III CZP 72/02 · Sąd Najwyższy

Uchwała Połączonych Izb – Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oraz Izby Cywilnej z dnia 17 grudnia 2002 r., III CZP 72/02

Prezes Sądu Najwyższego Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

Prezes Sądu Najwyższego Walerian Sanetra, Sędzia SN Filomena

Barczewska, Sędzia SN Mirosław Bączyk, Sędzia SN Krystyna Bednarczyk, Sędzia

SN Teresa Bielska-Sobkowicz, Sędzia SN Gerard Bieniek, Sędzia SN Helena

Ciepła, Sędzia SN Bronisław Czech, Sędzia SN Stanisław Dąbrowski, Sędzia SN

Tadeusz Domińczyk, Sędzia SN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca),

Sędzia SN Józef Frąckowiak, Sędzia SN Katarzyna Gonera (sprawozdawca),

Sędzia SN Jan Górowski, Sędzia SN Antoni Górski (sprawozdawca, autor

uzasadnienia), Sędzia SN Irena Gromska-Szuster, Sędzia SN Maria Grzelka,

Sędzia SN Jacek Gudowski (sprawozdawca), Sędzia SN Józef Iwulski, Sędzia SN

Kazimierz Jaśkowski, Sędzia SN Andrzej Kijowski, Sędzia SN Marian Kocon,

Sędzia SN Iwona Koper, Sędzia SN Roman Kuczyński, Sędzia SN Jerzy Kuźniar,

Sędzia SN Jerzy Kwaśniewski, Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski, Sędzia SN

Barbara Myszka, Sędzia SN Zbigniew Myszka, Sędzia SN Henryk Pietrzkowski,

Sędzia SN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian,

Sędzia SN Zbigniew Strus, Sędzia SN Marek Sychowicz, Sędzia SN Herbert

Szurgacz, Sędzia SN Maria Tyszel, Sędzia SN Barbara Wagner, Sędzia SN Lech

Walentynowicz, Sędzia SN Andrzej Wasilewski, Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski,

Sędzia SN Andrzej Wróbel, Sędzia SN Hubert Wrzeszcz, Sędzia SN Mirosława

Wysocka, Sędzia SN Kazimierz Zawada, Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy przy udziale Zastępcy Prokuratora Generalnego Ryszarda

Stefańskiego na posiedzeniu jawnym w dniu 17 grudnia 2002 r., na skutek

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Pierwszego Prezesa Sądu

Najwyższego we wniosku z dnia 26 sierpnia 2002 r.:

Czy wymaganie przedstawienia okoliczności uzasadniających rozpoznanie

kasacji, przewidziane w art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c., jest spełnione, gdy w kasacji

zostały zawarte stwierdzenia: "kasacja nie jest oczywiście bezzasadna",

"zaskarżone orzeczenie oczywiście narusza prawo", "zachodzi nieważność

postępowania", jeśli przytoczona podstawa kasacyjna i konkretyzujące ją w

okolicznościach danej sprawy uzasadnienie, potwierdzają powołane stwierdzenia, a

w szczególności wskazują na ustawową podstawę nieważności postępowania ?

podjął uchwałę:

Przewidziane w art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c. wymaganie jest spełnione także

wtedy, gdy skarżący przedstawi jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie

kasacji, że zaskarżone orzeczenie oczywiście narusza prawo lub zachodzi

nieważność postępowania.

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne przedstawione przez Pierwszego Prezesa Sądu

Najwyższego do rozstrzygnięcia przez skład połączonych Izb Sądu Najwyższego –

Izbę Administracyjną, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oraz Izbę Cywilną

powstało na tle stosowania przepisów art. 393-3 § 1 pkt 3 w związku z art. 393 k.p.c.

w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks

postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach i

egzekucji (Dz.U. Nr 48, poz. 554). Mocą tych przepisów dokonana została doniosła

zmiana w postępowaniu kasacyjnym, polegająca na wprowadzeniu mechanizmu

selekcjonowania kasacji pod kątem, czy zasługują na merytoryczne rozpoznanie. W

ten sposób ustawodawca zerwał z dotychczasowym, wzorowanym na

rozwiązaniach przyjętych w kodeksie postępowania cywilnego z 1930 r., modelem

kasacji, w którym była ona traktowana jak zwykły środek odwoławczy, podlegający

w zakresie dopuszczalności jedynie pewnym ograniczeniom przedmiotowym,

przewidzianym w poprzednio obowiązującym art. 393 k.p.c. Przyjęto jako regułę, że

dla uruchomienia trzeciej instancji sądowej w celu rozpoznania kasacji, muszą

zaistnieć ważne przyczyny o charakterze ogólnym, wykraczającym poza sferę

ściśle prywatnego interesu samych stron procesowych (uczestników

postępowania). Przyczyny te określono w art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c. mianem

okoliczności uzasadniających rozpoznanie kasacji. Zostały one sformułowane w art.

393 w następujący sposób:

"§ 1. Sąd Najwyższy może odmówić przyjęcia kasacji do rozpoznania, jeżeli:

1) w sprawie nie występuje istotne zagadnienie prawne,

2) nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości, lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów,

3) kasacja jest oczywiście bezzasadna.

§ 2. Przepisu § 1 nie stosuje się, jeżeli zaskarżone orzeczenie oczywiście

narusza prawo albo gdy zachodzi nieważność postępowania".

Stwierdzone w orzecznictwie rozbieżności na tle wykładni tego przepisu stały

się podstawą do wystąpienia przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o ich

usunięcie w drodze uchwały składu Połączonych Izb Sądu Najwyższego.

I. Analizę art. 393 k.p.c. trzeba rozpocząć od krytycznej uwagi, dotyczącej

konstrukcji tego przepisu. Ustawodawca, zamiast ustalić w nim wprost katalog

okoliczności uzasadniających przyjęcie kasacji do rozpoznania, ograniczył się do

wskazania w § 1 jedynie przyczyn mogących usprawiedliwiać odmowę przyjęcia

kasacji, a w § 2 wymienił przesłanki wyłączające możliwość zastosowania tej

odmowy.

