III CZP 68/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 68/10

POSTANOWIENIE

Dnia 20 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie egzekucyjnej ze skargi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału

w T.

przy uczestnictwie dłużnika Romana K.

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 20 października 2010 r.,

na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 13 maja 2010 r.,

"1. Czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych, czy też Skarb

Państwa

reprezentowany

przez

Prezesa

tego

Zakładu

jest

uprawniony do wszczęcia postępowania egzekucyjnego należności

wypłaconych

tytułem

świadczeń

z

likwidowanego

funduszu

alimentacyjnego za osobę zobowiązaną do alimentów?,

2. Czy wszczęcie egzekucji przez któryś z podmiotów

wymienionych w pytaniu pierwszym możliwe jest w oparciu o tytuł

wykonawczy wystawiony na rzecz wierzyciela alimentacyjnego

przeciwko dłużnikowi zobowiązanemu do alimentów?,

3. Czy egzekucja należności z tytułu świadczeń wypłaconych

z likwidowanego funduszu alimentacyjnego jest egzekucją świadczeń

alimentacyjnych w rozumieniu Działu V Tytułu III Części trzeciej

Kodeksu postępowania cywilnego, a tym samym nie jest możliwe uwzględniając treść art. 1086 § 5 k.p.c. - umorzenie postępowania

egzekucyjnego na podstawie art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c. z uwagi na

bezskuteczość egzekucji?"

odmawia podjęcia uchwały.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 12 listopada 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił skargę

wierzyciela na postanowienie komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym

umarzające na podstawie art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c. postępowanie egzekucyjne,

prowadzone pod sygnaturą Km 871/09.

Wymienione

postępowanie

zostało

wszczęte

na

wniosek

Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. przeciwko Romanowi K. w celu

zaspokojenia

wierzytelności

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych

z

tytułu

wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń na rzecz Macieja K. w okresie

od 1 maja 1992 do 28 lutego 2000 r. Podstawę egzekucji stanowił tytuł wykonawczy

w postaci wyroku Sądu Rejonowego z dnia 20 marca 1992 r., sygn. akt XI C

195/92, podwyższającego alimenty zasądzone od Romana K. na rzecz Macieja K.,

zaopatrzony w klauzulę wykonalności dnia 31 marca 1992 r.

Wobec

bezskuteczności

prowadzonej

egzekucji,

komornik

wezwał

wierzyciela do wskazania w oznaczonym terminie innych sposobów egzekucji niż

wskazane we wniosku, pod rygorem umorzenia postępowania egzekucyjnego.

Po bezskutecznym upływie zakreślonego terminu – umorzył postępowanie

egzekucyjne.

Sąd Rejonowy podzielił stanowisko komornika, że bezskuteczność egzekucji

uzasadniała umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 824 § 1 pkt

3 k.p.c. Podkreślił, że w tym postępowaniu nie ma zastosowania art. 1086 § 5

k.p.c., wyłączający umorzenie postępowania z powodu bezskuteczności egzekucji

alimentów, ponieważ jego przedmiotem nie były świadczenia alimentacyjne.

Przeszkody do umorzenia postępowania nie stanowi także art. 67 ustawy z dnia 28

listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 139,

poz. 992 ze zm. dalej: „ustawa o świadczeniach rodzinnych”), albowiem

przewidziane w nim uzależnienie umorzenia postępowania egzekucyjnego

od zgody likwidatora dotyczy - co nie ma miejsca w sprawie - umorzenia na

wniosek.

