sądową przewidzianą

w art. 3581 § 3 k.c. za szczególny przypadek klauzuli rebus sic stantibus, Sąd

Apelacyjny wskazał na przykłady z orzecznictwa, w których Sąd Najwyższy

dopuścił możliwość zastosowania art. 3571 k.c., uznając, że zmiana stosunków

dokonana w efekcie aktywności legislacyjnej Państwa może być kwalifikowana jako

nadzwyczajna zmiana stosunków.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności Sąd Najwyższy zobowiązany jest zbadać, czy

spełnione zostały przesłanki pozwalające na podjęcie uchwały, a w szczególności

ocenić, czy rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego jest niezbędne

do rozpoznania środka odwoławczego. Ustawodawca przyznając sądowi drugiej

instancji uprawnienie do przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia

prawnego na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. uzależnił skuteczność skorzystania

z niego nie tylko od wystąpienia w sprawie poważnych wątpliwości prawnych, ale

równocześnie od niezbędności oczekiwanej odpowiedzi do rozstrzygnięcia sprawy

(postanowienie SN z dnia 14 listopada 2006 r., III CZP 84/06, niepubl.;

postanowienie SN z 16 maja 2008 r., III CZP 29/08, niepubl.,; postanowienie SN z

dnia 28 sierpnia 2008 r., III CZP 67/08, niepubl.; postanowienie SN z dnia

22 stycznia 2009 r., III CZP 120/08, niepubl.). Samoistnej przesłanki wystąpienia

z pytaniem prawnym nie stanowi natomiast ani waga zawierającego się w nim

problemu, ani nawet pewne rozbieżności w orzecznictwie o do sposobu jego

rozwiązania

a

dające

się

dostrzec

nawet

w

orzecznictwie

Trybunału

Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego. Instytucja pytań prawnych jest bowiem

wyjątkiem od konstytucyjnej zasady podległości sędziów tylko Konstytucji oraz

ustawom, ponieważ prowadzi do związania sądu orzekającego w danej sprawie

poglądem Sądu Najwyższego zawartym w podjętej uchwale. Korzystanie z tej

instytucji wymaga więc pełnej świadomości jej wyjątkowości, co przesądza

o konieczności wykładania przepisu art. 390 § 1 k.p.c. w sposób ścisły, bez

żadnych koncesji na rzecz argumentów o nastawieniu celowościowym lub

utylitarnym (postanowienie SN z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CZP 10/09, niepubl.;

postanowienie SN z dnia 19 listopada 2008 r., III CZP 21/08, niepubl.).

Przedstawienie

zagadnienia

prawnego

wymagało

uprzedniego

uwzględnienia oceny skutków związania oceną prawną i wskazaniami co do

dalszego postępowania wyrażonymi w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji,

uprzednio już wydanego w tej sprawie. Tymczasem Sąd Apelacyjny nie uwzględnił

tej oceny skutków związania, a powziąwszy wątpliwości co do trafności oceny

prawnej sformułował zagadnienie prawne i przedstawił je do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu. Nie jest jednak rolą Sądu Najwyższego zastępowanie Sądu meritii

w jego procesie decyzyjnym, obejmującym także ocenę prawną stanowiącą podstawę

rozstrzygnięcia, ponieważ instytucja pytań prawnych, prowadząca do związania

w danej sprawie sądów niższej instancji stanowiskiem Sądu Najwyższego, ma

charakter wyjątkowy i podlega interpretacji ścisłej (uchwała składu siedmiu sędziów

z dnia 30 marca 1999 r., III CZP 62/98, OSNC 1999, nr 10, poz. 166; postanowienie

SN z dnia 20 maja 2005 r., III CZP 14/05, niepubl.). Zagadnienie prawne budzące

poważne wątpliwości i przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c., nie może sprowadzać się w istocie do pytania o możliwy

sposób rozstrzygnięcia sprawy (postanowienie SN z dnia 10 maja 2007 r., III UZP

1/07, OSNP 2008, nr 3-4, poz. 49), z ewentualnym pominięciem skutków związania

oceną prawną i wskazaniami Sądu drugiej instancji co do dalszego postępowania. To

sąd meriti musi rozstrzygać samodzielnie w konkretnym stanie faktycznym, a zarazem

w warunkach związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania

wyrażonymi w uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji. Jeśli sądem meriti jest

również Sąd drugiej instancji, to jego orzeczenie dopiero wówczas podlega – rzecz

jasna w zakresie dopuszczonym przez prawo – kontroli Sądu Najwyższego w drodze

skargi kasacyjnej, ewentualnie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia (postanowienie SN z dnia 5 grudnia 2008 r., III CZP

119/08, niepubl.). Natomiast wcześniej rozpoznając ponownie apelację w tej samej

sprawie Sąd drugiej instancji musi kierować się zajętym uprzednio przez Sąd

odwoławczy stanowiskiem prawnym i ewentualnych swoich poważnych nawet

wątpliwości interpretacyjnych co do wyrażonej oceny prawnej czy wskazań co do

dalszego postępowania nie może przedstawiać jako zagadnienia prawnego. Związanie

Sądu wyrażone w art. 386 § 6 k.p.c. oznacza bowiem m.in. zakaz formułowania ocen

prawnych sprzecznych z wyrażonymi wcześniej w uzasadnieniu orzeczenia Sądu

drugiej instancji (postanowienie SN z dnia 8 maja 2007 r., II UZP 1/07, OSNP 2008, nr

3-4, poz. 48; wyrok SN z dnia 13 grudnia 1999 r., I CKN 175/99, niepubl.), a nawet

zakaz podejmowania w jakikolwiek sposób próby podważania czy kontestowania

wiążącej go oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania.