W piśmiennictwie trafnie podkreśla się także niejednorodność treściową § 1,

polegającą na tym, że dwie pierwsze przesłanki z tego przepisu (pkt 1 i 2) wyrażają

i akcentują publiczny aspekt instytucji kasacji, podczas gdy przesłanka trzecia

dotyczy kwestii zasadności tego środka odwoławczego. Do tej niespójności

dochodzi brak konsekwencji w ujęciu stylistycznym, polegający na tym, że dwie

pierwsze przesłanki ujęte zostały w sposób negatywny, trzecia zaś pozytywnie.

Ponadto, zgodnie z § 2, zaistnienie wymienionych w nim okoliczności wyłącza w

ogóle stosowanie § 1. Wszystko to utrudnia odczytanie właściwej treści art. 393

k.p.c. i stanowi główną przyczynę wykazanych w przedstawionym do

rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym rozbieżności interpretacyjnych i

orzeczniczych.

Ustalając normatywną treść tak sformułowanego przepisu trzeba zacząć od

stwierdzenia, że wprowadza on do naszego systemu środków odwoławczych

nowość, polegającą na możliwości odmowy przyjęcia do rozpoznania kasacji, która

jest dopuszczalna i nie ma żadnych braków.

Odmowa przyjęcia kasacji stanowi wyjątek od statuowanej w art. 392 k.p.c.

zasady dopuszczalności zaskarżenia wyroku sądu drugiej instancji kasacją, dlatego

sformułowane w art. 393 § 1 przesłanki uprawniające do zastosowania tej instytucji

należy interpretować ściśle.

Najmniej kontrowersji wzbudza przesłanka wymieniona w art. 393 § 1 pkt 3

k.p.c., nie ulega bowiem wątpliwości, że znaczeniowo wiąże się ona z treścią § 2

tego artykułu; regulacje obu tych przepisów dotyczą tej samej kwestii, tj. zasadności

(bezzasadności) kasacji. Bliższa analiza tej korelacji uzasadnia wniosek, że każda z

obu przesłanek przewidzianych w § 2 odnosi się w zupełnie inny sposób do treści

§ 1 pkt 3 omawianego przepisu. Stosunek pierwszej z nich ma charakter logicznego

wykluczania się, co oznacza, że jeżeli zostanie stwierdzone (w ramach wstępnego

badania podstaw kasacyjnych), iż orzeczenie oczywiście narusza prawo, to

niepodobna jednocześnie uznać takiej kasacji za oczywiście bezzasadną. Jeśli

natomiast chodzi o wyłączenie, o którym mowa w § 2 w stosunku do § 1 pkt 3, w

praktyce ograniczy się ono do rzadkich przypadków kasacji oczywiście

bezzasadnej, której nie można odmówić przyjęcia do rozpoznania, ze względu na

stwierdzone przez Sąd Najwyższy z urzędu (w granicach zaskarżenia) okoliczności

– przeoczone przez skarżącego – powodujące nieważność postępowania w

instancji odwoławczej.

Stwierdzenie, że kasacja nie jest „oczywiście bezzasadna”, nie przekłada się

w sposób prosty i bezpośredni na przeciwieństwo tego określenia, a zatem nie

przesądza o jej zasadności. Nie jest tak zarówno z powodów logicznych, jak i

prawnych. Dlatego należy wykluczyć, że użycie sformułowania, iż „kasacja nie jest

oczywiście bezzasadna”, może stanowić spełnienie przez skarżącego wynikającego

z art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c. wymagania przytoczenia okoliczności uzasadniających

jej rozpoznanie.

Pozostałe dwie przesłanki wymienione w § 1 pkt 1 i 2 ujęte zostały w formie

negatywnej, jeśli więc uwzględni się także negatywny sposób zredagowania całej

części wstępnej § 1, to w rezultacie należy przyjąć, że oba te zaprzeczenia znoszą

się. W konsekwencji oznacza to, że wymienione w tym przepisie przesłanki

stanowią okoliczności, przy zaistnieniu których Sąd Najwyższy nie może odmówić

przyjęcia kasacji do rozpoznania.

Przy dokonywaniu wykładni art. 393 k.p.c. najtrudniejszym problemem jest

przesądzenie stosunku § 2 tego artykułu do jego § 1 pkt 1 i 2. Spór na tym tle

dotyczy tego, czy użyte w § 2 sformułowanie „przepisu § 1 nie stosuje się” należy

rozumieć w ten sposób, że § 2 wyłącza w ogóle możliwość stosowania wstępnego

badania kasacji pod kątem ewentualnej odmowy przyjęcia jej do rozpoznania (takie

stanowisko zajął Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z dnia 27 listopada 2001 r.,

III CKN 462/01, OSNC 2002, nr 4, poz. 56), czy też chodzi tu o to, że – w razie

zaistnienia okoliczności z § 2 – wyłączona jest tylko możliwość odmowy przyjęcia

kasacji do rozpoznania, a nie sama instytucja wstępnego badania kasacji (tak Sąd

Najwyższy m.in. w postanowieniu z dnia 10 kwietnia 2002 r., II UKN 190/01,

OSNAPUS 2002 – wkładka, nr 9, poz. 3).

Należy zaaprobować to drugie stanowisko, skoro bowiem § 2 wyklucza w

ogóle możliwość odmowy przyjęcia kasacji do rozpoznania w sytuacji, kiedy

zaskarżone orzeczenie oczywiście narusza prawo albo gdy zachodzi nieważność

postępowania, to takie generalne wyłączenie odmowy z tych przyczyn oznacza, że

z woli ustawodawcy stanowią one dwie samoistne okoliczności uzasadniające

rozpoznanie kasacji. Jest bowiem rzeczą jasną, że wyłączenie odmowy jest

równoznaczne – stosownie do zasady z art. 392 k.p.c. – z koniecznością

rozpoznania kasacji.

