III CZP 68/03 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Urzędu Skarbowego

w T.G. przy uczestnictwie Jerzego G. i Grażyny G. o wpis hipoteki przymusowej, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 8 października

2003 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach

postanowieniem z dnia 11 czerwca 2003 r.:

"Czy tytuł wykonawczy wystawiony na podstawie przepisów o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji tylko przeciwko podatnikowi jest podstawą wpisu

hipoteki przymusowej na rzecz Skarbu Państwa – Urzędu Skarbowego z tytułu

należności

podatkowych

także

na

nieruchomości

stanowiącej

przedmiot

współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka ?"

podjął uchwałę:

Podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej

przedmiot współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka nie może być

administracyjny tytuł wykonawczy wystawiony tylko przeciwko podatnikowi;

podstawę tę może stanowić tytuł wystawiony na oboje małżonków.

Uzasadnienie

Reprezentujący Skarb Państwa Urząd Skarbowy w T.G. w dniu 3 kwietnia

2003 r. wniósł o wpisanie w księdze wieczystej, prowadzonej przez Sąd Rejonowy

w Tarnowskich Górach hipoteki przymusowej w kwocie 10 809,70 zł celem

zabezpieczenia na nieruchomości, dla której prowadzona jest ta księga, wykonania

zobowiązań Jerzego G. z tytułu nieuiszczenia podatku dochodowego od osób

fizycznych, stwierdzonych trzema tytułami wykonawczymi wystawionymi przeciwko

dłużnikowi przez ten Urząd.

Sąd Rejonowy w Tarnowskich Górach postanowieniem z dnia 4 kwietnia

2003 r. oddalił wniosek, uznając, że przeszkodą do dokonania żądanego wpisu jest

istnienie tytułów wykonawczych wystawionych tylko przeciwko dłużnikowi, podczas

gdy nieruchomość, która ma być obciążona hipoteką przymusową, stanowi

przedmiot małżeńskiej wspólności majątkowej jego i jego żony Grażyny G. Zdaniem

Sądu Rejonowego, podstawą wpisu mogłyby być tytuły wykonawcze wystawione

stosownie do art. 27c ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r., Nr 110, poz. 968 ze zm.

– dalej: „u.p.e.a.”) na oboje małżonków.

Rozpatrując apelację wnioskodawcy od wymienionego postanowienia, Sąd

Okręgowy w Gliwicach powziął poważne wątpliwości, które ujął w przytoczonym w

sentencji zagadnieniu prawnym i zagadnienie to przedstawił Sądowi Najwyższemu

do rozpoznania. Sąd Okręgowy odwołał się do stanowiska wyrażanego dotychczas

w orzecznictwie Sądu Najwyższego i zwrócił uwagę na późniejszą zmianę

przepisów prawa, mogącą mieć znaczenie dla jego rozstrzygnięcia. Uznał, że

dotychczasowe orzecznictwo przemawia za poglądem wyrażonym przez Sąd

Rejonowy, ale wskazał argumenty mogące przemawiać przeciwko niemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kwestia możliwości uzyskania hipoteki przymusowej na nieruchomości

stanowiącej

przedmiot

małżeńskiej

wspólności

majątkowej,

gdy

podstawą

uzyskania tej hipoteki jest tytuł wykonawczy wystawiony na podstawie przepisów o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji (administracyjny tytuł wykonawczy),

była przedmiotem licznych wypowiedzi judykatury. Ostatecznie w orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

ukształtowany został pogląd,

że

administracyjny tytuł

wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi może stanowić podstawę wpisu

hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot małżeńskiej

wspólności majątkowej dłużnika i jego małżonka, bez zaopatrywania tego tytułu

klauzulą wykonalności przeciwko dłużnikowi, ale wymagane jest nadanie mu

klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika (zob. w szczególności

uchwały z dnia 18 maja 1995 r., III CZP 63/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 142, z dnia

