III CZP 71/10 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 20 października 2010 r., III CZP 71/10

Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie egzekucyjnej z wniosku wierzycieli: Mariana D., (...)

przeciwko dłużnikowi Janowi L. o świadczenie pieniężne, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 października 2010 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z

dnia 20 kwietnia 2010 r.:

„1. Czy ujęte w planie podziału sumy uzyskanej z egzekucji, przyznane

komornikowi sądowemu koszty egzekucyjne mają podstawę w prawomocnym

postanowieniu o kosztach postępowania egzekucyjnego, uprzednio wydanym przez

komornika sądowego, czy też czynność komornika polegająca na sporządzeniu

projektu planu podziału, a w jej ramach ustalenie kosztów egzekucyjnych jako

czynność sui generis nie ma charakteru rozstrzygającego, skoro na tym etapie

postępowania egzekucyjnego, organem egzekucyjnym jest sąd i to on na podstawie

art. 108 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. orzeka o tych kosztach?

2. Czy sąd rozpoznający zarzuty na plan podziału sumy uzyskanej z egzekucji

nieruchomości lub odpowiednio sąd drugiej instancji rozpoznający zażalenie na

postanowienie zatwierdzające plan podziału, może pominąć w tym planie

wierzyciela, który przyłączył się do egzekucji z nieruchomości po jej zbyciu w toku

egzekucji na rzecz osoby trzeciej, bez uprzedniego złożenia wniosku o umorzenie

postępowania egzekucyjnego w tym zakresie, zgłoszonego najpóźniej w zarzutach

do planu podziału lub odpowiednio w zażaleniu na postanowienie oddalające

zarzuty i zatwierdzające plan podziału, przy założeniu, że w świetle regulacji art.

825 k.p.c. istnieją podstawy do złożenia takiego wniosku o umorzenie postępowania

przez innego wierzyciela, który wszczął egzekucję z nieruchomości lub przyłączył

się do niej przed jej zbyciem w toku egzekucji?"

podjął uchwałę:

Koszty egzekucyjne związane z czynnościami komornika w egzekucji z

nieruchomości podlegają uwzględnieniu przy podziale sumy uzyskanej z

egzekucji na podstawie postanowienia komornika ustalającego ich wysokość

(art. 770 k.p.c.);

odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Będzinie sporządził w dniu 24 września 2008 r. plan podziału

sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości stanowiącej własność dłużników Jana

L. i Józefy L., w którym ustalił wierzycieli uczestniczących w podziale i przypadające

im kwoty, a także ustalił koszty należne komornikowi w wysokości łącznie

133 466,13 zł. W wyniku zarzutów wniesionych od tego postanowienia przez

wierzycieli i komornika, w dniu 30 grudnia 2008 r. Sąd Rejonowy wydał

postanowienie o zmianie planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji, którym ustalił

m.in. koszty egzekucyjne należne komornikowi na kwotę 169 221,43 zł, przyznając

ją komornikowi.

Sąd Okręgowy w Katowicach, rozpoznając zażalenie wierzyciela Mariana D.

na postanowienie o zmianie planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji, powziął

wątpliwość, na jakiej podstawie mogą być uwzględnione w tym planie koszty

egzekucyjne należne komornikowi, a także, jakie znaczenie dla kręgu podmiotów

uprawnionych do uczestniczenia w planie podziału sumy uzyskanej z egzekucji ma

brak wniosku o umorzenie egzekucji prowadzonej na rzecz wierzycieli, którzy

przyłączyli się do egzekucji z nieruchomości po jej zbyciu w toku egzekucji na rzecz

osoby trzeciej. Zagadnienia te przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwsze zagadnienie dotyczy wykładni art. 770 k.p.c. w zakresie, w którym

przepis ten stanowi, że koszt egzekucji ustala postanowieniem komornik, jeżeli

przeprowadzenie egzekucji należy do niego. Gdy egzekucja z nieruchomości jest

na etapie sporządzania planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji, co miało

miejsce w rozpoznawanej sprawie, organem egzekucyjnym jest sąd (por.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2008 r., III CZP 27/08,

OSNC 2009, nr 6, poz. 85). Nie budzi jednak wątpliwości, że w egzekucji z

nieruchomości organem egzekucyjnym jest również komornik, który dokonuje

czynności egzekucyjnych aż do chwili udzielenia przez sąd przybicia, w tym tak

istotnych jak zajęcie nieruchomości, dokonanie opisu i oszacowania oraz

ogłoszenie o licytacji i jej przeprowadzenie. Na gruncie regulacji zawartej w art. 770

k.p.c. nie można zatem przyjąć, że prowadzenie egzekucji z nieruchomości nie

należy do komornika. Stanowisko to jest uzasadnione tym bardziej, że brzmienie

art. 770 k.p.c. nie wskazuje na ograniczenie jego stosowania jedynie do

przypadków, w których prowadzenie egzekucji należy wyłącznie do komornika.

