III CZP 7/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 7/11

POSTANOWIENIE

Dnia 15 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Gminy Miasto S.

przeciwko Piotrowi S. i Mieczysławie T.

o zapłatę,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 kwietnia 2011 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 21 grudnia 2010 r.,

"1. Czy nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie

jest "zwrotem rzeczy" w rozumieniu art. 229 § 1 k.c.?

2. w przypadku pozytywnej odpowiedzi na pytanie 1., od kiedy

należy liczyć roczny termin o jakim mowa w art. 229 § 1 k.c. tj. od

daty nabycia własności przez zasiedzenie, czy też od daty

uprawomocnienia się postanowienia stwierdzającego nabycie

własności nieruchomości przez zasiedzenie?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 12 marca 2009 r. stwierdził, że Piotr

S. i Mieczysława T. nabyli z dniem 2 października 2005 r. wskutek zasiedzenia

własność nieruchomości położonej w S. przy ul. Ż. [...] o powierzchni 441 m 2

(działka nr 51, obręb D.[...]). Wcześniej właścicielem tej nieruchomości była Gmina

S. W dniu 9 września 2009 r. Gmina S. wniosła pozew przeciwko Piotrowi S. i

Mieczysławie T. o zapłatę określonej kwoty wraz z oznaczonymi odsetkami

ustawowymi tytułem bezumownego korzystania w okresie od dnia 1 stycznia 1999

r. do dnia 30 kwietnia 2005 r. z nieruchomości, którą pozwani nabyli przez

zasiedzenie.

Sąd Rejonowy powództwo to uwzględnił częściowo. Wyrokiem z dnia 22

października 2010 r. zasądził na rzecz Gminy od pozwanych na podstawie art. 224

§ 2 w związku z art. 225 k.c. po 13 466,56 zł z odsetkami ustawowymi od dnia

9 września 2009 r.

Sąd Okręgowy rozpoznając apelację pozwanych nabrał w związku

z podnoszonym przez nich zarzutem przedawnienia wątpliwości co do wykładni art.

229 § 1 k.c., którym dał wyraz w przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniu

prawnym.

Wątpliwości

te

–

zainspirowane

wyrokiem

Sądu

Apelacyjnego

w Katowicach z dnia 16 maja 2002 r., I ACa 1400/01, OSA 2004, nr 3, poz. 9,

i wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 4 października 2007 r., I ACa

952/06, LEX nr 486270, oraz orzeczeniami Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia

1980 r., II CR 501/80, OSNC 1981, nr 9, poz. 171, z dnia 26 marca 1998 r., I CKN

590/97, OSNC 1998, nr 11, poz. 180, i z dnia 22 lipca 2005 r., III CZP 47/05, OSNC

2006, nr 6, poz. 100 - dotyczą tego, czy przez „zwrot rzeczy” w znaczeniu art. 229

§ 1 k.c. może być rozumiane nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie,

i od kiedy, w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, należy liczyć bieg

określonego w tym przepisie terminu przedawnienia; czy od daty nabycia własności

nieruchomości przez zasiedzenie, czy też od daty uprawomocnienia się

postanowienia

stwierdzającego

nabycie

własności

nieruchomości

przez

zasiedzenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przez Sąd Najwyższy na podstawie

art.

k.p.c.

jest

uzależnione

od

spełnienia

określonych

przesłanek.

Ustawodawca uzależnił możliwość przedstawienia przez sąd drugiej instancji

określonego zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu nie

tylko od wystąpienia w sprawie poważnych wątpliwości co do tego zagadnienia,

ale i od niezbędności jego wyjaśnienia w celu rozstrzygnięcia sprawy (zob. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., III CZP 75/09,

LEX nr 532090).

Strona powodowa, nie będąc

już właścicielem oznaczonej w pozwie

nieruchomości, dochodzi od pozwanych, którzy nabyli własność tej nieruchomości

przez zasiedzenie, roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z niej w ramach

posiadania samoistnego bez tytułu prawnego w czasie, kiedy własność należała

jeszcze do strony powodowej.

Artykuł

229 § 1 zdanie pierwsze k.c. stanowi, że roszczenia właściciela

przeciwko samoistnemu posiadaczowi o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy,

o zwrot pożytków lub o zapłatę ich wartości, jak również roszczenia o naprawienie

szkody z powodu pogorszenia rzeczy przedawniają się z upływem roku od dnia

zwrotu rzeczy. Wymienione w tym przepisie roszczenia, przysługujące właścicielowi

rzeczy przeciwko jej samoistnemu posiadaczowi bez tytułu prawnego w złej wierze

(art. 224 § 2 w związku z art. 225 k.c.) lub przeciwko jej samoistnemu posiadaczowi

bez tytułu prawnego w dobrej wierze - od chwili, w której dowiedział się on

o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa o wydanie rzeczy (art. 224 § 2 k.c.),

nazywane są, wraz z przysługującym właścicielowi również w świetle art. 224 § 2

i art. 225 k.c. roszczeniem o naprawienie szkody z powodu utraty rzeczy przez jej

posiadacza samoistnego, roszczeniami uzupełniającymi roszczenie windykacyjne

(art. 222 § 2 k.c.).

Przyczyną tego nazewnictwa jest nie tylko tradycja wywodząca się z prawa

rzymskiego, przyjmującego, że przedmiotem roszczenia windykacyjnego jest zwrot

rzeczy cum omni causa, ale i powiązanie omawianych roszczeń – mimo

konstrukcyjnej w prawie polskim ich odrębności - z roszczeniem windykacyjnym.

W obowiązującym stanie prawnym wyrazem wspomnianego powiązania są

wspólne źródło oraz niektóre przesłanki roszczeń uzupełniających i roszczenia

windykacyjnego. Wspólnym źródłem roszczeń uzupełniających i roszczenia

windykacyjnego jest bezprawne pozbawienie właściciela posiadania rzeczy,

a wspólnymi ich przesłankami: przysługiwanie powodowi własności rzeczy oraz

posiadanie rzeczy przez pozwanego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 31

marca 2004 r., II CK 102/03, LEX nr 303343, i z dnia 15 kwietnia 2004 r., IV CK

273/03, LEX nr 183707). Roszczenie windykacyjne chroni właściciela w razie

pozbawienia go faktycznego władztwa nad rzeczą. Pozwala mu przywrócić zgodne

z treścią własności władztwo nad rzeczą - ale już nie zrekompensować

pomniejszoną wartość rzeczy lub inne naruszone interesy właściciela. Ingerencja

osoby nieuprawnionej w sferę fizycznego władztwa właściciela nad rzeczą,

prowadząca do pozbawienia go tego władztwa, pociąga jednak za sobą zwykle

także następstwa oddziałujące niekorzystnie na wartość rzeczy lub naruszające

w inny sposób interesy właściciela. Jeżeliby obowiązujące prawo nie zawierało

przepisów przyznających właścicielowi roszczenia uzupełniające, właściciel mógłby

chronić swe interesy, których nie zaspokaja roszczenie windykacyjne, na zasadach

ogólnych, tj. przede wszystkim na podstawie przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu i przepisów o czynach niedozwolonych. Przepisy normujące

roszczenia uzupełniające wyłączają w zakresie swego obowiązywania stosowanie

wspomnianych zasad ogólnych, skutkiem czego jest, z jednej strony, zwiększenie

w porównaniu z zasadami ogólnymi ochrony posiadacza samoistnego w dobrej

wierze (art. 224 § 1 k.c.), a z drugiej strony, zaostrzenie w porównaniu z zasadami

ogólnymi

odpowiedzialności

posiadacza

samoistnego

w

złej

wierze

oraz

posiadacza samoistnego w dobrej wierze - od chwili, w której dowiedział się on

o wytoczeniu

przeciwko

niemu

powództwa

windykacyjnego.

Przyznanie

właścicielowi roszczeń unormowanych w art. 224 i 225 k.c., powiązanych

z roszczeniem windykacyjnym, upraszcza spór miedzy właścicielem a posiadaczem

samoistnym, dotyczący rozliczenia następstw wyzucia właściciela z posiadania

rzeczy. Po udowodnieniu przesłanek roszczenia windykacyjnego wystarcza w celu

dochodzenia

roszczeń

uzupełniających

wykazanie

tylko

warunkujących

te roszczenia dodatkowych przesłanek (zła wiara lub wiedza o wytoczeniu

powództwa

windykacyjnego).

