III CZP 72/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 72/11

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 5 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Anna Owczarek

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSN Lech Walentynowicz

SSN Mirosława Wysocka

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 czerwca 2012 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Bożeny Kiecol,

po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Rzecznika Praw Dziecka

we wniosku z dnia 26 sierpnia 2011 r.,

„Czy zgodne ustalenie kontaktów rodziców z dzieckiem

w sprawie o rozwód, w tym także w porozumieniu „zatwierdzonym”

przez sąd, zwalnia sąd z obligatoryjnego orzekania o kontaktach

z dzieckiem na zgodny wniosek rodziców o zaniechanie orzekania

o kontaktach?”

podjął uchwałę:

Porozumienie

małżonków

o

sposobie

utrzymywania

kontaktów z dzieckiem po rozwodzie nie zwalnia sądu

z obowiązku orzeczenia o tych kontaktach w wyroku

rozwodowym (art. 58 § 1 k.r.o.).

Uzasadnienie

Rzecznik Praw Dziecka, powołując się na art. 10 ust. 1 pkt 2 b ustawy z dnia

6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U. Nr 6, poz. 69 ze zm.), wystąpił

do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie rozbieżności wykładni art. 58 § 1 k.r.o.

przez udzielenie odpowiedzi na wskazane pytanie.

Zagadnienie

przedstawione

do

rozstrzygnięcia

Rzecznik

połączył

z treścią art. 58 § 1 k.r.o. w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 3 a ustawy z dnia

6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 220, poz. 1431 - dalej: „ustawa z dnia

6 listopada 2008 r.”), która weszła w życie z dniem 13 czerwca 2009 r. Powołanym

przepisem wprowadzony został obowiązek orzeczenia w wyroku orzekającym

rozwód także o sposobie utrzymywania kontaktów rodziców z dzieckiem. Zdaniem

Rzecznika, od wejścia w życie wymienionej ustawy niejednolicie jest rozstrzygany

problem, czy w sprawie o rozwód zgodne ustalenie przez rodziców kontaktów

z dzieckiem, w tym także w porozumieniu „zatwierdzonym” przez sąd, zgodny

wniosek rodziców może spowodować zaniechanie orzekania przez sąd o tych

kontaktach. Rzecznik podniósł, że analiza prawomocnych wyroków sądów

powszechnych orzekających rozwód wskazuje, iż pomijały one rozstrzygnięcie

o kontaktach rodziców z dzieckiem, odsyłając do porozumienia zawartego przez

rodziców lub powierzając władzę rodzicielską obojgu rodzicom odstępowały od

orzekania o sposobie utrzymywania kontaktów, albo szczegółowo określały

te kontakty lub ustalały, że prawo rodziców do kontaktów z dzieckiem jest

nieograniczone. Zdaniem Rzecznika, wykładnia językowa art. 58 § 1 k.r.o. prowadzi

do wniosku, że na sądy orzekające rozwód nałożony został obowiązek orzekania

o kontaktach rodziców z dzieckiem, co jest zgodne także z zamierzonym dążeniem

do uregulowania w tym orzeczeniu wszystkich spraw związanych z rodziną.

Kontakty z dzieckiem ujęte zostały nie tylko jako uprawnienie, ale także obowiązek

rodziców i dziecka, co oznacza, że nie podlegają one swobodnej dyspozycji

rodziców. Stanowisko rodziców nie może wpływać na zakres obligatoryjnej kognicji

sądu, która nie jest uzależniona od szczegółowości i zgodności określenia przez

nich kontaktów, może być natomiast przesłanką oceny zdolności rodziców do

współdziałania w przyszłości dla dobra dziecka oraz decyzji o pozostawieniu

władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Ponadto, skoro plan wychowawczy, będący