Sąd Okręgowy, rozpoznając zażalenie wierzyciela przedstawił – na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c. w związku z art. 397 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. –

przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawodawca,

przyznając

sądowi

drugiej

instancji

uprawnienie

do

przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego na podstawie art. 390

§ 1 k.p.c., uzależnił skuteczność skorzystania z niego od wystąpienia w sprawie

poważnych wątpliwości prawnych oraz niezbędności oczekiwanej odpowiedzi do

rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 17 grudnia

1991 r., III CZP 129/91, „Przegląd Sądowy” 1994, z. 3, s. 76 oraz z dnia 27 sierpnia

1996 r., III CZP 91/96, OSNC 1997, nr 1, poz. 9). Na sądzie drugiej instancji

spoczywa więc obowiązek szczegółowego uzasadnienia, na czym polegają jego

wątpliwości i dlaczego uważa je za poważne oraz wykazania, że stwierdzone

przezeń poważne wątpliwości prawne pozostają w związku przyczynowym

z rozstrzygnięciem sprawy.

Należy też przypomnieć, że instytucja pytań prawnych – co podkreślił Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 30 marca 1999 r., III CZP 62/98 (OSNC 1999, nr 10,

poz. 166) – prowadząca do związania sądów niższej instancji w danej sprawie

poglądem Sądu Najwyższego, zawartym w podjętej uchwale, jest wyjątkiem od

konstytucyjnej zasady podległości sędziów tylko Konstytucji i ustawom (art. 178 ust.

1 Konstytucji RP). Ze względu na tę wyjątkowość, powinna być zatem stosowana

w sposób jak najbardziej ścisły, bez żadnych koncesji na rzecz argumentów

o nastawieniu celowościowym i utylitarnym.

Przedstawione

zagadnienie

prawne

nie

odpowiada

przytoczonym

wymaganiom przede wszystkim dlatego, że nie spełnia wymagania niezbędności

oczekiwanej odpowiedzi do rozstrzygnięcia sprawy.

Z akt sprawy egzekucyjnej Km 871/09 wynika, że komornik uznał,

iż dopuszczalne jest prowadzenie egzekucji z wniosku Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w celu zaspokojenia wierzytelności z tytułu wypłaconych z funduszu

alimentacyjnego świadczeń na podstawie tytułu wykonawczego w postaci wyroku

Sądu Rejonowego z dnia 20 marca 1992 r., sygn. akt

XI C 195/195/92,

zaopatrzonego w klauzulę wykonalności dnia 31 marca 1992 r. Tymczasem z treści

tego tytułu wykonawczego wynika, że objęty nim obowiązek polega na

zobowiązaniu Romana K. do płacenia na rzecz mał. Macieja K. podwyższonych

alimentów od dnia 21 lutego 1992 r., w miejsce świadczeń alimentacyjnych

zasądzonych wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 1989 r. Nie ulega

wątpliwości, że wspomniany tytuł wykonawczy, ze względu na jego zakres

przedmiotowy (świadczenia alimentacyjne), jak i zakres podmiotowy (wierzyciel

alimentacyjny) nie może stanowić podstawy do prowadzenia zainicjowanej przez

Zakład Ubezpieczeń Społecznych egzekucji w celu zaspokojenia wierzytelności z

tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń. Wnioskodawca nie jest

bowiem oznaczonym w tym tytule egzekucyjnym wierzycielem alimentacyjnym,

przedmiotem egzekucji nie są też świadczenia alimentacyjne. Jest więc oczywiste,

że dołączenie do wniosku tego tytułu wykonawczego uniemożliwiało wszczęcie

egzekucji. Ze względu na brak formalny wniosku, komornik powinien zatem podjąć

czynności w trybie art. 130 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Do tego jednak nie

doszło. W konsekwencji należy przyjąć, że egzekucja wszczęta na podstawie

wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i dołączonego do niego tytułu

wykonawczego jest egzekucją bezpodstawną i jako taka podlega umorzeniu

(arg. a miniori ad maius z art. 825 pkt 2 k.p.c.) (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 12 czerwca 1996 r., III CZP 61/96, OSNC 1996, nr 10,

poz. 132).

W tym stanie rzeczy przedstawione zagadnie prawne należało uznać

za niespełnające

wymagania

niezbędności

oczekiwanej

odpowiedzi

dla

rozstrzygnięcia sprawy.