Na

powiązanie

roszczeń

uzupełniających

z roszczeniem windykacyjnym wskazuje wyraźnie art. 224 § 2 k.c., uzależniający

powstanie tych roszczeń m.in. od wiedzy o wytoczeniu powództwa o wydanie

rzeczy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2004 r., IV CK 613/03,

LEX nr 359461), a także przytoczony wyżej art. 229 § 1 zdanie pierwsze k.c.,

łączący początek biegu przewidzianego w nim terminu przedawnienia ze zwrotem

rzeczy właścicielowi, czyli ze zdarzeniem stanowiącym sposób zaspokojenia

roszczenia

windykacyjnego.

(W. Czachórski.

„Rei

Jak

vindicatio”

wskazano

według

w

literaturze

obowiązującego

przedmiotu

prawa

polskiego

(II), „Nowe Prawo” 1960, z. 4, s. 492) zamiarem projektodawców art. 229 §1 k.c.

było podkreślenie tego właśnie związku. Wymieniony przepis nie miał swego

odpowiednika w stanie prawnym wynikającym z Prawa rzeczowego z 1946 r.

Wówczas mógł się wyłaniać problem podlegania roszczeń, które przyznawał art.

312 Prawa rzeczowego, będący odpowiednikiem art. 225 k.c., przepisowi art. 58

Prawa rzeczowego. Przepis ten stanowił, że roszczenia wynikające z własności

nieruchomości – z wyjątkiem roszczeń o naprawienie szkody - nie ulegają

przedawnieniu. Sąd Najwyższy sprzeciwił się jednak rozciągnięciu zastosowania

tego

przepisu

na

roszczenia

uzupełniające

roszczenie

windykacyjne,

co pozostawało w zgodzie z koncepcją o obligacyjnym charakterze tych roszczeń.

Według stanowiska Sądu Najwyższego, do przedawnienia roszczeń wymienionych

w art. 312 Prawa rzeczowego należało stosować przepisy ogólne o przedawnieniu

roszczeń (orzeczenia z dnia 17 czerwca 1957 r., II CR 202/56, OSNCK 1959, nr 1,

poz. 11, z dnia 24 października 1972 r., III CZP 70/72, OSNC 1973, nr 6, poz. 102,

i z dnia 26 lutego 1998 r., I CKN 526/97, LEX nr 462971).

Powiązanie roszczeń uzupełniających z roszczeniem windykacyjnym nie ma

jednak charakteru bezwzględnego. Z art. 229 § 1 zdanie pierwsze k.c. wynika,

że roszczenia uzupełniające nie muszą być dochodzone jednym pozwem wraz

z roszczeniem windykacyjnym. W świetle tego przepisu nie ma przeszkód do ich

dochodzenia także odrębnym pozwem po wytoczeniu powództwa o wydanie

rzeczy. Poza tym w pewnych sytuacjach ze względu na obligacyjny charakter

roszczeń uzupełniających może dojść nawet do rozejścia się legitymacji biernej

związanej z dochodzeniem tych roszczeń z legitymacją bierną związaną

z dochodzeniem roszczenia windykacyjnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

9 marca 2007 r., II CSK 457/06, LEX nr 339717). Jeżeli w czasie, kiedy właściciel

był pozbawiony władztwa nad rzeczą, zmieniali się posiadacze rzeczy, właściciel

może dochodzić od ostatniego posiadacza, obecnie biernie legitymowanego

w zakresie windykacji, roszczenia

o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy,

zrekompensowania jej zużycia lub pogorszenia oraz zwrotu pożytków lub ich

wartości tylko za okres posiadania przez niego rzeczy. Nie wyklucza to jednak

dochodzenia

przez

właściciela

tych

roszczeń

za

wcześniejsze

okresy,

po wytoczeniu powództwa windykacyjnego przeciwko ostatniemu posiadaczowi, od

uprzednich posiadaczy, obecnie już nie legitymowanych biernie w zakresie

windykacji - mających jednak taką legitymację wcześniej.

Wreszcie roszczenie

o odszkodowanie za utratę rzeczy jest w istocie – przynajmniej w niektórych

przypadkach – nie roszczeniem uzupełniającym roszczenie windykacyjne, lecz

roszczeniem zastępującym roszczenie windykacyjne. Jest tak mianowicie wtedy,

kiedy rzecz ulega zniszczeniu lub dochodzi do nabycia jej własności przez osobę

trzecią, a więc gdy dotychczasowy właściciel traci prawo własności, a tym samym

i roszczenie windykacyjne. Ze względu na zastępczy charakter tego roszczenia

w stosunku do roszczenia windykacyjnego przysługuje ono temu, kto w chwili utraty

rzeczy był jej właścicielem, wobec tego, kto w tej chwili był jej posiadaczem.

Przesłanki roszczenia o odszkodowanie za utratę rzeczy różnią się więc od

przesłanek roszczenia windykacyjnego tym, że wymagany dowód, z jednej strony,

własności rzeczy, a z drugiej, posiadania rzeczy, odnosi się nie do chwili

miarodajnej w razie orzekania zwrotu rzeczy w procesie windykacyjnym (por. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2004, IV CK 21/04, LEX nr 143170),

lecz do chwili utraty rzeczy. Oczywistą konsekwencją wskazanego zastępczego

charakteru roszczenia o odszkodowanie za utratę rzeczy jest też pominięcie tego

roszczenia w art. 229 § 1 zdanie pierwsze k.c. i tym samym niestosowanie się do

tego roszczenia zawartej w tym przepisie regulacji przedawnienia. W przypadkach,

w których uzasadnione jest roszczenie o odszkodowanie za utratę rzeczy, osoba

będąca właścicielem w chwili utraty powinna konsekwentnie móc, oprócz tego

roszczenia, dochodzić także - również oczywiście z wyłączeniem zastosowania art.

229 § 1 zdanie pierwsze k.c. - roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy

i o zwrot pożytków lub ich wartości za okres poprzedzający utratę rzeczy.

Za

daleko

idzie

pogląd

wyrażony

w

uzasadnieniu

uchwały

Sądu

Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2002 r., III CZP 21/02 (OSNC 2002, nr 12, poz.

149), że właściciel może żądać wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy,

nie dochodząc jej wydania. Dopuszczalność takiego żądania podważałaby

przedstawione wyżej założenia przyjętej w prawie polskim regulacji roszczeń

uzupełniających roszczenie windykacyjne. W szczególności, jaki sens miałoby

uzależnienie biegu przewidzianego w art. 229 § 1 zdanie pierwsze k.c. terminu

przedawnienia roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy od chwili jej

zwrotu, jeżeli wynagrodzenia tego można by żądać także bez uprzedniego

dochodzenia wydania rzeczy. W przypadkach wystąpienia z takim żądaniem

mogłoby być w ogóle wątpliwe, czy powodowi rzeczywiście chodzi o roszczenie

o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy oparte na art. 224 § 2 lub art. 224 § 2

w związku z art. 225 k.c., a nie o roszczenie mające swe źródło w łączącym strony

szczególnym

stosunku

obligacyjnym

(por.

uzasadnienie

uchwały

Sądu

Najwyższego z dnia 7 stycznia 1998 r., III CZP 62/97, OSNC 1998 r., nr 6, poz. 91).

Należy pamiętać, że do ukształtowania takiego stosunku może dojść także

w sposób dorozumiany (art. 60 k.c.).

Równie trudna do zaakceptowania jest zarysowująca się w orzecznictwie

tendencja (zob. w szczególności uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca

2005 r., III CZP 29/05, OSP 2006, z. 3, poz. 35) do rozciągania stosowania

przepisów art. 224, 225 i art. 230 na przypadki naruszeń własności, które

uzasadniają roszczenie negatoryjne (art. 222 § 2 k.c.). Wymienione przepisy wiążą

wyraźnie roszczenia uzupełniające jedynie z pozbawieniem właściciela władztwa

nad rzeczą i wykonywaniem tego władztwa przez naruszyciela. Jednocześnie – jak

wyjaśniono w podstawowej polskiej monografii poświęconej cywilnoprawnym

środkom ochrony własności - brak przesłanek do analogicznego stosowania tych

przepisów w odniesieniu do naruszeń własności uzasadniających roszczenie

negatoryjne. W razie wspomnianych naruszeń, właściciel, obok roszczenia

negatoryjnego, skierowanego na przywrócenie niezakłóconego stanu posiadania,

może dochodzić na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych lub przepisów

o

bezpodstawnym

wzbogaceniu

z tych naruszeń.