W konsekwencji należy przyjąć, że art. 393 k.p.c. formułuje cztery następujące

przesłanki, uniemożliwiające odmowę przyjęcia kasacji do rozpoznania:

– w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,

– istnieje potrzeba dokonania wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie,

– zaskarżone orzeczenie oczywiście narusza prawo,

– zachodzi nieważność postępowania.

W ujęciu pozytywnym oznacza to, że przesłanki te tworzą zespół przyczyn

usprawiedliwiających skierowanie kasacji do merytorycznego rozpoznania. Katalog

ten ma charakter rozłączny w tym sensie, że zaistnienie którejkolwiek przesłanki

jest wystarczającą przyczyną przyjęcia kasacji do rozpatrzenia, wszystkie one

stanowią zaś podstawę mechanizmu prawnego selekcjonowania kasacji pod kątem

dopuszczenia tego środka odwoławczego do rozpoznania. Zgodnie z art. 393-7 § 1

k.p.c., selekcji tej dokonuje Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w składzie

jednoosobowym. Trzeba zaznaczyć, że przepis ten odnosi się wprost tylko do

negatywnej postaci podejmowanej na takim posiedzeniu decyzji procesowej, co

wynika z zawartego w tej normie stwierdzenia, iż Sąd Najwyższy „orzeka” o

odmowie przyjęcia kasacji do rozpoznania. Sformułowanie to przesądza o tym, że

wydawane jest w tym przedmiocie postanowienie. W praktyce Sądu Najwyższego

przyjęto, że w takiej samej formie zapada również decyzja pozytywna, czyli o

przyjęciu kasacji do rozpoznania. Praktykę tę należy zaaprobować. Na posiedzeniu

tym rozpatrywane i oceniane są bowiem te same przesłanki, które usprawiedliwiają

zarówno odmowę, jak i przyjęcie kasacji do rozpoznania, gdyż jedne są

przeciwieństwem drugich. Różnicowanie formy procesowej podejmowanej decyzji w

zależności od tego, czy chodzi o decyzję negatywną, czy pozytywną, nie byłoby

więc uzasadnione. Nadanie formy postanowienia Sądu także decyzji o treści

pozytywnej ma przy tym ten istotny walor, że wyłącza możliwość kwestionowania jej

prawidłowości na dalszym etapie postępowania kasacyjnego.

Zasługuje też na akceptację utrwalone już w praktyce określanie tego

posiedzenia mianem „przedsądu”. Nazwa ta stanowi polski odpowiednik określeń

używanych na oznaczenie podobnych instytucji, funkcjonujących w systemach

prawnych innych państw. Wprawdzie nie jest ona określeniem ustawowym, lecz

oddaje w sposób trafny i zwięzły sens i istotę posiedzenia Sądu Najwyższego, na

którym podejmowany jest doniosły akt o charakterze jurysdykcyjnym, rozstrzygający

w sposób wiążący o tym, czy kasacja zostaje dopuszczona do rozpoznania, czy też

nie.

II. Konsekwencją wprowadzenia do postępowania kasacyjnego instytucji

przedsądu było nałożenie w art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c. na skarżącego obowiązku

przedstawienia skonkretyzowanych okoliczności, uzasadniających przyjęcie kasacji

do rozpoznania.

W orzecznictwie wykłada się jednolicie, że zarówno ten obowiązek, jak i

pozostałe wymienione w art. 393-3 § 1 k.p.c., należą do elementów konstruujących

istotę skargi kasacyjnej, stąd też ich niespełnienie skutkuje odrzuceniem kasacji bez

wzywania do usunięcia braków w tym zakresie (por. np. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 9 listopada 2000 r. II CKN 1385/00, OSNC 2001, nr 3, poz. 51,

z dnia 12 grudnia 2000 r, V CKN 1780/00, OSNC 2001, nr 3, poz. 52, czy z dnia 11

maja 2001 r., III CZ 28/01, OSNC 2001, nr 12, poz. 12). Jak to trafnie wykazano w

uzasadnieniu przedstawionego do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego,

występują natomiast zasadnicze rozbieżności między składami orzekającymi w obu

Izbach Sądu Najwyższego co do zakresu okoliczności, które może powołać

wnoszący kasację, wykonując obowiązek przewidziany w art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c.

W niektórych orzeczeniach przyjmuje się, że zakres ten ogranicza się do

okoliczności wymienionych w art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., w innych zaś dopuszcza

się powoływanie przez skarżącego także okoliczności przewidzianych w § 2 tego

przepisu.

III. Rozważania mające na celu rozstrzygnięcie, które z tych stanowisk jest

trafne, trzeba rozpocząć od stwierdzenia, że przedsąd następuje po dokonaniu

kontroli formalnej, a więc po stwierdzeniu, iż kasacja spełnia wszystkie wymagania

określone w art. 393-3 k.p.c. Na podstawie art. 393-5 k.p.c. kontrolę tę sprawuje sąd

odwoławczy, a po przedstawieniu akt instancji kasacyjnej ponawia ją Sąd

Najwyższy, który zgodnie z art. 393-7 § 2 k.p.c. może odrzucić kasację, gdy ulegała

ona odrzuceniu przez sąd drugiej instancji .

Kognicja Sądu Najwyższego na posiedzeniu dotyczącym przedsądu jest ściśle

określona; ogranicza się do badania i oceny, czy w sprawie występują okoliczności,

które uzasadniają merytoryczne rozpatrzenie kasacji. W razie stwierdzenia, że

takich okoliczności nie ma, Sąd Najwyższy odmawia przyjęcia kasacji do

rozpoznania.

Ustawodawca przesądził, że to skarżący powinien przedstawić odpowiednią

argumentację, dającą Sądowi Najwyższemu podstawę do takiej selekcji kasacji.

Dlatego w art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c. nałożył na wnoszącego ją obowiązek

„przedstawienia okoliczności uzasadniających jej rozpoznanie”. Ustanowienie tego

obowiązku miało cel podwójny; z jednej strony chodziło o zapewnienie

odwołującemu się – zgodnie z zasadami dyspozycyjności i kontradyktoryjności –

możliwości zajęcia stanowiska w tej ważnej dla niego kwestii, z drugiej zaś o

umożliwienie Sądowi Najwyższemu dokonania prawidłowego przedsądu, tak aby

żadna z okoliczności istotnych dla wstępnego badania kasacji nie uszła jego uwagi.