najbardziej pożądaną formą aktywności rodziców, dotyczącą określenia stosunków

rodzinnych na wypadek rozwodu, nie wpływa na zakres kognicji sądu, to tym

bardziej nie powinien być skuteczny zgodny wniosek rodziców o zaniechanie

orzekania o kontaktach z dzieckiem. Nie uchyla także tego obowiązku sądu dalsze

wspólne zamieszkiwanie rodziców, tak jak nie ma podstaw do pomijania

rozstrzygnięć o władzy rodzicielskiej oraz o alimentach. Rzecznik zwrócił uwagę,

że orzeczenie o kontaktach rodziców z dzieckiem stanowi minimum gwarancji ich

realizowania,

co

nie

stoi

jednak

na

przeszkodzie

szerszym

kontaktom

w odniesieniu do miejsca, czasu i częstotliwości. Waga i społeczna doniosłość

funkcji opiekuńczych wskazuje na potrzebę całościowego ich regulowania na

wypadek rozwodu małżeństwa rodziców, natomiast w praktyce podnoszone jest,

że zgodne stanowisko rodziców w kwestii kontaktów z dzieckiem nie wymaga

ingerencji sądu w stosunki rodzinne, co jest przyczyną odstępowania od orzekania

o tych kontaktach.

Prokurator Generalny opowiedział się za stanowiskiem, że w sprawie

o rozwód zgodne ustalenie kontaktów rodziców z dzieckiem, w tym także w formie

porozumienia uwzględnionego w całości przez sąd, nie zwalnia sądu z obowiązku

orzekania w wyroku rozwodowym o tych kontaktach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 58 § 1 k.r.o., zarówno w poprzednio obowiązującym brzmieniu,

zwłaszcza po nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu

postępowania cywilnego dokonanej ustawą z dnia 19 grudnia 1975 r. o zmianie

ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 45, poz. 234), jak i nadanym mu

przez ustawę z dnia 6 listopada 2008 r., mającą zastosowanie do stosunków w niej

unormowanych, chociażby powstały przed dniem jej wejścia w życie (art. 9),

ustanowiona została zasada integralności wyroku orzekającego rozwód. Oznacza

ona, że sąd ma obowiązek rozstrzygnięcia o wszystkich sprawach dotyczących

rodziny, które są ściśle ze sobą powiązane. Mimo rozwiązania małżeństwa,

trwa stosunek pokrewieństwa względem wspólnych dzieci i nie zmienia się

charakter władzy rodzicielskiej, ale może dojść do zmiany sposobu jej

wykonywania, trwa prawo i obowiązek do utrzymywania przez rodziców kontaktów

ze wspólnym dzieckiem. Te skutki rozwodu wiążą się z nakazem określenia przez

sąd obowiązków i uprawnień rodziców względem dziecka. Wyrazem koncentracji

całokształtu spraw dotyczących rodziny w sprawie o rozwód są między innymi art.

58 k.r.o., art. 444, 445, 4451, 4452 oraz 730 k.p.c. Podobne stanowisko wyrażone

zostało w orzecznictwie Sądu Najwyższego, także w okresie obowiązywania art. 32

ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. - Kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 308),

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 1953 r., C 688/51, OSN 1954, nr II,

poz. 26; postanowienie z dnia 15 kwietnia 1967 r., III CR 307/65, OSNCP 1967, nr

10, poz. 188). Później wskazywano na potrzebę konkretyzowania rozstrzygnięć

o władzy

rodzicielskiej

i

sposobie

jej

wykonywania

w

razie

powierzenia

wykonywania jej jednemu z rodziców i ograniczenia tej władzy drugiego rodzica

oraz uwzględniania możliwości, wprowadzonej w art. 58 k.r.o., powierzania tej

władzy obojgu rodzicom (por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66, OSNCP 1968, nr 5, poz. 77).

Zmiana art. 58 k.r.o., wiążąca się z ustawą z dnia 6 listopada 2008 r.,

nie wprowadziła zmiany zasad orzekania przez sąd rozwodowy o sprawach

rodziny, która trwa po rozwiązaniu małżeństwa, a nawet sprecyzowała zakres

obligatoryjnej kognicji sądu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowało się jednolite stanowisko,

wywodzone z wykładni językowej art. 113 § 1 k.r.o., że prawo do utrzymywania

przez rodziców kontaktów z dzieckiem nie należy do sfery sprawowania władzy

rodzicielskiej (por. uchwały z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66; z dnia

26 września 1983 r., III CZP 46/83, OSNCP 1984, nr 4, poz. 49, z dnia

14 czerwca 1988 r., III CZP 42/88, OSNCP 1989, nr 10, poz. 156, z dnia

21 października 2005 r., III CZP 75/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 142, z dnia 8 marca