Wymienione

do wyrównania

tych

o roszczeniach

uzupełniających

także

pokrycia

uszczerbków

wynikłych

stanowią

wystarczającą

podstawę

Dopuszczenie

stosowania

przepisów

dochodzeniem

roszczenia

przepisy

uszczerbków.

w

związku

z

negatoryjnego nie jest więc ani uzasadnione, ani potrzebne (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 marca 2007 r., II CSK 457/06). Stwarza tylko zbędne

problemy, w szczególności dotyczące stosowania art. 229 § 1 zdanie pierwsze k.c.,

i w ogóle przedawnienia dochodzonych roszczeń (zob. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 16 września 2010 r., III CZP 44/10, Biul. SN 2010, nr 9, s. 5).

W sprawie, w toku której wyłoniło się przedstawione do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne, strona powodowa niewątpliwie nie ma legitymacji czynnej do

windykacji nieruchomości objętej pozwem. Utraciła ją z dniem 2 października

2005 r. wskutek nabycia przez pozwanych w tym dniu własności tej nieruchomości

przez zasiedzenie. To wygaśnięcie legitymacji czynnej strony powodowej do

windykacji

spornej nieruchomości nie łączyło się z utratą przez pozwanych tej

nieruchomości w rozumieniu art. 224 § 2 i art. 225 k.c. Przez utratę rzeczy na tle

wymienionych przepisów rozumie się – jak wyjaśniono w literaturze przedmiotu „każde ustanie władztwa posiadacza nad rzeczą uniemożliwiające zwrot rzeczy

właścicielowi, bez względu na okoliczności, które spowodowały to”, a w wyniku

zasiedzenia rzeczy przez posiadacza taki stan oczywiście nie powstaje. W jego

przypadku roszczenie windykacyjne wobec posiadacza staje się bezzasadne

ze względu na utratę własności przez dotychczasowego właściciela i nabycie jej

przez posiadacza.

Jak wynika z wcześniejszych wyjaśnień, przypadki, w których roszczenie

windykacyjne

staje się bezzasadne ze względu na nabycie przez posiadacza

z mocy ustawy prawa własności, nie są objęte zakresem zastosowania przepisów

o roszczeniach uzupełniających. Jeżeli w przypadkach tych nie dochodzi do utraty

posiadanej rzeczy w rozumieniu art. 224 § 2 i art. 225 k.c., to tym samym nie

występuje w nich konieczna przesłanka roszczenia o odszkodowanie za utratę

rzeczy; konsekwentnie nie powinny się też w tych przypadkach należeć roszczenia

o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy i o zwrot pożytków lub ich wartości

za okres poprzedzający nabycie własności rzeczy przez posiadacza.

Mimo to w niektórych z tych przypadków nie można wykluczyć zastosowania

przepisów przyznających roszczenie o odszkodowanie za utratę rzeczy, roszczenie

o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy i roszczenie o zwrot pożytków lub ich

wartości. W omawianych przypadkach doniosłe znaczenie ma wyjaśnienie, czy

nabycie własności przez posiadacza jest wolne od jakichkolwiek rozliczeń z tego

tytułu, czy też nie. Niekiedy ustawa, przewidując nabycie własności kosztem innej

osoby, wyraźnie zastrzega możliwość takich rozliczeń, np. stanowiąc, że przepisy,

z mocy których nastąpiło nabycie, nie uchybiają przepisom o obowiązku

naprawienia szkody ani przepisom o bezpodstawnym wzbogaceniu (zob. art. 194

k.c.). Niekiedy natomiast – jak interesujące nas obecnie przepisy o zasiedzeniu

nieruchomości –milczy na ten temat. Wówczas odpowiedzi na rozpatrywane

pytanie należy poszukiwać w analizie przepisów przewidujących nabycie własności

przez posiadacza i ich funkcji. Analiza ta może prowadzić do różnych wyników,

nie wyłączając

wniosku

o

stosowaniu

w określonym

tylko

zakresie,

się

w

przepisów

danym

przypadku,

przyznających

choćby

roszczenie

o odszkodowanie za utratę rzeczy, roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie

z rzeczy i roszczenie o zwrot pożytków lub ich wartości.

Nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie wykazuje pewne

podobieństwo z nabyciem z mocy art. 73 ustawy z dnia 13 października 1998 r. –

Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. nr

133, poz. 872 ze zm.- dalej: „p.w.r.a.”) przez Skarb Państwa lub jednostki

samorządu terytorialnego własności nieruchomości zajętych bez podstawy prawnej

pod drogi

publiczne. Do nabycia własności tych nieruchomości, podlegającego

stwierdzeniu w postępowaniu administracyjnym, doszło z dniem 1 stycznia 1999 r..