Trzeba przy tym zaznaczyć, że żaden przepis ustawy nie wyłącza w sposób

wyraźny możliwości powoływania się przez skarżącego na którąkolwiek z czterech

przesłanek należących do ustawowego katalogu.

Pogląd prawny, który głosi, że możliwość ta ogranicza się jedynie do przyczyn

wymienionych w art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., a przesłanki określone w § 2 uznaje

jedynie za ewentualne dopełnienie uzasadnienia podstaw kasacyjnych,

wyprowadzany jest przede wszystkim z ogólnej idei instytucji kasacji. Według tych

teoretycznych założeń, kasacja służy w głównej mierze realizowaniu funkcji

publicznej w postaci zapewnienia jednolitości wykładni oraz wkładu w rozwój prawa

i jurysprudencji. Jest więc środkiem odwoławczym o specjalnym znaczeniu, którego

treść wypełnia interes publiczny, ogólny. Przesłanki wymienione w art. 393 § 2

k.p.c. w postaci oczywistego naruszenia prawa i nieważności postępowania, należą

zaś do kwestii typowych i istotnych dla merytorycznego rozpoznania sporu

dotyczącego interesów prywatnych. Dlatego też, według tej koncepcji, nie mogą być

uznane za przyczyny (okoliczności) uzasadniające przyjęcie do rozpoznania

kasacji, której cele mają wymiar publicznoprawny.

Doceniając rolę teoretycznych konstrukcji prawnych oraz potrzebę

odwoływania się do nich w procesie stosowania prawa, należy stwierdzić, że de

lege lata nie ma dostatecznych racji, które pozwalałyby na wyprowadzenie, w

drodze wykładni odnośnych przepisów, reguły prawnej zawężającej możliwości

powoływania się przez skarżącego, jako na okoliczności uzasadniające przyjęcie

kasacji do rozpoznania, tylko na przyczyny wymienione w art. 393 § 1 pkt 1 i 2

k.p.c. Stanowiska tego nie podważa fakt, że początkowe zamierzenia

projektodawców co do tej kwestii były inne. W rządowym projekcie ustawy

nowelizującej postępowanie kasacyjne, zawartym w druku sejmowym nr 1202 z

dnia 26 czerwca 1999 r., treść art. 393 k.p.c. ograniczała się pierwotnie do

obecnego brzmienia § 1 tego przepisu. Na tle proponowanego wtedy rozwiązania

nie można wykluczyć, że jego założeniem było ograniczenie funkcji kasacji tylko do

realizowania wąsko pojętego interesu publicznego, zgodnie z którym selekcja w

ramach przedsądu ograniczałaby się do wyboru tylko takich kasacji, których

rozpoznanie przysłużyłoby się rozwojowi wykładni prawa lub ujednoliceniu

rozbieżności występujących w orzecznictwie sądów. Jednakże w toku prac

sejmowych dodano do tego przepisu § 2, zobowiązując w nim Sąd Najwyższy do

uwzględniania przesłanek dodatkowych w postaci oczywistego naruszenia prawa

oraz nieważności postępowania, które to przesłanki wyłączają możliwość odmowy

przyjęcia kasacji do rozpoznania. Powód uzupełnienia tego przepisu jest

jednoznaczny – ustawodawca opowiedział się wyraźnie za koniecznością

szerszego pojmowania interesu publicznego przy dokonywaniu selekcji kasacji w

ramach przedsądu, uznając, że z punktu widzenia tego interesu nie są obojętne

sytuacje, w których orzeczenie sądu drugiej instancji narusza prawo w stopniu

oczywistym bądź gdy postępowanie przed tym sądem dotknięte jest nieważnością.

Są to bowiem na tyle drastyczne uchybienia, że ustawodawca stworzył możliwość

ich wyeliminowania w instancji kasacyjnej, niezależnie od tego, czy zachodzą

jednocześnie przesłanki przewidziane w art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

W ten sposób w obecnej formule art. 393 k.p.c. znalazł rozwiązanie trudny

problem wyważenia i ustalenia właściwych proporcji między interesem publicznym,

któremu głównie ma służyć kasacja, a interesem stron procesu (uczestników

postępowania), którego pomijać nie można. Konieczność poszukiwania rozsądnego

kompromisu między sferami obu tych interesów akcentowana jest głównie w

doktrynie prawa administracyjnego, w którym ta kwestia ma istotny ciężar

gatunkowy ze względu na treść art. 7 k.p.a. Trafnie ujął ją Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 18 listopada 1993 r., III ARN 49/93 (OSNCP 1994, nr 9, poz. 181),

stwierdzając, że w państwie prawa nie ma miejsca dla mechanicznie i sztywno

pojmowanej zasady nadrzędności interesu ogólnego nad interesem indywidualnym.

Dostrzegając różnice, uzasadniające tradycyjny podział prawa na publiczne i

prywatne, należy uznać, że podobne spojrzenie jest tym bardziej usprawiedliwione

na gruncie postępowania cywilnego. Dlatego w doktrynie trafnie podnosi się, że w

procesie sądowym może także dochodzić do kolizji dwóch interesów – interesu

strony, dążącej do wykorzystania wszystkich dostępnych instancji i środków

prawnych, oraz interesu publicznego, wyrażającego się w możliwie szybkim

wypełnieniu ciążącego na państwie obowiązku zapewnienia dostępu do sądu i

wymierzenia sprawiedliwości. Rozwiązanie tego konfliktu wymaga kompromisu.

Stąd też zgłasza się postulat natury ogólnej, aby rozwiązania ustawowe w zakresie

dostępności kasacji cywilnej oparte były na zasadzie swoistej równowagi między

tymi oboma interesami.

W orzecznictwie sądowym konieczność uwzględniania i pogodzenia obu

interesów w ramach instytucji przedsądu wyeksponowana została najpełniej w

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2002 r., II CZ 139/01 (nie

publ).

