III CZP 7/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 7/10

POSTANOWIENIE

Dnia 12 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa Zygmunta S.

przeciwko miastu stołecznemu Warszawa oraz Skarbowi Państwa

reprezentowanemu przez Wojewodę M.

o odszkodowanie,

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 marca 2010 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 28 lipca 2009 r.,

"Czy odszkodowanie za poniesioną rzeczywistą szkodę

(art. 160 § 1 i 2 k.p.a. w związku z art. 361 § 1 i 363 k.p.c.)

dochodzone w związku ze stwierdzeniem wydania z naruszeniem

prawa decyzji o odmowie przeniesienia własności gruntu za opłatą

symboliczną z zastrzeżeniem powrotu własności na rzecz Gminy

miasta stołecznego Warszawy (art. 7 dekretu z dnia 26 października

1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze miasta

stołecznego Warszawy - Dz. U. RP. Nr 50 poz. 279 ze zm. w związku

z art. 156 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.a.) w części dotyczącej zbytych lokali

mieszkalnych położonych w budynku uszkodzonym, nienaprawionym

przez właściciela w trybie dekretu z dnia 26 października 1945 r.

o rozbiórce i naprawie budynków zniszczonych i uszkodzonych

wskutek wojny (tekst jedn. Dz. U. RP. z 1947 r. Nr 37 poz. 181

ze zm.) podlega pomniejszeniu o koszty doprowadzenia budynku do

stanu używalności (naprawy) przez osobę trzecią?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 13 lipca 2007 r. zasądził od Skarbu Państwa

– Wojewody M. na rzecz Zygmunta S. kwotę 1 078 725 zł z ustawowymi odsetkami

od dnia 5 czerwca 2007 r. tytułem odszkodowania za szkodę będącą następstwem

tej części decyzji Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia 19 listopada

1952 r. odmawiającej przyznania poprzednikowi prawnemu powoda własności

czasowej do zabudowanej nieruchomości położonej w W. przy ul. M.[...], której

wydanie z rażącym naruszeniem prawa stwierdzono w odniesieniu do lokali

mieszkalnych nr 3, 4, 5 i 6 oraz odpowiadających im udziałów w gruncie i częściach

wspólnych budynku.

Z ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy wynika, że Samorządowe

Kolegium Odwoławcze stwierdziło wydanie decyzji Prezydium Rady Narodowej

m.st. Warszawy z dnia 19 listopada 1952 r. z rażącym naruszeniem prawa we

wskazanej wyżej części decyzją z dnia 30 czerwca 1999 r. Decyzja o sprzedaży

lokalu nr 3 zapadła dnia 30 marca 1976 r., lokalu nr 4 – dnia 12 czerwca 1976 r.,

lokalu nr 5 – dnia 9 lipca 1976 r., a lokalu nr 6 – dnia 10 grudnia 1980 r.

Co do innego fragmentu decyzji Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia

19 listopada 1952 r., dotyczącego części nieruchomości przy ul. M. [...]

o powierzchni 196 m2, objętej księgą wieczystą nr [...], Samorządowe Kolegium

Odwoławcze stwierdziło nieważność. Ta część nieruchomości – uprzednio

skomunalizowana na podstawie ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o

pracownikach

samorządowych (Dz. U. nr 32, poz. 191 ze zm.) – została oddana w użytkowanie

wieczyste powodowi. Stosowna umowa z powodem została zawarta w dniu 4 lipca

2002 r. W decyzji burmistrza z dnia 27 czerwca 2001 r. o oddaniu

powodowi w użytkowanie wieczyste tej części nieruchomości oraz w umowie

o ustanowieniu na niej użytkowania wieczystego na rzecz powoda zastrzeżono

„rozliczenie nakładów

Jednak powództwo

związanych

o zwrot

z

wartości

odbudową

tych

i

nakładów

remontem

zostało

budynku”.

prawomocnie

oddalone”. W dniu 19 listopada 1952 r., w którym wydano decyzję odmawiającą

przyznania poprzednikowi prawnemu powoda własności czasowej nieruchomości

położonej przy ul. M.[...], znajdujący się na tej nieruchomości budynek był

odbudowany i używany jedynie w ¾ częściach; niewiadomo jednak, czy były

wówczas już odbudowane lokale, o które chodzi w sprawie.

Nieruchomość przy ul. M. [...] została w 1946 r. objęta we władanie przez

Gminę m.st. Warszawy na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. nr 13, poz. 87 ze zm.).

W dniu 11 września 1947 r. Importowo-Eksportowa Centrala Chemikalii

i Aparatury

Chemicznej

(dalej:

„Centrala”),

będąca

spółką

z

ograniczoną

odpowiedzialnością, powiadomiła Biuro Odbudowy Stolicy, że budynek przy ul. M.

[...] znajduje się w stanie całkowitego zaniedbania i zachodzi konieczność jego

odbudowy. W dniu 27 października 1947 r. otrzymała ona przydział tego budynku

na podstawie art. 7 dekretu z dnia 16 października 1945 r. o rozbiórce i naprawie

budynków zniszczonych i uszkodzonych w czasie wojny (jedn. tekst: Dz. U. nr 37,

poz. 181 ze zm. – dalej: „dekret o rozbiórce”) na warunkach określonych w art. 9 i

10 tego dekretu. Właściwa władza nie wydała jednak orzeczenia o uzyskaniu przez

Centralę prawa użytkowania na podstawie art. 8 ust. 3 dekretu o rozbiórce. Zamiast

tego w dniu 6 listopada 1947 r. między Centralą a Gminą m.st. Warszawy została

zawarta umowa dzierżawy nieruchomości na czas oznaczony, równy terminowi

amortyzacji nakładów według przepisów dekretu o rozbiórce. Nieruchomość została

w tej umowie określona jako mienie opuszczone w rozumieniu dekretu o majątkach

opuszczonych i poniemieckich. Dzierżawca zobowiązał się dokonać naprawy

budynku i przeznaczyć go na mieszkania pracowników. Zgodnie z umową wszelkie

koszty związane z odbudową i późniejszymi remontami obciążały dzierżawcę bez

prawa regresu. Centrala dokonała odbudowy budynku, nie wiadomo jednak, kiedy

odbudowa się zakończyła.

W dniu 3 stycznia 1953 r. budynek przy ul. M. [...] został objęty w posiadanie

przez Skarb Państwa na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o

własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. z dnia 21

listopada 1945 r. – dalej: „dekret warszawski”).

Kolejne większe remonty budynku przeprowadzono w latach 1966, 1998,

1999 i 2000.

W

ocenie

Sądu

Okręgowego,

opartej

na

powyższych

ustaleniach,

poprzednik prawny powoda poniósł w dacie wydania decyzji odmawiającej

przyznania mu własności czasowej nieruchomości straty w wysokości ¾ wartości

lokali nr 3, 4, 5 i 6.

Sądowi Apelacyjnemu podczas rozpoznawania apelacji strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego nasunęło się przytoczone wyżej zagadnienie prawne.

Wątpliwości Sądu Apelacyjnego wywołują relacje zachodzące między skutkami

zdarzeń i czynności prawnych dotyczących nieruchomości przy ul. M.[...], u których

podstaw leżały trzy dekrety: dekret warszawski, dekret o rozbiórce i dekret o

majątkach opuszczonych i poniemieckich, oraz kwestia wpływu tych zdarzeń i

czynności prawnych na zakres odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu

Państwa z tytułu częściowej niezgodności z prawem decyzji Prezydium Rady

Narodowej m.st. Warszawy z dnia 19 listopada 1952 r. Budzi wątpliwości Sądu

Apelacyjnego w szczególności istnienie związku przyczynowego pomiędzy

wykonywaniem zarządu nad nieruchomością przy ul. M. [...] i naprawą

znajdującego się niej uszkodzonego budynku a wadliwą odmową przyznania

poprzednikowi prawnemu powoda własności czasowej do tej nieruchomości.