Nastąpiło ono za odszkodowaniem, ustalanym w postępowaniu administracyjnym

na wniosek właściciela złożony w okresie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31

grudnia 2005 r., według przepisów o wywłaszczeniu nieruchomości, przy

uwzględnieniu wartości nieruchomości wynikającej z jej stanu w dniu wejścia

w życie omawianego przepisu – jednak z pominięciem „wzrostu wartości

nieruchomości spowodowanego trwałymi nakładami poczynionymi po utracie przez

osobę uprawnioną prawa do władania gruntem”; po bezskutecznym upływie okresu

wyznaczonego na złożenie wniosku, roszczenie o odszkodowanie wygasało. Celem

epizodycznej regulacji zawartej w art. 73 p.w.r.a. było generalne i jednolite

uporządkowanie - zarówno w interesie publicznym, jak i interesie właścicieli

zajętych nieruchomości - stosunków własnościowych w zakresie, w którym stany

faktyczne powstałe w przeszłości nie pokrywały się ze stanem prawnym, w wielu

przypadkach nawet od kilkudziesięciu lat.

Silne argumenty przemawiają za niemożnością dochodzenia przez byłych

właścicieli nieruchomości w sytuacjach objętych art. 73 p.w.r.a., oprócz

odszkodowania przewidzianego tym przepisem, także opartego na art. 224 § 2 i art.

225 k.c. wynagrodzenia za korzystanie z zajętej nieruchomości za okres przed

dniem 1 stycznia 1999 r. Artykuł 73 p.w.r.a. potwierdza niestosowanie się w tych

sytuacjach przepisów o roszczeniach uzupełniających. Czyni to wyraźnie

w odniesieniu do roszczenia o odszkodowanie, które w istocie zastępuje

roszczenie windykacyjne. Skoro art. 73 p.w.r.a. przewiduje specjalne roszczenie

odszkodowawcze, nie ma racji bytu roszczenie o odszkodowanie zastępujące

roszczenie windykacyjne, o którym mowa w art. 224 § 2 i art. 225 k.c. Pośrednio

art. 73 p.w.r.a. potwierdza to także w odniesieniu do pozostałych roszczeń

uzupełniających, a więc i roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy bez

tytułu prawnego. Odszkodowanie, które przewiduje art. 73 p.w.r.a., niewątpliwie nie

jest w pełni ekwiwalentne w stosunku do uszczerbku właściciela. Wobec tego nie

można zakładać bez narażenia się na zarzut dowolności, że wolą ustawodawcy

przy stanowieniu tego przepisu było dopuszczenie dochodzenia przez byłych

właścicieli,

oprócz

przewidzianego

w

tym

przepisie

nieekwiwalentnego

odszkodowania, także opartego na art. 224 § 2 i art. 225 k.c. roszczenia

o wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości bez tytułu prawnego w okresie

poprzedzającym dzień 1 stycznia 1999 r. Możliwość taka przekreślałaby sens

ograniczenia pełnej ekwiwalentności odszkodowania przewidzianego w art. 73

p.w.r.a. Sprzeciwia się jej również cel regulacji zawartej w tym przepisie.

Rozpatrywanie obok postępowania administracyjnego w sprawie odszkodowania

należnego na podstawie art. 73 p.w.r.a. różnych zaszłości historycznych w procesie

cywilnym o wynagrodzenie za korzystanie z zajętej nieruchomości bez tytułu

prawnego w okresie poprzedzającym dzień 1 stycznia 1999 r. nie może być

z pewnością

uznane

za

czynnik

sprzyjający

jednolitemu

i

generalnemu

uporządkowaniu stosunków własnościowych w zakresie objętym zastosowaniem

omawianego przepisu (por. uwagi zawarte w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego

Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 8 grudnia 2009 r., II SA/Bd 636/09,

LEX nr 582907).

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 czerwca 2001 r., II CKN 601/00 (OSNC

2002, nr 2, poz. 27) wyraził pogląd, że właściciele nieruchomości zajętych pod drogi

publiczne, które na podstawie art. 73 p.w.r.a. stały się własnością Skarbu Państwa

lub jednostek samorządu terytorialnego, mogą dochodzić jedynie odszkodowania

przewidzianego w tym przepisie, zaś Trybunał Konstytucyjny rozpatrując skargę

konstytucyjną powoda w sprawie rozstrzygniętej wymienionym wyrokiem orzekł

w dniu 20 lipca 2004 r., SK 11/02 (OTK-A 2004, nr 7, poz. 66), o zgodności art. 73

ust. 4 p.w.r.a. (dotyczącego odszkodowania) z art. 21 ust. 2 Konstytucji. Z kolei

w wyroku z dnia 15 września 2009 r., P 33/07 (OTK-A 2009, nr 8, poz. 123)

Trybunał Konstytucyjny orzekł o zgodności tego przepisu z art. 2, 32 ust. 1 i art. 64

ust. 2 Konstytucji. Również inne przepisy art. 73 p.w.r.a. zostały przez Trybunał

Konstytucyjny uznane za zgodne z normami konstytucyjnymi (w wyroku z dnia

14 marca 2000 r., P 5/99, OTK 2000, nr 2, poz. 60, przepis art. 73 ust. 1 i 5 – z art.

21 ust. 2 Konstytucji, a w wyroku z dnia 28 lutego 2008 r., K 43/07, OTK-A 2008,

nr 1, poz. 8, przepis art. 73 ust. 2 – z art. 2 i 167 ust. 1 i 4 Konstytucji). W swych

orzeczeniach Trybunał Konstytucyjny uznał, że odjęcie własności przez art. 73

p.w.r.a. nastąpiło bez naruszenia wymagań konstytucyjnych; służyło realizacji celu

publicznego, było przydatne do jego osiągnięcia, nastąpiło za słusznym

odszkodowaniem i z zachowaniem proporcji miedzy przyświecającym mu celem,

a obciążeniami nałożonymi na właścicieli zajętych nieruchomości. Dokonując tych

ocen wskazał m.in. na nieodwracalność stanów faktycznych objętych regulacją art.

73 p.w.r.a. oraz ich długotrwałość, jak i możliwość dochodzenia w czasie ich

utrzymywania się przez właścicieli zajętych nieruchomości swych praw.

Ostatecznie jednak przeważyło

w orzecznictwie Sądu Najwyższego

stanowisko o możliwości dochodzenia w sytuacjach objętych art. 73 p.w.r.a. przez

byłych właścicieli nieruchomości, oprócz odszkodowania przewidzianego tym

przepisem, także opartego na art. 224 § 2 i art. 225 k.c. wynagrodzenia za

korzystanie z zajętej nieruchomości za okres przed dniem 1 stycznia 1999 r.

(wyroki z dnia 8 lipca 2004 r., IV CK 520/03, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 130, i z dnia

26 listopada 2004 r., V CK 252/04, niepubl., oraz uchwała składu siedmiu sędziów

z dnia 26 maja 2006 r., III CZP 19/06, OSNC 2006, nr 12, poz. 195).

Mimo

zawartego

w

uzasadnieniu

powołanej

uchwały

zastrzeżenia

o niemożliwości utożsamiania nabycia własności nieruchomości na podstawie art.

73 p.w.r.a. z zasiedzeniem nieruchomości, pewne podobieństwo obu instytucji

mogłoby przemawiać za przeniesieniem zajętego w tej uchwale stanowiska na

grunt przypadków, w których doszło do zasiedzenia. Ewentualność taką należy

jednak odrzucić. Jak wyjaśniono, przypadki, w których roszczenie windykacyjne

staje się - jak w razie zasiedzenia - bezzasadne ze względu na nabycie przez

posiadacza z mocy ustawy prawa własności, nie są objęte zakresem zastosowania

przepisów o roszczeniach uzupełniających. Rozciągnięcie zastosowania tych

przepisów na niektóre z wspomnianych przypadków mogłyby uzasadniać jedynie

regulacje prawne dotyczące tych przypadków. Analiza przepisów o zasiedzeniu

takiego wniosku jednak nie uzasadnia. Zasiedzenie jest instytucją, której funkcja,

mówiąc najogólniej, polega na uporządkowaniu sytuacji prawnej przez usunięcie

długotrwałej, wynikającej z niedochodzenia swych praw przez właściciela,

niezgodności pomiędzy stanem posiadania a stanem prawnym, (por. wyroki

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 grudnia 2005 r., SK 61/03, OTK-A 2005,

nr 11, poz. 136, i z dnia 25 maja 1999 r., SK 9/98, OTK 1999, nr 4, poz. 78).

Służy ono zatem zapewnieniu porządku publicznego, jego bezpieczeństwu.

Okoliczność, że nabycie własności rzeczy przez posiadacza kosztem właściciela

jest w razie ziszczenia się przesłanek zasiedzenia usprawiedliwione ochroną

porządku publicznego, pozwala uznać przepisy o zasiedzeniu, mimo iż nie

przewidują one dla właściciela rekompensaty utraconej własności, za zgodne z art.

31 ust. 3 Konstytucji, stanowiącym, iż ograniczenia w zakresie korzystania

z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko

wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub

porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności

publicznej, albo wolności i praw innych osób. Podobnie według wyroku

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 30 sierpnia 2007 r. w sprawie J.A.

Pye (Oxford) Ltd v.The United Kingdom, nr 44302/02 (LEX nr 292787,

http://www.echr.coe.int.), regulacje przewidujące nabycie własności nieruchomości

kosztem

dotychczasowego

długoterminowego

właściciela

posiadania,

służąc

w

wyniku

niezakwestionowanego

uregulowaniu

sposobu

korzystania

z własności zgodnie z interesem powszechnym, nie narusza art. 1 Protokołu nr 1

do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1995 r.

nr 36, poz. 175 zm.). Nie budzi więc wątpliwości brak racji uzasadniających

przyznanie byłemu właścicielowi przeciwko posiadaczowi, który stał się w wyniku

zasiedzenia właścicielem, jakiegokolwiek roszczenia o zwrot wartości rzeczy.

Funkcja zasiedzenia sprzeciwia się przyznaniu byłemu właścicielowi wobec

posiadacza, który stał się właścicielem, jednak także - jak trafnie podnosi się

w piśmiennictwie – wszelkich innych roszczeń, u których podstaw leży prawo

własności,

do

takich

zaś

należałyby roszczenia

uzupełniające

za

okres

poprzedzający datę zasiedzenia, w tym roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie

z rzeczy. Ład, porządek prawny, stabilizacja stosunków w zakresie odnoszącym się

do własności rzeczy, czyli wszystko to, do czego zapewnienia zmierza zasiedzenie,

ulegałoby ponownie zakłóceniu przez spory dotyczące, związanego z roszczeniem

windykacyjnym i tym samym uzależnionego przede wszystkim od kwestii

własnościowych, roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy w okresie

poprzedzającym datę zasiedzenia. Przyznanie byłemu właścicielowi takiego

roszczenia wobec posiadacza, który stał się właścicielem, byłoby więc nie do

pogodzenia z celem zasiedzenia.

Odpowiedzią na ewentualny zarzut dysharmonii pomiędzy

poglądem

sprzeciwiającym się przyznaniu takiego roszczenia w przypadkach zasiedzenia

a stanowiskiem orzecznictwa przyznającym je w przypadkach objętych zakresem

zastosowania art. 73 p.w.r.a. powinien być postulat zmiany linii orzecznictwa

dotyczącej tych ostatnich przypadków.

Podsumowując, osobie, która – tak jak w niniejszej sprawie - utraciła

własność rzeczy wskutek jej zasiedzenia przez posiadacza, nie przysługuje wobec

posiadacza roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy bez tytułu

prawnego w okresie poprzedzającym dzień zasiedzenia. W rezultacie w takich

przypadkach, jak przypadek występujący w sprawie, w ogóle nie powstaje problem

przedawnienia tego roszczenia, co zgodnie z wcześniejszymi wyjaśnieniami

uzasadniało odmowę podjęcia uchwały rozstrzygającej przedstawione zagadnienie

prawne. Ubocznie tylko można zauważyć, że takie rozumienie użytego w art. 229

§ 1 k.c. terminu „zwrot rzeczy”, jakie mogłoby sugerować przedstawione

zagadnienie prawne, całkowicie rozmija się ze znaczeniem tego zwrotu.

Należy przypomnieć, że, zwrot rzeczy, o którym mowa w tym przepisie, oznacza

zdarzenie

stanowiące

sposób

zaspokojenia

roszczenia

windykacyjnego.

Pewne zaś, wyjątkowe przypadki, w których bieg przedawnienia roszczeń

uzupełniających

nie

może

być

powiązany

z

zaspokojeniem

roszczenia

windykacyjnego nie są w ogóle objęte zakresem zastosowania art. 229 § 1 k.c.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art. 61 § 1 ustawy z dnia

23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.).