Artykuł 770 k.p.c. nakłada na komornika obowiązek wydania postanowienia o

ustaleniu kosztów egzekucji, gdy do niego należy jej przeprowadzenie. Wymaganie

to jest istotne nie tylko z punktu widzenia interesów stron, które mają możliwość

skorzystania ze środków zaskarżenia w przypadku wadliwego ustalenia tych

kosztów przez komornika, ale także samego komornika, któremu na podstawie

regulacji szczególnej zawartej art. 770 k.p.c. również przysługuje zażalenie na

postanowienie sądu w tym zakresie, mimo że nie jest stroną postępowania

egzekucyjnego. Z tych względów należy przyjąć, że komornik ma obowiązek

wydania postanowienia o ustaleniu kosztów egzekucji z nieruchomości.

Zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c., sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu

kończącym postępowanie w sprawie. Przepis ten ma odpowiednie zastosowanie w

postępowaniu egzekucyjnym (art. 13 § 2 k.p.c.). W egzekucji z nieruchomości

występują wyraźnie wyodrębnione etapy. Jeden z nich kończy wydanie przez sąd

postanowienia o udzieleniu przybicia, a w dalszym toku postępowania funkcję

organu egzekucyjnego pełni sąd. Nakazuje to przyjąć, że po udzieleniu przybicia

komornik powinien wydać postanowienie o ustaleniu kosztów egzekucji

obejmujących dotychczasowe postępowanie, a o kosztach powstałych później

powinien orzekać sąd na zasadach ogólnych. W tej sytuacji prawomocne

postanowienie komornika o ustaleniu kosztów egzekucji powinno stanowić

podstawę określenia ich wysokości w sporządzanym przez komornika projekcie

planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji.

Za takim stanowiskiem, które przeważa w doktrynie, przemawia również

brzmienie art. 1025 § 1 pkt 1 k.p.c. Pojęcie kosztów egzekucyjnych użyte w tym

przepisie obejmuje nie tylko opłaty egzekucyjne należne komornikowi, ale również

koszty poniesione przez wierzyciela. W uchwale z dnia 4 sierpnia 2006 r., III CZP

48/06 (OSNC 2007, nr 5, poz. 70) Sąd Najwyższy stwierdził, że ustalone koszty

egzekucji, poniesione przez wierzyciela, zaspokajane są w podziale sumy

uzyskanej z egzekucji w kategorii pierwszej. Skoro koszty te należą do kosztów

egzekucji w rozumieniu art. 1025 § 1 pkt 1 k.p.c. i mieszczą się w tej samej kategorii

co opłaty egzekucyjne należne komornikowi, to nie można przyjąć, że wymaganie

ustalenia kosztów egzekucyjnych odnosi się jedynie kosztów należnych

wierzycielowi. Ponadto art. 1036 i 1030 k.p.c. wskazuje, że w planie podziału sumy

uzyskanej z egzekucji uwzględnia się wierzytelności ustalone w sposób wskazany

w przepisach, przed sporządzeniem planu podziału. Ustalenie wysokości takich

wierzytelności nie należy zatem do sądu sporządzającego plan podziału.

W doktrynie prezentowany jest jednak także pogląd odmienny, że gdy

egzekucja jest prowadzona na rzecz kilku wierzycieli, komornik przed

sporządzeniem planu podziału przez sąd nie jest w stanie określić, jakie kwoty

przypadną poszczególnym wierzycielom, co z kolei rzutuje na wysokość opłat

egzekucyjnych. Argumentacji tej nie można podzielić przede wszystkim dlatego, że

art. 770 k.p.c. nie przewiduje wyjątków od obowiązku ustalenia przez komornika

kosztów należącej do niego egzekucji. Należy też uwzględnić, że komornik

sporządza projekt podziału sumy uzyskanej z egzekucji, w którym określa kwoty

przypadające poszczególnym wierzycielom i również na tej podstawie mógłby

określić wysokość opłaty egzekucyjnej.

Omawiany pogląd doktryny oparty jest jednak na założeniu, że w razie

przyłączenia się do egzekucji z nieruchomości dalszych wierzycieli, na podstawie

art. 927 k.p.c., komornik pobiera oddzielnie opłatę egzekucyjną w sprawie każdego

kolejnego wierzyciela. Takie stanowisko nie jest uzasadnione, gdyż jakkolwiek

przyjmuje się, że egzekucja z nieruchomości prowadzona na rzecz kilku wierzycieli

nie jest egzekucją uniwersalną, jak postępowanie upadłościowe, lecz singularną –

prowadzoną na rzecz każdego z wierzycieli – to jednak nie oznacza to, że komornik

prowadzi kilka postępowań egzekucyjnych. Takiemu stanowisku przeczy brzmienie

art. 927 k.p.c., który stanowi, że po zajęciu nieruchomości wierzyciel przyłącza się

do postępowania wszczętego wcześniej. Przepis ten określa zatem dla egzekucji z

nieruchomości, prowadzonej przez kilku wierzycieli, inne skutki niż te, które wiążą

się z prowadzeniem równocześnie przez kilku wierzycieli innej egzekucji przeciwko

temu samemu dłużnikowi. Nakazuje to przyjąć, że egzekucja z nieruchomości toczy

się w ramach jednego postępowania, w którym poszczególni wierzyciele zajmują

samodzielną pozycję w tym znaczeniu, że ich działania nie odnoszą skutku wobec

innych wierzycieli.

