III CZP 73/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 73/06

POSTANOWIENIE

Dnia 25 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa H.O.

przeciwko „P.” S.A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 25 października 2006 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 16 czerwca 2006 r., sygn. akt [...]:

"Z jaką chwilą następuje zakończenie postępowania w danej instancji

w rozumieniu art. 149 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398)?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

1. Przedstawione Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości powstało

przy rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny zażalenia na postanowienie sądu

I instancji o odrzuceniu apelacji wniesionej przez pełnomocnika będącego

adwokatem z powodu nieuiszczenia należnej od niej opłaty stosunkowej, bez

uprzedniego wezwania do uiszczenia tej opłaty. Wyrok sądu I instancji został

wydany w dniu 30.03.2006 r., a postanowienie o odrzuceniu apelacji w dniu

4.05.2006 r., przy czym jako podstawę odrzucenia powołano art. 1302 § 3 k.p.c.

Rozpoznając zażalenie Sąd Apelacyjny powziął wątpliwości, czy w świetle art. 149

ust. 1 ustawy z dnia 28.07.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.

U. Nr 167, poz. 1398) do uiszczenia opłaty od apelacji w niniejszej sprawie znajdują

zastosowanie przepisy dotychczasowej ustawy z dnia 13.06.1967 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88), w tym jej art. 16

ust. 3, czy też przepisy nowej ustawy, w tym wprowadzony na podstawie tych

przepisów art. 1302 § 3 k.p.c., obowiązujące od dnia 2.03.2006 r.

2. Przed

podjęciem

rozważań

dotyczących

przedstawionego

zagadnienia prawnego należy odnieść się do kwestii sposobu sformułowania tego

zagadnienia przez Sąd Apelacyjny. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

13.04.2000 r. III CZP 2/00 (OSNC 2000, nr 11, poz. 200) wskazał, że na podstawie

art. 390 § 1 k.p.c. dopuszczalne jest przedstawienie zagadnień prawnych wyłącznie

do „rozstrzygnięcia”, a nie do „uzupełnienia”. Rzecz w tym, że w nauce logiki

przyjmuje się, że istnieją dwa typy pytań: pytania rozstrzygnięcia (o rozstrzygnięcie)

oraz pytania uzupełnienia (o uzupełnienie). Istotą pytania rozstrzygnięcia jest to, że

wyznacza ono dwie możliwe odpowiedzi, natomiast pytanie uzupełnienie wyznacza

tylko schemat odpowiedzi, zwany osnową pytania. Jest to tzw. pytanie rozwijające,

o nieokreślonych z góry możliwościach odpowiedzi. Inaczej rzecz ujmując, pytaniu

przedstawionemu do rozstrzygnięcia towarzyszy alternatywa odpowiedzi, a rzeczą

adresata pytania pozostaje dokonanie wyboru odpowiedzi, natomiast pytanie do

uzupełnienia pozostawia odpowiadającemu całkowitą swobodę, pozwalając mu

także na wykroczenie poza zakres czynionych przez pytającego założeń.

Przepis art. 390 § 1 k.p.c. ma na względzie wyłącznie pytania (zagadnienia)

do „rozstrzygnięcia”. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w powołanym wyżej

postanowieniu, a także niepublikowanym postanowieniu z dnia 19.09.2001 r.

III CZP 28/00. Skład orzekający w niniejszej sprawie pogląd ten podziela.

Zagadnienie prawne przedstawione w niniejszej sprawie przez Sąd Apelacyjny ma

niewątpliwie postać pytania do uzupełnienia. Ta okoliczność uzasadnia odmowę

podjęcia uchwały na podstawie art. 61 § 1 ustawy z dnia 23.11.2002 r. o Sądzie

Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).

3. Powyższe rozstrzygnięcie nie oznacza wszakże, że wykładnia art. 149

ust. 1 ustawy z dnia 28.07.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie

nasuwa istotnych wątpliwości. Przepis ten stanowi, że w sprawach wszczętych

przed dniem wejścia w życie ustawy tj. przed dniem 2.03.2006 r. stosuje się, do

czasu zakończenia postępowania w danej instancji, dotychczasowe przepisy

o kosztach sądowych. Istota zagadnienia sprowadza się do właściwej wykładni

pojęcia „zakończenie postępowania w danej instancji” zawartego w treści art. 149

ust. 1 powołanej ustawy. W tej kwestii wypowiedział się już Sąd Najwyższy.