Niezależnie od tego, że względu na treść pisma Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 6 maja 2009 r., zwłaszcza wyraźne nawiązanie w nim do

wszczętej egzekucji alimentów przez przedstawicieli ustawowych uprawnionego do

alimentów, może budzić wątpliwości potraktowanie tego pisma jako wniosku

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o wszczęcie egzekucji. Zgodnie z ustawą z dnia

18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r., Nr 45,

poz. 200 ze zam., dalej: „ustawa o funduszu alimentacyjnym”), po wydaniu decyzji

z dnia 12 czerwca 1992 r. o przyznaniu Maciejowi K. świadczeń z funduszu

alimentacyjnego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych stał się bowiem uczestnikiem

postępowania egzekucyjnego przeciwko Romanowi K. zobowiązanemu do

alimentów na podstawie tytułu egzekucyjnego ustalającego alimenty na rzecz

Macieja K., prowadzonego – mimo wypłacania świadczeń z funduszu – w dalszym

ciągu

według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, ze

zmianami

przewidzianymi w ustawie o funduszu alimentacyjnym (art. 13 i 14 ust. 4 ustawy

o funduszu alimentacyjnym). Wspomniane zmiany – poza obligatoryjnym udziałem

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w postępowaniu egzekucyjnym wszczętym

przez wierzyciela alimentacyjnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

24 września 1980 r., III CRN 167/80, OSNC 1981, nr 2-3, poz. 44) – polegały także

na nałożeniu na organ egzekucyjny obowiązku przekazywania Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych kwot ściągniętych od osoby zobowiązanej na podstawie

tytułu egzekucyjnego ustalającego alimenty aż do pełnego pokrycia należności

funduszu alimentacyjnego oraz na uzależnieniu umorzenia lub zawieszenia

postępowania egzekucyjnego na wniosek osoby uprawnionej od zgody Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych (art. 14 ust. 1 i 2 ustawy o funduszu alimentacyjnym).

Postępowanie egzekucyjne wszczęte przez wierzyciela alimentacyjnego nie

podlegało też umorzeniu z powodu bezskuteczności egzekucji świadczeń

alimentacyjnych (art. 1086 k.p.c.).

Na gruncie przedstawionych unormowań zarówno w piśmiennictwie, jak

i w orzecznictwie przyjmowano, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie dochodzi

należnych mu kwot w ramach osobnego, specjalnie w tym celu prowadzonego

postępowania, lecz przystępuje do postępowania, które już się toczy, a prowadzone

jest na podstawie tytułu wykonawczego obejmującego obowiązek płacenia

ustalonych alimentów. Podkreślano, że ustawodawca nie przewidział alternatywy

dla dochodzenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych jego należności

zwrotnych na podstawie wymienionego tytułu wykonawczego. Zobowiązania

dłużnika alimentacyjnego wobec Zakład Ubezpieczeń Społecznych z tytułu wypłaty

świadczeń z funduszu alimentacyjnego Zakład realizuje przez przystąpienie do

postępowania dotyczącego egzekucji świadczeń alimentacyjnych (por. przytoczony

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1980 r., III CRN 167/80).

Wprawdzie ustawa

o

funduszu

alimentacyjnym

została

uchylona

ustawą

o świadczeniach rodzinnych a fundusz postawiony w stan likwidacji (art. 71 pkt 1

i art. 63), jednakże egzekucja należności z tytułu świadczeń wypłaconych

z funduszu w dalszym ciągu podlega zaspokojeniu w ramach egzekucji świadczeń

alimentacyjnych (art. 67 ustawy o świadczeniach rodzinnych).

Nie przesądzając kwestii oceny charakteru pisma Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 6 maja 2009 r., należy podkreślić, że rozstrzyganie

przedstawionego

zagadnienia prawnego nie jest niezbędne dla rozpoznania

sprawy również w wypadku potraktowania wspomnianego pisma jako czynności

podjętej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w związku z uczestnictwem

w egzekucji

świadczeń

alimentacyjnych,

wszczętej

przez

wierzyciela

alimentacyjnego.

Z przestawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia.