III CZP 72/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 72/04

POSTANOWIENIE

Dnia 14 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa L. B.

przeciwko Skarbowi Państwa-Wojewodzie X.

o ustalenie,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 stycznia 2005 r.,

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej I. K.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia

12 maja 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

"Czy dopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie (art. 189 k.p.c.), że poprzednik

prawny powoda, w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. pozostawił mienie

na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa celem uzyskania w

drodze administracyjnej uprawnień majątkowych, przewidzianych w art. 1 i 2 ustawy z

dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu

użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa, wartości nieruchomości

pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6 poz.

39)?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało na tle wykładni przepisów ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na

poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości

Skarbu Pastwa, wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami

państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 – dalej jako ustawa) oraz art. 1, art. 2

§ 3 i art. 189 k.p.c.

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 6 czerwca 2003 r. ustalił, że poprzednik

prawny powoda L. B. – jego ojciec W. B. był właścicielem szczegółowo w nim opisanej

nieruchomości rolnej wraz zabudowaniami położonej we wsi J., Gmina L. w powiecie b.

województwa w., którą pozostawił bez odszkodowania repatriując się do Polski w 1945

r.

Rozpoznając apelację pozwanego Skarbu Państwa – Wojewody X. od tego

wyroku Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość czy dopuszczalna jest droga sądowa w

sprawach o ustalenie (art. 189 k.p.c.), że poprzednik prawny powoda, w związku z

wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r., pozostawił mienie na terenach nie wchodzących

w skład obecnego obszaru Państwa, celem uzyskania w drodze administracyjnej

uprawnień majątkowych przewidzianych w art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że w poprzednim stanie prawnym, stosownie do

art. 212 ugn oraz § 5 ust. 1 w zw. z § 4 ust. 1 i 2 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 13 stycznia 1998 r. w sprawie sposobu zaliczania wartości nieruchomości

pozostawionych za granicą na pokrycie ceny sprzedaży nieruchomości lub opłat za

użytkowanie wieczyste oraz sposobu ustalania wartości tych nieruchomości (Dz. U. Nr

9, poz. 32 ze zm.) organ administracji (starosta) stwierdzał jedynie wartość

pozostawionych nieruchomości, a ponadto nie istniały ograniczenia dowodowe

dotyczące potwierdzenia pozostawienia nieruchomości oraz rodzaju i powierzchni tych

nieruchomości. Obecnie natomiast na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy organ administracji

rządowej (wojewoda) potwierdza prawo do zaliczania. Podkreślił ponadto, że art. 5 ust.

2 ustawy zawiera wyczerpujące wyliczenie dowodów oraz ich hierarchię, a wśród nich

nie ma dowodu w postaci orzeczenia ustalającego w trybie art. 189 k.p.c. Zdaniem tego

Sądu wymienione w art. 5 ust. 2 pkt 1 dokumenty urzędowe, w tym sądowe, to

dokumenty

zrównane

z urzędowym

opisem

mienia

albo

zaświadczeniem

odszkodowawczym PUR w tym znaczeniu, że pochodzą one z okresu repatriacji,

natomiast w jego pkt 2 jest mowa wyraźnie o orzeczeniach sądowych sporządzonych

przed 1 września 1939 r. Wskazał także, że w art. 5 ust. 2 pkt 2 szczegółowo określono

wymagania stawiane świadkom, których nie ma w k.p.c. Prowadzi do wniosku, że

ustawa z 12 grudnia 2003 r. wprowadziła ścisłą reglamentację dotyczącą postępowania

dowodowego w zakresie potwierdzania prawa do zaliczenia wartości nieruchomości

pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, a nadto samo prawo do

zaliczenia wartości nieruchomości powierzyła właściwemu wojewodzie. Przepisy te

uzasadniałyby

pogląd,

że

w

sprawach

o

zaliczenie

wartości

nieruchomości

pozostawionych poza granicami obecnego państwa polskiego wyłączona jest droga

sądowa i do rozstrzygnięcia powołane są wyłącznie ograny administracji rządowej.

Równocześnie jednak Sąd Apelacyjny stwierdził, że przy rozważaniu kwestii drogi

sądowej nie można pominąć – zgodnie z poglądami doktryny i judykatury –

domniemania przemawiającego za istnieniem prawa do sądu, drogi sądowej, które jest

prawem

podmiotowym

przysługującym

jednostce

wobec

państwa.

Problem

dopuszczalności drogi sądowej wiąże się z przedmiotem procesu cywilnego, którym jest

roszczenie procesowe, oderwane od materialnoprawnego roszczenia zgłoszonego w

pozwie. Roszczenie procesowe jest więc instytucją procesową i sąd jest zobowiązany

zająć się nim niezależnie od tego, czy jest ono uzasadnione merytorycznie. W rezultacie

powodowi żądającemu ustalenia na podstawie art. 189 k.p.c., że on lub jego poprzednik

prawny pozostawił majątek na obszarze nie wchodzącym w skład obecnego państwa

polskiego a w istocie ustalenia , że przysługiwało mu określone prawo własności, w

świetle przedstawionych założeń przysługiwałoby prawo do ochrony sądowej.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Identyczne zagadnienie prawne do przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

zostało rozstrzygnięte uchwałą z dnia 5 sierpnia 2004 r., III CZP 39/04 (dotychczas nie

publ.), w której Sąd Najwyższy stwierdził, że po wejściu w życie ustawy z dnia 12

grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania

wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych

poza obecnymi granicami państwa polskiego, dopuszczalna jest droga sądowa o

ustalenie, że powód bądź jego poprzednicy prawni pozostawili poza obecnymi granicami

państwa nieruchomość, do której przysługiwało im prawo własności.

Przed przystąpieniem do ponownego rozstrzygnięcia tego zagadnienia odnieść

się należy do kwestii, która nie była poprzednio przedmiotem rozważań Sądu

Najwyższego, a mianowicie, czy w sprawie o ustalenie, że powód lub jego poprzednik

prawny pozostawili poza obecnymi granicami państwa nieruchomość, do której

przysługiwało im prawo własności istnieje jurysdykcja krajowa sądów polskich. Sąd

Najwyższy nie może bowiem rozstrzygać przedstawionego zagadnienia prawnego, jeżeli

w sprawie, w której zagadnienie powstało brak jest jurysdykcji krajowej (analogicznie

odnośnie do braku drogi sądowej jako okoliczności wyłączającej rozstrzyganie przez

Sąd Najwyższy zagadnienia prawnego uchwała SN z dnia 13 października 1951,

C.427/51, nr 1, poz. 1 oraz postanowienie SN z dnia 11 lutego 1994 r., I PZP 61/93, nie

publ.), z wyjątkiem sytuacji kiedy samo przedstawione zagadnienie prawne dotyczyłoby

istnienia albo nieistnienia jurysdykcji krajowej.

Jurysdykcja krajowa i droga sądowa stanowią dwie odrębne przesłanki

procesowe, funkcjonujące w odmiennych płaszczyznach, przy czym brak każdej z nich

prowadzi do odrzucenia pozwu, bez potrzeby rozstrzygania ewentualnego braku drugiej

z przesłanek. Stwierdzenie zatem, że w sprawie brak jest jurysdykcji krajowej

wyłączałoby, niezależnie od poprzednio wskazanej przyczyny, potrzebę rozstrzygania

przedstawionego zagadnienia dotyczącego dopuszczalności drogi sądowej.

Sposób sformułowania przez Sąd Apelacyjny przedstawionego zagadnienia

pozwala sądzić, że w ocenie tego Sądu sprawa niniejsza zmierza do ustalenia, że

poprzednik prawny powoda pozostawił mienie na terenach nie wchodzących w skład

obecnego obszaru państwa polskiego. W istocie jednak, w sprawie chodzi nie tylko o

ustalenie faktu pozostawienia mienia na terenach, które znalazły się poza obecnym

obszarem państwa, lecz o ustalenie istnienia stosunku własności nieruchomości,

istniejącego w przeszłości (wyrok SN z dnia 16 lutego 1977 r., III CRN 3/77, OSNCP

1977, nr 11, poz. 220, uchwała SN z dnia 17 grudnia 1987 r., III CZP68/87, OSNCP

1988, nr 6, poz. 74), co rozstrzyga o tym, że w ogóle powództwo z art. 189 k.p.c. w tego

rodzaju sprawie może być merytorycznie uwzględnione. Taką też postać ma zgłoszone

w sprawie żądanie oraz uwzględniający je wyrok Sądu Okręgowego. Nie jest natomiast

przedmiotem sprawy ustalenie istnienia prawa strony powodowej do zaliczenia wartości

nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego na poczet

ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu

Państwa. Żądanie takie nie należałoby do drogi sądowej, gdyż prawo do zaliczenia

wartości tych nieruchomości jest potwierdzane w postępowaniu administracyjnym w

drodze decyzji administracyjnej (art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 ustawy).