W postanowieniu z dnia 28.06.2006 r. III CZ 36/06 (dotychczas niepublikowanym)

stwierdzono, że do skargi kasacyjnej od wyroku (postanowienia co do istoty

sprawy) wydanego przed wejściem w życie ustawy z dnia 28.07.2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398), wniesionej po wejściu

w życie tej ustawy, stosuje się przepisy ustawy nowej. Uzasadniając to stanowisko

Sąd Najwyższy podkreślił, że z przepisu art. 149 ust. 1 ustawy jasno wynika, że

linię wytaczającą granicę czasową między stosowaniem ustawy dotychczasowej

a zastosowaniem ustawy nowej jest chwila „zakończenia postępowania w danej

instancji”. Pojęcie to uwzględnia pojęcia równoważne lub zbliżone („zakończenia

postępowania w instancji” lub „wydanie orzeczenia kończącego postępowanie

przez sąd pierwszej instancji”) występujące w innych przepisach np. art. XVI § 1

przepisów wprowadzających k.p.c., w art. 49 ustawy z dnia 13.06.1967 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, a także w zakresie postępowania

cywilnego (art. 108 § 1, 109, 130 § 2, 182, 276) i były one poddawane ocenie

w odniesieniu do sytuacji innych niż rozwiązywania kolizji międzyczasowych.

Podsumowując dorobek orzecznictwa w tym zakresie Sąd Najwyższy stwierdził, że

uznać należy, iż przez pojęcie „zakończenie postępowania w danej instancji” trzeba

rozumieć wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie w danej

instancji,

a

więc

wydanie

wyroku

(postanowienia

co

do

istoty

sprawy

w postępowaniu nieprocesowym) albo innego orzeczenia trwale zamykającego

drogę do wydania wyroku (np. postanowienie o umorzeniu postępowania,

odrzuceniu pozwu itp.). Ustawodawca wyraźnie bowiem oznaczył kres stosowania

ustawy dotychczasowej na czas zakończenia postępowania w danej instancji, a nie

np. na chwilę wszczęcia postępowania w instancji wyższej, łączoną zazwyczaj

z wniesieniem środka zaskarżenia o charakterze dewolutywnym. Podkreślono, że

fakt ten ma istotne znaczenie przy

rozstrzyganiu kwestii międzyczasowej, bo

jakkolwiek postępowanie cywilne

przebiega w zasadzie w sposób linearny,

a poszczególne instancje następują bezpośrednio po sobie, to jednak, między

zakończeniem postępowania w jednej, a wszczęciem postępowania w kolejnej

instancji dokonywane są tzw. czynności międzyinstancyjne, stanowiące łącznik

między instancjami (np. czynności przygotowawcze do wniesienia środka

odwoławczego). W wielu przypadkach w ogóle zresztą nie dochodzi do

zainicjowania postępowania w instancji wyższej, a mimo to podejmowane są

dalsze czynności, w tym czynności wykonawcze (np. wniosek o stwierdzenie

prawomocności orzeczenia) lub zmierzające do wniesienia nadzwyczajnego środka

zaskarżenia (np. skargi o wznowienie postępowania) itp. Czynności te trudno

zakwalifikować do czynności podejmowanych w pierwszej instancji. Doprowadziło

to Sąd Najwyższy do wniosku, że pojęcie „czas zakończenia postępowania w danej

instancji” zawarte w art. 149 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych, nie może być utożsamiane z „czasem wszczęcia postępowania

w wyższej instancji”.

Należy tu odnotować postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18.05.2006 r.

IV CZ 43/056 (niepubl.), w którym przyjęto, że w świetle art. 149 ust. 1 nowej

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, jeśli skarga kasacyjna została

złożona po wejściu w życie ustawy, zastosowanie do tej skargi mają przepisy nowej

ustawy oraz art. 1302 § 3 k.p.c. Podkreślono, że postępowanie kasacyjne

rozpoczyna się z chwilą wniesienia skargi kasacyjnej. Podobne stanowisko wynika

z postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30.05.2006 r. I CZ 23/06 (niepublik.)

oraz z dnia 22.06.2006 r. V CZ 42/06 (niepublik.).