Zgodnie z art. 393 w związku z art. 393-7 § 1 k.p.c., ustawodawca powierzył

sędziom Sądu Najwyższego, orzekającym jednoosobowo, kompetencję wyważenia

racji tych interesów oraz podjęcia wiążącej decyzji, czy w konkretnym przypadku

istnieją dostatecznie ważkie powody zaangażowania trzeciej instancji sądowej do

rozpoznania wniesionej kasacji. Z tych względów nie sposób zaakceptować

stanowiska, które na tle obowiązującej regulacji art. 393 § 2 k.p.c. odmawia

skarżącemu możliwości powoływania się na wymienione w tym przepisie przesłanki

jako na okoliczności uzasadniające przyjęcie kasacji i wypełnienie w ten sposób

jego obowiązku z art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c.

Ustawodawca nie zdecydował się wprowadzić modelu kasacji, opartego na

zasadzie uwzględniania wyłącznie „czystego” interesu publicznego. Przyjęte

rozwiązanie nie jest zresztą wyjątkiem na tle praktyki legislacyjnej innych państw.

Kasacja w postaci „czystej” nie funkcjonuje już bowiem od dawna w żadnym z

ważniejszych systemów prawnych. Pozostaje raczej doktrynalnym punktem

odniesienia przy konstruowaniu środków odwoławczych od orzeczeń sądów drugiej

instancji, przejmujących najczęściej – w różnym stopniu i zakresie – pewne

pierwiastki i zapożyczenia z systemu rewizyjnego. W większości państw obowiązują

natomiast różnorodne formy ograniczenia dostępu do trzeciej instancji sądowej,

będące odpowiednikami naszej instytucji przedsądu. Trzeba jednak podkreślić, że

nawet w krajach, w których rozwiązania w tym zakresie są rygorystyczne (np. w

państwach skandynawskich), gdzie przyjmuje się zdecydowanie za podstawowe

kryterium zakwalifikowania kasacji do rozpoznania zapewnienie jednolitości

wykładni oraz wkład w rozwój prawa, dopuszcza się jednocześnie posiłkowo

możliwość uwzględniania także innych okoliczności, określanych jako

„nadzwyczajne względy” lub „specjalne powody zaskarżenia”. Poza tym, jak

pokazuje doświadczenie, tam, gdzie prawo takich możliwości nie przewiduje wprost,

praktyka sądowa dąży do uelastycznienia obowiązujących kryteriów

selekcjonowania kasacji, tak aby najwyższa instancja sądowa mogła skasować

ewidentnie błędne orzeczenie.

IV. Nie jest także przekonujący przyjmowany w orzecznictwie podział

przesłanek tworzących katalog ustawowych okoliczności uzasadniających przyjęcie

kasacji do rozpoznania na takie, które są adresowane do strony (wymienione w art.

393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.), i na skierowane wyłącznie do Sądu (wymienione w § 2; por.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2001 r., IV CKN 172/01,

OSNC 2002, nr 4, poz. 55, lub z dnia 27 listopada 2001 r., III CKN 462/01, OSNC

2002, nr 4, poz. 56). Podział ten ma uzasadniać tezę, że skoro dwie ostatnie

przesłanki adresowane są wyłącznie do Sądu Najwyższego, który powinien

rozważyć je z urzędu, niezależnie od argumentacji przytoczonej przez wnoszącego

kasację, to nie mogą one stanowić jednocześnie podstawy do przedstawienia ich

przez skarżącego jako okoliczności z art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c., mających

uzasadniać przyjęcie kasacji do rozpoznania. Nie akceptując tego poglądu, należy

zauważyć, że podział ten nie ma dostatecznego oparcia normatywnego. Brzmienie

art. 393 k.p.c. może raczej uzasadniać tezę, że wszystkie przesłanki z tego

przepisu skierowane są przede wszystkim do Sądu, a nie tylko wymienione w § 2.

Zgodnie bowiem z § 1, to Sąd Najwyższy – z przyczyn tam wskazanych – „może”

odmówić przyjęcia kasacji, a w razie zaistnienia okoliczności z § 2, obowiązany jest

do jej przyjęcia. Poza tym trafnie wskazuje się w piśmiennictwie, że Sąd Najwyższy

nie jest związany zakresem wskazanych w kasacji okoliczności uzasadniających jej

rozpoznanie. Oznacza to, że może uwzględnić także takie, których skarżący nie

powołał w ogóle, lub te, które nienależycie wyeksponował – byleby mieściły się one

w granicach zakreślonych w art. 393-11 § 1 k.p.c., czyli w granicach podstaw

kasacyjnych, jeżeli chodzi o trzy pierwsze okoliczności z katalogu ustawowego oraz

w granicach zaskarżenia, w przypadku nieważności postępowania. Przy tak

unormowanej kognicji Sądu Najwyższego na posiedzeniu obejmującym przedsąd,

proponowany podział przesłanek traci uzasadnienie merytoryczne. Okazuje się

bowiem, że wszystkie one adresowane są zarówno do Sądu Najwyższego, jak i do

skarżącej strony, z uwzględnieniem, co oczywiste, zasadniczej różnicy w funkcjach

adresatów: strony – jako podmiotu inicjująco-postulacyjnego, i Sądu – jako organu

orzekającego w sposób władczy, czy wskazane przez stronę przesłanki przyjęcia

kasacji do rozpoznania rzeczywiście istnieją. W tym stanie rzeczy trzeba uznać za

trafny argument, który powołał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z

dnia 23 stycznia 2002 r., II CZ 139/01, że gdyby przyjąć, iż adresatem normy

zawartej w art. 393 § 2 k.p.c., jest wyłącznie Sąd Najwyższy, to w razie odrzucenia

kasacji przez sąd drugiej instancji z tej przyczyny, że ograniczono się w niej do

przytoczenia tylko którejś z okoliczności wymienionych w art. 393 § 2 k.p.c. – Sąd

Najwyższy nie mógłby skorzystać z zastrzeżonej do jego wyłącznej kompetencji

oceny, czy zachodzą wymienione w tym przepisie przesłanki wyłączające odmowę

przyjęcia kasacji. Stan taki – jak trafnie podnosi się w powołanym orzeczeniu –

uzasadniałby zarzut nieracjonalności ustawodawcy.

V. Analiza treści przesłanek tworzących ustawowy katalog okoliczności

uzasadniających przyjęcie kasacji do rozpoznania prowadzi do wniosku, że

wszystkie one mają charakter kwalifikowany w tym sensie, iż każda z nich

przekracza miarę „zwykłego” naruszenia prawa, stanowiącego z reguły

wystarczającą podstawę innych środków odwoławczych. W przypadku okoliczności

z art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. stwierdzenie to jest oczywiste – wynika wprost z

brzmienia tego przepisu. Także sformułowanie pierwszej przesłanki przewidzianej w

art. 393 § 2 k.p.c. akcentuje jej niezwyczajny charakter, ponieważ wymaga się tu

naruszenia prawa w stopniu „oczywistym”, czyli widocznego na pierwszy rzut oka,

bez potrzeby zagłębiania się w sprawę. Wreszcie nieważność postępowania jest

kwalifikowana przez samą ustawę jako okoliczność wyjątkowa, nadzwyczajna,

dlatego że sądy wszystkich instancji, włącznie z Sądem Najwyższym, zobowiązane

są brać ją pod rozwagę z urzędu. Judykatura przyjmuje jednolicie, że obowiązujący

w postępowaniu kasacyjnym zakaz prowadzenia dowodów nie dotyczy dowodzenia

zarzutu (podejrzenia) nieważności postępowania przed sądem drugiej instancji;

dlatego dowody na tę okoliczność mogą być prowadzone przez Sąd Najwyższy

także z urzędu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2000 r., III

CKN 416/98, OSNC 2000, nr 12, poz. 220, z dnia 27 października 1998 r., II CKN

430/97, nie publ., lub z dnia 13 lutego 1997 r., I PKN 71/96, OSNAPUS 1997, nr 19,

poz. 337).

Przedstawione rozważania upoważniają do stwierdzenia, że ustanowiony w

art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c. wymóg kasacji należy rozumieć jako konieczność

wykazania przez skarżącego, iż w konkretnej sprawie występuje przynajmniej jedna

z tych szczególnych, kwalifikowanych okoliczności, które nadają instytucji kasacji

cechy środka odwoławczego o charakterze niezwyczajnym.

W orzecznictwie zostało wyjaśnione, że spełnienie wymagania z art. 393 -3 § 1

pkt 3 k.p.c. nie może polegać tylko na odwołaniu się do treści uzasadnienia

podstaw kasacyjnych, lecz powinno przybrać formę wyodrębnionego wywodu

prawnego, w którym skarżący wskaże, jakie występujące w sprawie okoliczności

pozwalają zakwalifikować kasację do rozpoznania, i jednocześnie uzasadni,

dlaczego odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek

usprawiedliwiających przyjęcie kasacji (np. postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 17 października 2001 r., III CZ 98/01, OSNC 2002, nr 5, poz. 71, z dnia 30

maja 2001 r., III CZ 36/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 22, czy z dnia 10 maja 2001 r., II

CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11). Dlatego nie może on ograniczyć się do

powtórzenia ustawowej formuły, w jakiej zostały ujęte w art. 393 k.p.c. okoliczności

mające uzasadniać przyjęcie kasacji do rozpoznania. Skarżący powinien wypełnić

tę formułę odpowiednią treścią, przytaczając szczegółową argumentację prawną,

wykazującą, że w przyjętych ustaleniach faktycznych, stanowiących podstawę

zaskarżonego orzeczenia, zachodzi przynajmniej jedna z wymienionych w art. 393

k.p.c. przesłanek, uzasadniających zakwalifikowanie kasacji do merytorycznego

rozpoznania. Samo powtórzenie sformułowań użytych w tym przepisie, bez

należytego uzasadnienia odwołującego się do stanu faktycznego sprawy i bez

argumentacji prawnej, wykazującej, że przytoczona przyczyna przyjęcia kasacji

rzeczywiście zachodzi, nie wystarczy więc do uznania, że obowiązek z art. 393 -3 § 1

pkt 3 k.p.c. został spełniony i tym samym może skutkować odrzuceniem kasacji.

Rzeczą zatem profesjonalisty sporządzającego kasację jest wskazanie konkretnych

przyczyn występujących w sprawie, mających uzasadniać merytoryczne jej

rozpoznanie. Z tego względu obserwowane w praktyce przypadki traktowania tego

obowiązku w sposób powierzchowny, a niekiedy wręcz jako czczej formalności,

trzeba uznać za niedopuszczalne. Takie zdarzające się podejście świadczy o

niezrozumieniu doniosłości procesowej tego wymagania i może przynosić

niekorzystne skutki dla interesu strony skarżącej. Należy podkreślić, że wywiązanie

się z obowiązku wynikającego z art. 393-3 § 1 pkt 3 k.p.c. przez przytoczenie

okoliczności uzasadniających merytoryczne rozpoznanie kasacji, zapobiega jedynie

jej odrzuceniu a limine i pozwala na skierowanie kasacji do drugiego etapu jej

badania, jakim jest przedsąd. Dopiero na tym etapie postępowania Sąd Najwyższy

ocenia, czy okoliczności te naprawdę występują i w razie stwierdzenia, że zostały

powołane bezpodstawnie, a jednocześnie nie zachodzą inne, które może

uwzględnić z urzędu – odmawia przyjęcia kasacji do rozpoznania. Uzasadnia to

ocenę, że nałożenie na skarżącego obowiązku przewidzianego w art. 393 -3 § 1 pkt

3 k.p.c. powoduje istotne podwyższenie wymagań fachowych, którym powinien

sprostać autor kasacji.