Zróżnicowanie wysokości opłat egzekucyjnych w sprawach o egzekucję

świadczeń pieniężnych (art. 49 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji, jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 167, poz. 1191 ze zm. – dalej:

"u.k.s.e.") wskazuje, że ich wysokość jest uzależniona m.in. od przewidywanego

nakładu pracy komornika przy prowadzeniu czynności egzekucyjnych w

poszczególnych kategoriach spraw. W egzekucji z nieruchomości wszystkie

czynności egzekucyjne, nawet przeprowadzone przed przyłączeniem się dalszych

wierzycieli, są wobec nich skuteczne i nie mogą oni żądać ich powtórzenia (art. 927

k.p.c.). Z tego punktu widzenia nie ma racjonalnych przesłanek dla pobierania przez

komornika kilku opłat egzekucyjnych, zależnie od liczby wierzycieli uczestniczących

w egzekucji z nieruchomości. Ponadto art. 49 u.k.s.e. przewiduje opłatę

stosunkową, której wysokość jest uzależniona od wartości wyegzekwowanego

świadczenia. Niezależnie od liczby wierzycieli prowadzących egzekucję z

nieruchomości opłata egzekucyjna może być zatem ustalona na podstawie

wysokości wyegzekwowanego świadczenia, podobnie jak w przypadku, w którym

inna egzekucja prowadzona jest kilkoma sposobami i dla wysokości opłaty

egzekucyjnej istotny jest końcowy efekt czynności komornika w postaci łącznie

wyegzekwowanej sumy. Nie można pomijać także sytuacji dłużnika, który przy

innym rozwiązaniu byłby zmuszony nie tylko do zwrotu kosztów na rzecz

poszczególnych wierzycieli (kosztów zastępstwa prawnego i poniesionych przez

nich wydatków), ale również ponoszenia kilku opłat egzekucyjnych, co byłoby

nadmiernym obciążeniem. Takie rozwiązanie w wielu przypadkach godziłoby także

w interesy wierzycieli, gdyż przy podziale sumy uzyskanej z egzekucji,

niewystarczającej na zaspokojenie wszystkich objętych planem podziału

należności, koszty egzekucyjne korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed

sumami egzekwowanymi (art. 1025 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Z tych względów udzielono odpowiedzi, jak w uchwale.

Sąd Okręgowy, przedstawiając drugie zagadnienie prawne, odwołał się do

uchwał Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2006 r., III CZP 16/06 (OSNC 2007, nr

2, poz. 20), z dnia 17 czerwca 2003 r., III CZP 31/03 (OSP 2004, nr 7-8, poz. 94)

oraz z dnia 6 listopada 2007 r., III CZP 93/07 (OSNC 2008, nr 7-8, poz. 68) i

podkreślił, że w podziale sumy uzyskanej z egzekucji nie powinni uczestniczyć ci

wierzyciele, którzy przyłączyli się do egzekucji z nieruchomości już po jej zbyciu

przez dłużnika. Powziął jednak wątpliwość czy można ich pominąć w planie

podziału sumy uzyskanej z egzekucji wtedy, gdy postępowanie egzekucyjne nie

zostało wobec nich umorzone, zakładając, że art. 825 k.p.c. daje podstawę do

złożenia w tym zakresie wniosku przez wierzyciela uprawnionego do prowadzenia

egzekucji. Udzielenie odpowiedzi na to pytanie byłoby zatem uzasadnione jedynie

wówczas, gdyby art. 825 k.p.c. istotnie stwarzał taką możliwość. Wymaga

uściślenia, że w grę mogłaby wchodzić podstawa umorzenia wskazana w art. 825

pkt 1 k.p.c., który stanowi, że organ egzekucyjny umarza postępowanie w całości

lub części, jeżeli żąda tego wierzyciel. Jego treść jest wyrazem dominującej roli

wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym; może on w każdym czasie zdecydować

o zaprzestaniu prowadzenia egzekucji. Uprawnienie to dotyczy jednak wyłącznie

wszczętej przez niego egzekucji, przepis ten nie daje natomiast wierzycielom

uprawnienia do domagania się umorzenia egzekucji prowadzonej równocześnie

przez innych wierzycieli. Stanowisko Sądu Okręgowego, które zdecydowało o

przedstawieniu drugiego zagadnienia prawnego, było zatem nieuzasadnione. Z

tego względu odmówiono podjęcia uchwały w tym zakresie.