2006 r., III CZP 98/05, OSNC 2006, nr 10, poz. 158 oraz postanowienia z dnia

5 maja 2000 r., II CKN 761/00, nie publ., z dnia 7 listopada 2000 r., I CKN 115/00,

OSNC 2001nr 3, poz. 50). Wskazane zostało, że jest to uprawnienie odrębne

od władzy rodzicielskiej, wynikające z najbliższego pokrewieństwa, ale ściśle z tą

władzą związane i służy dobru dziecka. Przyjęte zostało również w judykaturze, na

gruncie art. 58 § 1 k.r.o. w brzmieniu sprzed 13 czerwca 2009 r., że sąd

rozwodowy, ograniczając władzę rodzicielską jednego z małżonków do określonych

obowiązków i uprawnień w stosunku do dziecka, może określić wykonywanie prawa

do osobistych kontaktów tego rodzica z dzieckiem (por. uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r., III CZP 70/66; z dnia 20 marca 1992 r.,

III CZP 16/92, OSNCP 1992, nr 9, poz. 162 i z dnia 21 października 2005 r., III CZP

75/05). Mimo niewymienienia wprost w art. 58 § 1 k.r.o. konieczności uregulowania

w wyroku orzekającym rozwód utrzymywania osobistych kontaktów rodziców

z dzieckiem przyjmowano, że jest ono objęte kognicją sądu rozwodowego

ze względu na ścisły związek pomiędzy władzą rodzicielską a kontaktami

osobistymi, na co wskazywała również wykładnia funkcjonalna, systemowa

i historyczna. Drugą zmianą art. 58 § 1 k.r.o. wprowadzono obowiązek

zamieszczenia w takim wyroku orzeczenia o kontaktach rodziców z dzieckiem oraz

możliwość zawarcia przez małżonków porozumienia o sposobie wykonywania

władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem, które sąd uwzględnia,

jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka (art. 58 § 1 k.r.o.). Możliwość pozostawienia

władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom uzależniona została od ich zgodnego

wniosku, przedstawienia porozumienia oraz stwierdzenia przez sąd, że zasadne

jest oczekiwanie, iż będą oni współdziałać w sprawach dziecka (art. 58 § 1 a

k.r.o.). Nowelizacja art. 113 § 1 k.r.o. jednoznacznie określiła, że prawo

i obowiązek rodziców

i dziecka do utrzymywania ze sobą kontaktów jest

niezależne od władzy rodzicielskiej.

Nowa treść tych przepisów nie daje podstaw do przyjęcia, że sąd został

zwolniony z obowiązku objęcia wyrokiem całokształtu spraw dotyczących rodziny,

które zostały w nich wymienione. Nie może wpłynąć na zaniechanie rozstrzygnięcia

tych kwestii również zgodny wniosek rozwodzących się małżonków. Na takie

rozumienie art. 58 § 1 i § 1 a k.r.o. wskazuje wykładnia językowa, a w jej ramach

użycie zwrotu „rozstrzyga”, który nie pozostawia wątpliwości, że ustanawia

obowiązek sądu. Taki sam wniosek wynika z wykładni systemowej i funkcjonalnej;

skupienie w jednym orzeczeniu wszystkich kwestii dotyczących rodziny uwzględnia

skutki rozwodu małżonków i ukształtowanie spraw rodziny w zakresie, w jakim ona

będzie trwać po rozwiązaniu małżeństwa. Na systemową zgodność wskazuje

również zmieniona treść art. 4451 k.p.c., dająca pierwszeństwo postępowaniu

w sprawie o rozwód do rozstrzygania o władzy rodzicielskiej i kontaktach

z dzieckiem oraz art. 441 i 442 k.p.c., wymagające prowadzenia dowodów dla

wyjaśnienia sytuacji dzieci stron. Tylko w jednym wyjątkowym wypadku,

przewidzianym w art. 57 § 2 k.r.o., wola stron wpływa na orzeczenie sądu. Istotne

i celowe jest stworzenie tytułu egzekucyjnego możliwego do wykorzystania w razie

braku zgody lub woli do respektowania praw rodziców względem dziecka,

określonych wyrokiem rozwodowym. W uzasadnieniu projektu ustawy z dnia

6 listopada 2008 r. podkreślono, że obligatoryjna część wyroku rozwodowego

zostaje rozszerzona na orzekanie o kontaktach z dzieckiem (Sejm VI kadencji, druk

nr 629). Oznacza to, że wykładnia art. 58 § 1 k.r.o., ukształtowana

w orzecznictwie w okresie poprzedzającym tę zmianę, uzyskała normatywny wyraz.