W sprawie nie była przedmiotem ustalenia obecna przynależność państwowa

terytorium miejsca położenia przedmiotowego majątku, które wchodząc w skład państwa

polskiego w jego granicach sprzed września 1939 r. znajdowało się we wsi J., Gminy L.

w powiecie b. województwa w. Dla celów rozstrzygnięcia zagadnienia, czy w sprawie

istnieje jurysdykcja krajowa konieczne jest zatem przyjęcie założenia o możliwym

miejscu położenia nieruchomości zarówno na Białorusi (co wydaje się bardziej

uzasadnione) jak i na Litwie.

W stosunkach między Polską a Białorusią obowiązuje umowa z dnia

26 października 1994 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach

cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych (Dz. U. z 1995 r. Nr 128, poz. 619).

Zgodnie z art. 36 tej umowy do stosunków prawnych dotyczących nieruchomości

właściwe są prawo i organy tej umawiającej się strony, na której terytorium

nieruchomość jest położona. Przytoczony przepis rozstrzyga więc, że w sprawie

o ustalenie istnienia (także w przeszłości) prawa własności nieruchomości położonej na

Białorusi, jurysdykcję krajową posiadają sądy białoruskie. Umowa nie zawiera

równocześnie

normy

prawnej,

która

w

sprawach

dotyczących

nieruchomości

przyznawałaby jurysdykcję przemienną sądom polskim. Na tej podstawie uznać należy,

że w przedmiotowej sprawie - przy założeniu położenia nieruchomości na Białorusi sądom polskim nie przysługuje jurysdykcja krajowa. Bez znaczenia dla omawianej

kwestii jest przy tym fakt, że w chwili w której miało istnieć będące przedmiotem

ustalenia prawo własności, przedmiotowa nieruchomość była położona w Polsce. Jeżeli

bowiem nic nie wynika z normy jurysdykcyjnej, to okoliczności istotne dla oceny

jurysdykcji krajowej ustala się według stanu z chwili wszczęcia postępowania (art. 1097

k.p.c.).

Analogicznie rozstrzyga kwestię jurysdykcji krajowej, odnośnie do stosunków

prawnych

dotyczących

nieruchomości,

umowa

między

Rzeczpospolitą

Polską

a Republiką Litewską z dnia 26 stycznia 1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach

prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych (Dz. U. z 1994 r.

Nr 35, poz. 130 ze zm.), której art. 36 stanowi, że do stosunków tych właściwe są prawo

i organy wymiaru sprawiedliwości tej umawiającej się strony, na której terytorium

nieruchomość jest położona. Umowa nie przyznaje sądom polskim, w sprawach

dotyczących nieruchomości jurysdykcji przemiennej. Dla oceny omawianej kwestii nie

będą natomiast miarodajne przepisy Rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22

grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich

wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych. Zgodnie z art. 66 ust. 1

Rozporządzenie stosuje się tylko do takich powództw, które zostały wytoczone po jego

wejściu w życie. Rozporządzenie weszło w życie w dniu 1 marca 2002 r., jednak jest to

data właściwa tylko dla stosunków między „starymi” państwami członkowskimi. W

stosunku do Polski, która przystąpiła do UE w dniu 1 maja 2004 r., przy braku w

traktacie akcesyjnym przepisów intertempolaranych, uznać trzeba, że reguła określona

w art. 66 ust. 1 Rozporządzenia ulega modyfikacji, przez przyjęcie, że rozporządzenie

stosuje się do powództw wytoczonych po tej dacie. W sprawie niniejszej, wszczętej

przed 1 maja 2004 r. przepisy jurysdykcyjne Rozporządzenia nie znajdują więc

zastosowania. W tej sytuacji ubocznie jedynie pozostaje zauważyć, że zgodnie z art. 22

pkt 1 Rozporządzenia w sprawach, w których przedmiotem są prawa rzeczowe na

nieruchomościach, wyłączną jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym

nieruchomość jest położona.

Z żadnej z umów międzynarodowych, których zastosowanie w niniejszej sprawie

można rozważać, nie wynika jurysdykcja sądów polskich. Nie można wykluczyć, w

wypadku gdyby okazało się, że uzyskanie orzeczenia za granicą jest niemożliwe albo

nie można rozsądnie wymagać wszczęcia postępowania za granicą, możliwości

dopuszczenia ustalenia właściwości sądów polskich ze względu na konieczność. Z

oczywistych względów ewentualność ta nie może być brana pod uwagę w stosunkach z

państwami członkowskimi Unii Europejskiej (Litwa).

W tym stanie rzeczy przedstawione zagadnienie prawne nie wymaga wyjaśnienia,

co zgodnie z art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U.

Nr 240, poz. 2052 ze zm.) uzasadnia odmowę podjęcia uchwały.