Według Sądu Apelacyjnego, w takich sprawach jak niniejsza powinny być

uwzględnione rozliczenia z tytułu odbudowy i dalszych nakładów na budynek;

przemawia za tym ogólna zasada prawa cywilnego, że poszkodowany nie może

tytułem naprawienia szkody otrzymać więcej niż wynosi sama szkoda.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy zagadnienia prawnego na podstawie

art.

k.p.c.

jest

uzależnione

od

spełnienia

określonych

przesłanek.

W szczególności Sąd Najwyższy nie może podjąć uchwały rozstrzygającej

zagadnienie prawne przedstawione w trybie art. 390 § 1 k.p.c. wtedy,

gdy w zakresie objętym tym zagadnieniem nie został ustalony stan faktyczny

sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2002 r.,

III CZP 62/02, OSNC 2004, nr 1, poz. 7), ani wtedy, gdy przedstawione zagadnienie

sprowadza się w istocie do pytania o możliwy sposób rozstrzygnięcia sprawy

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., III CZP

75/09, LEX nr 532090).

Przedstawione zaś w niniejszej sprawie zagadnienie prawne zmierza

w istocie do pytania o możliwy, a ściślej biorąc, o właściwy sposób rozstrzygnięcia

niniejszej sprawy; nie nastąpiło przy tym stanowcze ustalenie wszystkich objętych

tym zagadnieniem elementów stanu faktycznego sprawy.

Powód – jak wiadomo - dochodzi odszkodowania za szkodę będącą

następstwem tej części decyzji z dnia 19 listopada 1952 r. odmawiającej przyznania

własności czasowej do nieruchomości przy ul. M.[...], której wydanie z rażącym

naruszeniem prawa stwierdzono w odniesieniu do lokali mieszkalnych nr 3,4,5 i 6.

Tak ujęte żądanie pozwu wymagało przede wszystkim ustalenia istnienia związku

przyczynowego pomiędzy decyzją z dnia 19 listopada 1952 r. we wskazanej części

a utratą przez poprzednika prawnego powoda lokali nr 3,4,5 i 6 oraz

nieodzyskaniem ich przez powoda, mimo stwierdzonego wydania tej decyzji

w części dotyczących wymienionych lokali z rażącym naruszeniem prawa: czy ten

stan rzeczy jest następstwem w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. decyzji z dnia

19 listopada 1952 r. we wskazanej części. Ustalenie to zakładało dokonanie nie

tylko - przeprowadzonego przez Sąd Apelacyjny - testu warunku sine qua non:

czy bez tej decyzji doszłoby do zbycia przez Skarb Państwa wymienionych lokali

osobom trzecim, ale i oceny, czy zbycie to stanowiło normalne następstwo

tej decyzji (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2003 r., III CZP 6/03,

OSNC 2004, nr 1, poz. 4, oraz A. Koch, Związek przyczynowy jako

podstawa odpowiedzialności odszkodowawczej w prawie cywilnym, Warszawa

1975, s. 51-55).

W razie stwierdzenia istnienie związku przyczynowego w rozumieniu art. 361

§ 1 k.c. pomiędzy decyzją z dnia 19 listopada 1952 r. w części, w której uznano

ją za niezgodną z prawem w odniesieniu do lokali nr 3,4,5 i 6, a niewejściem tych

lokali w skład majątku powoda, kolejnym krokiem w sprawie powinno być ustalenie

rozmiaru szkody doznanej przez powoda. Według przyjmowanej na gruncie

polskiego prawa cywilnego „teorii różnicy” (zob. w szczególności wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 lipca 1957 r., II CR 304/55, OSNCK 1958, nr III, poz. 76,

i z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 193/04, OSP 2006, z. 7-8, poz. 89), rozmiar

szkody majątkowej podlegającej naprawieniu zgodnie z art. 361 § 2 k.c. ustala się

przez porównanie dwóch stanów majątkowych: tego, w jakim poszkodowany

rzeczywiście się znajduje wskutek zdarzenia szkodzącego, z tym, w jakim by się

znajdował, gdyby zdarzenie szkodzące nie nastąpiło. O ile następstwa zdarzenia

szkodzącego w odniesieniu do prawnie chronionych dóbr poszkodowanego są

określane według przewidzianego w art. 361 k.c. kryterium normalności

(adekwatności), o tyle wpływ tych następstw na wyznaczające rozmiar szkody,

wskazane wyżej dwa stany majątkowe poszkodowanego uwzględnia się, jeżeli

biorąc pod uwagę indywidualną sytuację poszkodowanego (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 października 1966 r., III CR 226/66, OSNC 1967, nr 6, poz.

108, oraz uchwałę Sądu Najwyższego – zasadę prawną - z dnia 12 sierpnia

1968 r., III PZP 28/68, OSNC 1969, nr 2, poz. 18), następstwa te są warunkiem

sine qua non określonego ukształtowania się tych stanów.

Aby zatem szkoda majątkowa, której wysokość sąd ustala w chwili orzekania

(art. 316 § 1 k.p.c.), została, z jednej strony, naprawiona w całości, tak jak tego,

co do zasady, wymaga art. 361 § 2 k.c., a z drugiej strony, przyznane

odszkodowanie nie przekraczało jej rozmiaru, należy przy ustalaniu szkody

uwzględniać nie tylko zdarzenia, które w świetle powyższych uwag zwiększają jej

rozmiar, ale i zdarzenia, które rozmiar ten zmniejszają. Mimo iż w kodeksie

cywilnym nie ma odpowiednika art. 158 § 1 k.z., nakazującego ustalenie

odszkodowania z uwzględnieniem wszelkich zachodzących okoliczności, również

obecnie nie ulega wątpliwości obowiązywanie normy tej treści. W odniesieniu do

szkody majątkowej można ją wywieść z art. 361 § 2 k.c. (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 13 października 2005 r., I CK 185/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz.

133). Warto przy tym podkreślić doniosłość aspektu słusznościowego przy

ustalaniu rozmiaru szkody. Wiąże się to ściśle z funkcją odszkodowania.

Na przykład dopuszczalność compensatio lucri cum damno uzasadnia się m.in.

względami słusznościowymi.

W okolicznościach sprawy określenie, wyznaczającego jedną z granic

szkody hipotetycznego stanu majątkowego, w jakim powód znajdowałby się

w chwili orzekania w sprawie, gdyby w dniu 19 listopada 1952 r. nie doszło do

bezprawnej odmowy ustanowienia własności czasowej do nieruchomości przy ul.

M.[...], mogłoby zależeć w szczególności od znaczenia przypisanego umowie

dzierżawy zawartej w dniu 6 listopada 1947 r. pomiędzy Centralą a Gminą m.st.

Warszawy: czy jej ustalona treść oraz pozostałe elementy stanu faktycznego

sprawy uzasadniałaby zastosowanie

art.

ust.

dekretu o

rozbiórce,

stanowiącego, że z chwilą wygaśnięcia użytkowania, o którym mowa w tym

dekrecie, nieruchomość winna być zwrócona właścicielowi wolna od obciążeń

z tytułu dokonanej naprawy budynku (por. w związku z tym przepisem wydany

w innych w pewnym stopniu okolicznościach niż występujące w niniejszej sprawie

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2009 r., I CSK 524/08, OSNC-ZD

2009, nr D, poz. 106). W razie odpowiedzi negatywnej na to pytanie istotnym

czynnikiem rzutującym na określenie wspomnianego stanu majątkowego powoda

mogłoby być z kolei rozstrzygnięcie dotyczące przysługiwania wobec powoda lub

jego poprzednika prawnego roszczeń o zwrot nakładów na budynek w zakresie

odnoszącym się do objętych sporem lokali i możliwości ich wyegzekwowania.

Ze względu na brak przesłanek uzasadniających podjęcie uchwały

rozstrzygającej przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy na podstawie

art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240,

poz. 2052 ze zm.) orzekł jak w sentencji.