Tymczasem postanowienie Sądu Apelacyjnego przedstawiające zagadnienie

prawne do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu sprzeciwia się powyższym

wymogom, co uzasadniało wydanie postanowienia o odmowie podjęcia uchwały.

W uzasadnieniu wydanego w tej sprawie wyroku z dnia 6 sierpnia 2008 r. (I ACa

813/07) Sąd drugiej instancji jednoznacznie stwierdził, w sprawie powinien mieć

zastosowanie art. 3581 § 3 k.c., a nadto, że ponownie rozpoznając sprawę Sąd

Okręgowy w zakresie ustalenia waloryzacji wierzytelności powoda zastosuje przepis

art. 3581 § 3 k.c., za wyjątkiem praw z kuponów odsetkowych. Tak sformułowana

ocena prawna jak i wskazanie co do dalszego postępowania wyrażone przez Sąd

drugiej instancji w ustalonym i bezspornym stanie faktycznym sprawy oznacza,

że w ocenie tego Sądu spełnione zostały przesłanki dokonania waloryzacji sądowej

w stanie faktycznym tej sprawy, skoro Sąd odwoławczy nakazał Sądowi Okręgowemu

zastosowanie w określonym zakresie art. 3581 § 3 k.c. Z mocy art.386 § 6 k.p.c.

Sąd Apelacyjny związany był więc, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, zarówno taką

oceną prawną jak i wskazaniem co do dalszego postępowania, będącym prostą

konsekwencją wyrażonej przez Sąd drugiej instancji oceny. W sytuacji związania Sądu

Apelacyjnego w powyższym zakresie, Sąd ten nie był więc uprawniony do pytania

o interpretację ustawowej przesłanki niezbędnej do zastosowania art. 3581 § 3 k.c.,

ponieważ pytanie to sprowadza się w konsekwencji do oceny dopuszczalności

zastosowania tego przepisu w ustalonym stanie faktycznym, a to zostało już wiążąco,

z mocy art. 386 § 6 k.p.c., przesądzone także wobec Sądu Apelacyjnego ponownie

rozpoznającego sprawę, w wyniku wyrażonej oceny prawnej i wskazań co do dalszego

postępowania.

Ponadto

również

z

innych

odmowa udzielenia odpowiedzi.

do Sądu

Podstawowym

Najwyższego na podstawie

Sąd, przedstawiający

argumentów

zagadnienie

przemawiających

powodów

art.

prawne,

za

uzasadniona

warunkiem

zwrócenia

się

§

k.p.c.

jest

to,

aby

wskazał

na

istnienie

wyraźnie

z przedstawionych

jednym

było

możliwych

rozwiązań (postanowienie SN z dnia 22 stycznia 2007 r., III CZP 100/06, niepubl.).

Tymczasem

Sąd

Apelacyjny

przedstawił

obie

alternatywne

możliwości

wykładni przesłanki z art. 358 § 3 k.c. (oceny skutków działania dekretu i ustawy

jako nieobjętej albo objętej pojęciem „istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza”),

wskazał

ale

nie

za

aprobatą

wyraźnie

którego z

jakie

argumenty

możliwych

przemawiają w jego

rozwiązań.

Za

takie

ocenie

wskazanie

albo przeciwwskazanie nie można uznać stwierdzenia, że wykluczenie możliwości

waloryzacji sądowej świadczeń, które utraciły wartość na skutek ingerencji

prawotwórczej Państwa, pozbawiałoby praktycznego znaczenia wyrok Trybunału

Konstytucyjnego. Przepis art. 390 § 1 k.p.c. wymaga bowiem wykazania istnienia

zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, bez posługiwania się

argumentami o nastawieniu celowościowym lub utylitarnym, a takim jest ocena

przez sąd skutków konkretnej odpowiedzi dla praktycznego znaczenia wyroku

Trybunału Konstytucyjnego.

Korzystanie z instytucji art. 390 § 1 k.p.c. zakłada istnienie zagadnienia

prawnego budzącego poważne wątpliwości, w tym m.in. w następstwie istnienia

rozbieżności interpretacyjnych. Tymczasem brak jest dotychczas w orzecznictwie

Sądu Najwyższego wątpliwości co do niedopuszczalności waloryzacji świadczeń

pieniężnych wynikających z obligacji skarbowych, z powodu utraty ich wartości

wskutek oddziaływania przepisów dekretu oraz ustawy o zmianie systemu

pieniężnego. Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 8 stycznia 2009 r., I CSK 482/08

oraz z dnia 5 lutego 2009 r., I CSK 331/08, wyraźnie stwierdził, że oba akty prawne

wywarły skutki z chwilą swego wejścia w życie przekształcając w przewidziany

w nich sposób treść normowanych zobowiązań pieniężnych, a takiego skutku,

będącego wyrazem woli ustawodawcy, nie można modyfikować następczo przez

zastosowanie instrumentu waloryzacji. Zdaniem Sądu Najwyższego, wyrażonym

w powołanych wyrokach, dokonywanie waloryzacji w tym zakresie pozostawałoby

w zdecydowanej sprzeczności ze stanowiskiem zawartym w uzasadnieniu wyroku

Trybunału

Konstytucyjnego

z

dnia

kwietnia

2007

r.

(SK 49/05)

o nieodwracalności skutków oddziaływania przepisów dekretu z 1949 r. i ustawy

z 1950 r. o zmianie systemu pieniężnego w odniesieniu do określenia wartości

świadczeń

wynikających

z

przedwojennych

obligacji.

Za

jedyny

sposób

przywrócenia stanu pożądanego w świetle aktualnych standardów konstytucyjnych

uznał Sąd Najwyższy uchwalenie odpowiedniego ustawodawstwa, którego

w omawianym zakresie nie może zastąpić judykatura.

Z powyższych powodów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.