Poza

sprawami,

które

zostały

objęte

art.

§

k.r.o.

w poprzednim brzmieniu, zmiana obowiązująca od dnia 13 czerwca 2009 r.

spowodowała obligatoryjne objęcie wyrokiem orzekającym rozwód rozstrzygnięcia

o kontaktach rodziców z dzieckiem, wyodrębniając je obok rozstrzygnięcia o władzy

rodzicielskiej. Jednocześnie przewidziana została możliwość uzgodnienia przez

nich

i

spraw związanych

kontaktach

z

ze

dzieckiem,

sposobem

które

mogą

wykonywania

być

władzy rodzicielskiej

określone

w

porozumieniu.

W razie zgodnego wniosku rodziców o pozostawienie im obojgu władzy

rodzicielskiej, sporządzenie przez nich porozumienia jest obligatoryjne. W obu

wypadkach porozumienie podlega ocenie sądu, w odniesieniu do zgodności

z dobrem dziecka, a w drugim przyjęcie go za podstawę orzeczenia jest

uzależnione także od stwierdzenia, że są przesłanki do uznania, iż rodzice będą

współdziałać w sprawach dziecka. Oznacza to, że od oceny sądu uzależnione jest,

czy porozumienie może być podstawą orzeczenia („uwzględnienia porozumienia”)

oraz pozostawienia obojgu rodzicom władzy rodzicielskiej. W treści wyroku musi

być zamieszczone określenie powierzenia władzy rodzicielskiej, sposobu jej

wykonywania oraz kontaktów z dzieckiem. Niedopuszczalne jest natomiast

odwołanie się do treści porozumienia jako swoistego załącznika. Nawet w razie

uznania porozumienia za miarodajnie określające sposób wykonywania władzy

rodzicielskiej i kontakty z dzieckiem, sąd powinien przenieść jego treść do sentencji

wyroku. Porozumienie nie może być traktowane jak ugoda, a zatem nie może

doprowadzić do umorzenia postępowania w tym zakresie, nie stanowi tytułu

egzekucyjnego. Tytułem takim jest orzeczenie sądu podlegające przymusowemu

wykonaniu,

a

zatem

konieczne

jest

dokładne

sprecyzowanie

uprawnień

i obowiązków każdego z rodziców. Jeśli rodzice nie dojdą do porozumienia tam,

gdzie jest ono obligatoryjne, to sąd orzeka o władzy rodzicielskiej przez

powierzenie jej jednemu z rodziców i ograniczeniu władzy drugiego z nich do

określonych uprawnień i obowiązków względem dziecka. Stosownie do art. 113 § 1

k.r.o., w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 6 listopada 2008 r., utrzymywanie

kontaktów rodziców z dzieckiem jest prawem i obowiązkiem zarówno rodziców, jak

i dziecka. Znaczenie tych kontaktów dla rozwoju dziecka wskazuje na potrzebę ich

należytego

określenia.

Powierzenie

rodzicom

dokonania

tego

określenia

w porozumieniu, polegającego na sprecyzowaniu uprawnień wymienionych

przykładowo w art. 113 § 2 k.r.o., może wpłynąć na wyszczególnienie ich,

stosownie

do

realnych

możliwości

rodziców,

jak

też

powinno

ułatwiać

respektowanie przyjętych zobowiązań będących wynikiem przeprowadzonych

negocjacji. Przepis art. 58 § 1 k.r.o. nie przewiduje możliwości zaniechania

rozstrzygnięcia przez sąd orzekający rozwód o władzy rodzicielskiej nad wspólnym

małoletnim dzieckiem obojga małżonków i o kontaktach rodziców

z dzieckiem,

nawet w razie złożenia przez nich zgodnego wniosku w tym kierunku.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął powyższą uchwałę na podstawie art.

1 pkt 1 lit. b w związku z art. 60 § 2 i art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r.

o Sądzie Najwyższym (Dz. U. nr 240, poz. 2052 ze zm.).