Nieuzasadnione są więc zgłaszane obawy, że korzystanie z szerszego

katalogu okoliczności uzasadniających przyjęcie do rozpoznania kasacji może

doprowadzić do wypaczenia jej ustawowych funkcji przez zagubienie istotnego dla

tej instytucji pierwiastka interesu publicznego.

VI. Należy rozważyć skutki ewentualnego przyjęcia wykładni rygorystycznej,

dopuszczającej możliwość powoływania się w kasacji tylko na dwie pierwsze

okoliczności uzasadniających jej rozpoznanie.

Zgadzając się z argumentem powoływanym za tym stanowiskiem, że

podstawową rolą ustrojową Sądu Najwyższego jest zapewnienie jednolitości

orzecznictwa sądowego, trzeba stwierdzić, iż należyte wypełnianie tej funkcji

obejmuje także możliwość eliminowania orzeczeń rażąco wadliwych, obrażających

porządek prawny i elementarne poczucie sprawiedliwości. Wystarczy przywołać

zdarzające się w praktyce wypadki, w których sąd drugiej instancji wydaje wyrok

odbiegający w sposób wyraźny od utrwalonej już linii orzecznictwa. Skuteczne

zakwestionowanie takiego rozstrzygnięcia przez przytoczenie którejś z okoliczności

z art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. nie będzie możliwe, gdyż takiego przypadku one nie

dotyczą. Skarżącemu pozostaje zatem w tej sytuacji jedynie odwołanie się do § 2

tego przepisu przez wskazanie, że okolicznością uzasadniającą przyjęcie kasacji

jest oczywiste naruszenie prawa. W przeciwnym razie niemożliwe stałoby się

wypełnienie przez Sąd Najwyższy jego podstawowej funkcji – strażnika i gwaranta

jednolitości orzecznictwa sądowego. Z kolei w wymiarze formalnym bezpośrednim

następstwem zaakceptowania omawianego stanowiska jest to, że – jak orzekł Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 30 października 2001 r., IV CKN 172/01 (OSNC

2002, nr 4, poz. 55) – kasacja oparta jedynie na zarzucie nieważności

postępowania, przy niewskazaniu okoliczności uzasadniających jej rozpoznanie,

wymienionych w art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. podlega odrzuceniu. Konsekwentnie

rzecz ujmując, odrzuceniu podlegałaby także kasacja, w której skarżący

odwoływałby się tylko do rażącego czy oczywistego naruszenia prawa jako do

okoliczności mającej usprawiedliwiać jej rozpoznanie. Takie stanowisko

prowadziłoby do istotnego ograniczenia kognicji Sądu Najwyższego, byłby on

bowiem uprawniony do badania obu przesłanek z art. 393 § 2 k.p.c. tylko w takiej

sprawie, w której odwołujący się wykazałby istnienie przesłanek z § 1pkt 1 lub pkt 2

tego przepisu. Do takiego zawężenia zakresu orzekania tego Sądu brak jest

dostatecznego uzasadnienia prawnego. Poza tym rozwiązanie takie mogłoby

sprzyjać obchodzeniu prawa, chociażby przez formułowanie w kasacji przesłanek

wymienionych w art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. w tym tylko celu, aby umożliwić Sądowi

Najwyższemu rozważenie z urzędu okoliczności, które zgodnie z art. 393 § 2 k.p.c.

wyłączają odmowę przyjęcia kasacji do rozpoznania.

Należy podkreślić, że w obowiązującym stanie prawnym podstawowym

mechanizmem selekcjonowania kasacji jest przedsąd; prawidłowe stosowanie tej

instytucji staje się więc zasadniczym „regulatorem” dostępności do trzeciej instancji

w systemie ustrojowym, gwarantującym dwuinstancyjność postępowania sądowego

(art. 176 ust. 1 Konstytucji).

VII. Wykładni art. 393 k.p.c. nie można dokonywać w oderwaniu od

konstytucyjnych zadań Sądu Najwyższego. Zgodnie z art. 175 ust. 1 Konstytucji,

podstawowym zadaniem tego Sądu, podobnie jak sądów powszechnych,

administracyjnych i wojskowych, jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości.

Stosownie do treści art. 183 Konstytucji, do Sądu Najwyższego należy także

sprawowanie nadzoru nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w

zakresie orzekania oraz wykonywanie innych czynności określonych w Konstytucji i

ustawach. Ten zróżnicowany zakres zadań sprawia, że trzeba uznać za trafne

określenie stosowane w doktrynie, zgodnie z którym przyjęty w Konstytucji

ustrojowy model Sądu Najwyższego ma charakter mieszany. Nie ulega wątpliwości,

że spośród tych konstytucyjnych kompetencji Sądu Najwyższego najbardziej

charakterystyczną i istotną dla określenia jego pozycji ustrojowej, jako najwyższej

instancji sądowej, jest sprawowanie funkcji nadzoru nad orzecznictwem sądów

powszechnych i wojskowych. Funkcja ta, sformułowana w Konstytucji w sposób

ogólny, znalazła rozwinięcie bardziej szczegółowe w obowiązującej w dacie

podejmowania uchwały ustawie z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym

(jedn. tekst: Dz.U. 2002 r. Nr 101, poz. 924). Zgodnie z przepisami tej ustawy, Sąd

Najwyższy zapewnia prawidłowość i jednolitość wykładni prawa i praktyki sądowej

w dziedzinach poddanych jego właściwości (art. 2 ust. 3). Czyni to m. in. przez

podejmowanie uchwał mających na celu wyjaśnienie przepisów prawnych

budzących wątpliwości w praktyce lub których stosowanie wywołało rozbieżność w

orzecznictwie (art. 13 ust. 3 ustawy) oraz przez podejmowanie uchwał

zawierających rozstrzygnięcia zagadnień prawnych budzących poważne

wątpliwości w konkretnej sprawie (art. 13 ust 4 ustawy).

Należy zauważyć, że treść art. 13 ust. 3 ustawy została z niewielkimi

modyfikacjami przeniesiona do art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., co świadczy o tym, że

wymienione w tym ostatnim przepisie przesłanki przyjęcia kasacji do rozpoznania

stanowią instrument prawny, przy pomocy którego Sąd Najwyższy wypełnia w

postępowaniu kasacyjnym funkcję nadzoru judykacyjnego. Przewidziany zaś w art.