W piśmiennictwie stanowiska nie są tak jednolite. Z jednej strony

prezentowany jest pogląd, że momentem kończącym daną instancję będzie

wydanie orzeczenia kończącego postępowanie (wyroku, postanowienia co do istoty

w

postępowaniu

nieprocesowym, umorzenie postępowania), z drugiej strony

przyjmuje się, że kluczowe znaczenia ma chwila wniesienia środka odwoławczego,

wreszcie wypowiedziano też pogląd, że koniec danej instancji i początek nowej

instancji następuje w chwilą przekazania akt sprawy przez sąd niższej instancji

sądowi instancji wyższej. To stanowisko podzielił też Sąd Apelacyjny, który

przedstawił do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne.

4. Wykładni art. 149 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych w odniesieniu do użytego tam pojęcia „zakończenie postępowania

w danej instancji”, można dokonać w trzech kierunkach. Jako chwilę zakończenia

postępowania w danej instancji można rozważać i a) chwilę przekazania akt sprawy

przez sąd niższej instancji sądowi instancji wyższej; b) chwilę poprzedzającą

wniesienie środka odwoławczego lub następującą w dacie wpływu terminu do jego

wniesienia, c) chwilę wydania orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie

w instancji.

Pierwsze

postępowania

z

z

wyszczególnionych

przekazaniem

akt

stanowisk

sprawy

nie

wiążące

może

być

zakończenie

aprobowane

z zasadniczych powodów. Wprawdzie mogłaby się wydawać, że jest ono zbieżne

z postrzeganiem instancyjności postępowania jako jego podziału na poszczególne

stadia toczące się przed sądami różnego rzędu, to jednak stanowisko to nie

uwzględnia faktu, że instancyjności w sensie procesowym nie należy utożsamiać

z instancyjnością w sensie ustrojowym. Jest to konsekwencją faktu, że

ustawodawca w ramach postępowania cywilnego przyjął w odniesieniu do środków

odwoławczych zasadę, że są one wnoszone do sądu a guo, a nie do sądu od

guem. Ta zasada, utrwalona w tradycji polskiej, powoduje, że po wydaniu

orzeczenia kończącego sprawę w instancji niższej dokonywane są lub mogą być

czynności przed sądem, który wydał to orzeczenie, funkcjonalnie należące już

jednak do postępowania odwoławczego tj. w wyższej instancji. Chodzi o takie

czynności, które inicjuje wniesienie środka odwoławczego. Z tego względu

występuje tzw. postępowanie między-instancyjne. W kontekście więc rozróżnienia

między sytuacją, w której czynności procesowe są dokonywane przed sądami

różnego rzędu, a instancyjnością w sensie procesowym, nie sposób akceptować

poglądu, że dla ustalenia czasowego zakresu zastosowania ustawy miarodajne jest

przekazanie akt sprawy z sądu niższej instancji do sądu wyższej instancji, podczas

gdy w sensie procesowym czynności poprzedzające przekazanie akt sprawy

funkcjonalnie,

od

chwili

złożenia

środka

odwoławczego,

należą

już

do

postępowania odwoławczego.

Trafność tego

stanowiska

potwierdzają

też następujące

argumenty:

Po pierwsze, przekazanie akt sprawy nie jest czynnością procesową, lecz ma

charakter ściśle techniczny, wręcz manualny. Moment jego dokonania nie jest

rozpoznawalny dla stron i uczestników postępowania, nie są one informowane

o przekazaniu akt sprawy. Po drugie, mogą wystąpić praktyczne trudności

z ustaleniem chwili przekazania. Po trzecie, przekazanie akt sprawy sądowi

wyższej instancji następuje tylko w przypadku, gdy wniesiony zostanie środek

odwoławczy, który zostanie oceniony jako dopuszczalny i spełniający wymagania

formalne. Jeżeli więc taki środek nie zostanie wniesiony, akta sprawy nie będą

przekazane do sądu wyższej instancji. W takiej sytuacji nie byłoby chwili

zakończenia postępowania w danej instancji. Można oczywiście bronić poglądu, że

w takiej sytuacji wyjątkowo byłaby to data upływu terminu do wniesienia środka

odwoławczego, wszakże wówczas powstałaby kwestia, jak traktować wypadek

wniesienie po tej dacie wniosku o przywrócenie terminu wraz z samym środkiem

odwoławczym.

Reasumując

nie

znajduje

uzasadnionych

podstaw

stanowisko,

że

zakończenie postępowania w danej instancji następuje z chwilą przekazania akt

sprawy przez Sąd niższego rzędu sądowi wyższego rzędu. W okolicznościach

niniejszej sprawy prowadzi to więc do wniosku, że w sytuacji, w której w sprawie

wszczętej

przed

dniem

2.03.2006

r.

orzeczenie

kończące

postępowanie

w pierwszej instancji zostało wydane po tym dniu, do środka odwoławczego

wniesionego od takiego orzeczenia mają zastosowanie przepisy nowej ustawy,

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w tym wprowadzone tą ustawą

przepisy kodeksu postępowania cywilnego m.in. art. 1302 k.p.c.

5. Powyższe nie rozstrzyga jednak kwestii czy za chwilę zakończenia

postępowania w danej instancji w rozumieniu art. 149 ust. 1 ustawy o kosztach

sądowych (...) należy uznać chwilę wydania orzeczenia kończącego postępowanie

w sprawie w instancji (merytorycznego albo niemerytorycznego), czy też chwilę

wniesienia środka odwoławczego lub upływu terminu jego wniesienia. Literalne

brzmienie art. 149 ust. 1 ustawy o kosztach (...) nie daje w tym względzie

jednoznacznej odpowiedzi, jednak przeciwko stanowisku łączącemu zakończenie

postępowania w danej instancji z chwilą wniesienia środka odwoławczego lub

upływu terminu do jego wniesienia przemawiają następujące argumenty:

Po pierwsze, sam przepis art. 149 ust. 1 ustawy o kosztach (...) nawiązuje do

chwili zakończenia postępowania w danej instancji, a nie do chwili rozpoczęcia

postępowania w nowej (wyższej) instancji, a przecież nie ulega wątpliwości, że

wniesienie

środka

odwoławczego

jest

pierwszą

czynnością

postępowania

odwoławczego. Inicjuje on to postępowanie i należy do tego postępowania.

Kwalifikacji wniesienia środka odwoławczego jako pierwszej czynności w wyższej

(nowej) instancji nie przeczy to, że czynność ta w polskim systemie postępowania

cywilnego dokonywana jest przed sądem, który wydał zaskarżone orzeczenie.

Zwrócono

już

wcześniej

uwagę

na

konieczność

rozróżnienia

między

instancyjnością w znaczeniu ustrojowym i procesowym. W konsekwencji tego mogą

istnieć czynności należące funkcjonalnie do postępowania w wyższej instancji,

dokonywane jednak przed sądem, który wydał zaskarżone orzeczenie, a więc

przed sądem niższej instancji w znaczeniu ustrojowym.

Po drugie, w ujęciu dynamicznym postępowanie cywilne, złożone z instancji jako

jego stadiów, ma charakter linearny. W konsekwencji nie jest więc tak, że kolejne

instancje w ujęciu procesowym następują bezpośrednio po sobie. Występują

bowiem czynności, podejmowane po zakończeniu postępowania w instancji, ale

przed sądem, który wydał zaskarżone orzeczenie, które nie należą już do tego

postępowania, ale nie stanowią jeszcze postępowania w wyższej instancji, np.

wniosek

o sporządzenie

uzasadnienia

orzeczenia

i

jego

doręczenie.

Nie byłoby uzasadnione, aby dla umiejscowienia

tych czynności w ramach

postępowania w ujęciu dynamicznym odwoływać się do kategorii postępowania

międzyinstancyjnego. To postępowanie jest inicjowane przez wniesienie środka

odwoławczego. Wniesienie środka odwoławczego inicjuje postępowanie w wyższej

instancji,

a jednocześnie

jest

pierwszym

elementem

postępowania

międzyinstancyjnego. W pierwszym przypadku chodzi o instancyjność w znaczeniu

procesowym, w drugim – w znaczeniu ustrojowym. Po trzecie, wątpliwym byłoby,

jak określić chwilę końcową stosowania ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych

z 1967

r.,

gdyby

utożsamiać

ją

z

chwilą

wniesienia

środka

odwoławczego (chwila nadania środka na poczcie, czy chwila wpływu środka do

sądu). Należy też zauważyć, że środek odwoławczy może być wniesiony przez

strony w różnych chwilach, co wiąże się z tym, że termin do wniesienia środka

odwoławczego biegnie dla każdej strony w sposób indywidualny. Wreszcie należy

wskazać, że orzeczenie kasatoryjne nie podlega w ogóle zaskarżeniu.

Reasumując uzasadniony jest wniosek, że zakończenie postępowania

w danej instancji w rozumieniu art. 149 ust. 1 ustawy z dnia 28.07.2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, następuje z chwilą wydania

orzeczenia kończącego (merytorycznie lub niemerytorycznie) postępowanie

w sprawie w danej instancji.