393 § 2 k.p.c. obowiązek Sądu Najwyższego badania, czy zaskarżone orzeczenie

oczywiście narusza prawo albo czy zachodzi nieważność postępowania, odpowiada

tradycyjnej funkcji każdego sądu, jaką jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Z

tego punktu widzenia treść art. 393 k.p.c. należy odczytywać jako wyraz woli

ustawodawcy uwzględniania i zharmonizowania w postępowaniu kasacyjnym obu

zasadniczych funkcji publicznych Sądu Najwyższego, tj. wymierzania

sprawiedliwości i nadzoru judykacyjnego. Ta koncepcja procesowo-ustrojowa

wypełniania przez najwyższą instancję sądową obu tych funkcji wyrażona została

także w nowej ustawie o Sądzie Najwyższym z dnia 23 listopada 2002 r. (Dz.U. Nr

240, poz. 2052), która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2003 r. Sformułowano ją

na wstępie tej ustawy, stanowiąc w art. 1 ust. 1 pkt a, że Sąd Najwyższy jest

organem władzy sądowniczej, powołanym do sprawowania wymiaru

sprawiedliwości przez zapewnienie w ramach nadzoru zgodności z prawem oraz

jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych przez rozpoznawanie

kasacji oraz innych środków odwoławczych. W przepisie tym wyrażono myśl, że

obie funkcje są przejawem realizacji podstawowego zadania Sądu Najwyższego,

jakim jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Określając relacje i wzajemne

odniesienia obu tych funkcji, trzeba uznać, że ze względów ustrojowych funkcja

nadzoru judykacyjnego ma znaczenie priorytetowe.

Warto podkreślić, że sam przebieg prac legislacyjnych nad obowiązującym

kształtem postępowania kasacyjnego potwierdza, iż ustawodawca opowiedział się

za koncepcją utrzymania właściwych proporcji między tymi funkcjami, co jest

warunkiem należytego wypełniania przez Sąd Najwyższy jego konstytucyjnych

zadań. Z jednej strony zaakcentował bowiem wagę funkcji wymierzania

sprawiedliwości, przez dodanie do projektowanego art. 393 k.p.c. paragrafu

drugiego tego przepisu, z drugiej zaś wzmocnił, w stosunku do poprzedniego stanu

prawnego, funkcję nadzoru judykacyjnego, rozszerzając w art. 390 § 1 k.p.c.

możliwość wystąpienia przez sąd odwoławczy do Sądu Najwyższego z

zagadnieniem prawnym w każdej rozpoznawanej sprawie, niezależnie od tego, czy

przysługuje w niej kasacja, czy też nie. Dostarcza to dodatkowego, istotnego

argumentu na rzecz przyjętej w uchwale wykładni art. 393 k.p.c., zgodnie z którą

skarżący może powoływać się na cztery przesłanki przewidziane w tym przepisie

dla uzasadnienia przyjęcia kasacji do rozpoznania. Trzeba przy tym dodać, że

wykładnia ta pozwala Sądowi Najwyższemu na właściwe realizowanie jego roli jako

sądu kasacyjnego, ujmowanej zwykle w formule, iż Sąd ten nie sądzi spraw, lecz

kontroluje sądy niższych instancji, czy swoimi wyrokami nie obrażają ustaw, a w

razie stwierdzonej obrazy, kasuje wadliwe orzeczenie; kontrolując zaś legalność

skarżonego wyroku, pozostaje sądem prawa, a nie faktu.

VIII. Na koniec wymaga jeszcze rozważenia, czy takie odczytanie

obowiązującego obecnie sposobu i zakresu prawnego ograniczenia dostępu do

trzeciej instancji sądowej pozostaje w zgodzie z rekomendacją nr R/95/5 Komitetu

Ministrów dla państw członkowskich Rady Europy, dotyczącą wprowadzenia

systemów i procedur odwoławczych w sprawach cywilnych i handlowych oraz

usprawnienia ich działania, przyjętą w dniu 7 lutego 1995 r. na 528 posiedzeniu

zastępców ministrów (por. Standardy Prawne Rady Europy, Zalecenia, tom IV

Sądownictwo. Warszawa 1998 r.). Z tego dokumentu wynika, że statuuje on samą

zasadę takiego ograniczenia, pozostawiając ustawodawcy krajowemu szczegóły

przyjmowanych w tym zakresie rozwiązań prawnych. Rekomendacja jedynie

tytułem przykładu wskazuje, że sprawami zasługującymi na rozpoznanie po raz

trzeci są te, w których wydanie orzeczenia może prowadzić do rozwinięcia prawa

lub przyczynić się do ujednolicenia jego interpretacji. Niewątpliwie realizację tej

części rekomendacji stanowią przesłanki uzasadniające przyjęcie kasacji do

rozpoznania, ustanowione w art. 393 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Z kolei w memorandum wyjaśniającym do tej rekomendacji, w rozdziale IV,

dotyczącym roli i funkcji sądu trzeciej instancji, stwierdza się, że odwołanie do tego

sądu powinno być dopuszczalne tylko w sprawach dotyczących ważnych kwestii

prawa, w tym odnoszących się do naruszenia podstawowych zasad prawnych lub

nierespektowania istotnych reguł procesowych. Tym ostatnim dwom wymogom

odpowiada treść art. 393 § 2 k.p.c.

Oznacza to, że przyjęte rozumienie art. 393 w związku z art. 393 -3 § 1 pkt 3

k.p.c. pozostaje w zgodzie z obowiązującymi standardami europejskimi w zakresie

regulacji dostępu do trzeciej instancji sądowej w sprawach cywilnych.

Przedstawiona wyżej argumentacja uzasadnia podjęcie przez Izby Połączone

Sądu Najwyższego uchwały o treści jak w sentencji (art. 13 ust. 4 w związku z art.

16 ust. 1 i 3 ustawy o Sądzie Najwyższym).