29 października 1996 r., III CZP 57/96, OSNC 1997, nr 3, poz. 24, z dnia 30 maja

2001 r., III CZP 24/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 15, z dnia 11 czerwca 2001 r., III

CZP 17/01, OSNC 2001, nr 12, poz. 172 i z dnia 20 czerwca 2001 r., III CZP 34/01,

OSNC 2002, nr 1, poz. 3). W świetle przepisów, na tle których pogląd ten został

wyrażony, nie ma powodów do jego podważenia, wymaga jednak rozważenia, czy

zachował on aktualność po zmianie ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji, dokonanej ustawą z dnia 6 września

2001 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 125, poz. 1368), która weszła w życie z dniem 30 listopada

2001 r. Ponieważ rozpatrywane zagadnienie prawne dotyczy możliwości uzyskania

hipoteki przymusowej celem zabezpieczenia zobowiązań podatkowych, należy też

odnieść się do przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa

(jedn. tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 137, poz. 926 ze zm. – dalej: „Ord.pod.”) w

brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 12 września 2002 r. o zmianie ustawy –

Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 169, poz.

1387), która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2003 r.

Według przepisów Ordynacji podatkowej, po ich zmianie dokonanej ustawą z

dnia 12 września 2002 r., Skarbowi Państwa i jednostce samorządu terytorialnego

przysługuje hipoteka przymusowa celem zabezpieczenia m.in. zobowiązań

podatkowych podatnika (art. 34 § 1), jej przedmiotem może być m.in. nieruchomość

stanowiąca przedmiot współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka (art. 34 i §

3 pkt 2). Hipoteka przymusowa powstaje – z zastrzeżeniem przewidzianego tam

wyjątku – przez dokonanie wpisu do księgi wieczystej (art. 35 § 1), a podstawą

wpisu jest – poza decyzjami wymienionymi w art. 35 § 2 pkt 1 – tytuł wykonawczy

lub zarządzenie zabezpieczenia, mogące być wystawione na podstawie przepisów

o postępowaniu egzekucyjnym w administracji bez wydawania decyzji (art. 35 § 2

pkt 2). Z regulacji tej w sposób jasny wynika, że podstawą wpisu do księgi

wieczystej

hipoteki

przymusowej,

zabezpieczającej

wykonanie

zobowiązań

podatkowych, może być administracyjny tytuł wykonawczy obejmujący należności

wynikające z tych zobowiązań i że hipoteka może być wpisana na nieruchomości

stanowiącej przedmiot małżeńskiej wspólności majątkowej podatnika i jego

małżonka. Pozostaje jednak wątpliwość, czy wystarczający jest tytuł wykonawczy

wystawiony tylko na podatnika, czy też potrzebne jest nadanie mu klauzuli

wykonalności przeciwko małżonkowi podatnika bądź wymagane jest wystawienie

tytułu wykonawczego na oboje małżonków.

Powołane wyżej przepisy Ordynacji podatkowej mogą sugerować, że

zawierają

wyczerpującą

regulację

powstania

hipoteki

przymusowej

zabezpieczającej wykonanie zobowiązań podatkowych, podstaw wpisu tej hipoteki

w księdze wieczystej i jej przedmiotu. Można by więc sądzić, że wystarczającym dla

wpisu

hipoteki

przymusowej

na

nieruchomości

stanowiącej

przedmiot

współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka jest administracyjny tytuł

wykonawczy, obejmujący należności wynikające z zobowiązań podatkowych,

wystawiony na podatnika. Przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia

prawnego nie można jednak pomijać przepisów ustawy o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji, po ich zmianie dokonanej ustawą z dnia 6 września

2001 r.

Dodany do ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji art. 27c

stanowi, że jeżeli egzekucja ma być prowadzona zarówno z majątku wspólnego

zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł wykonawczy

wystawia się na oboje małżonków. Przytoczony przepis dotyczy postępowania

egzekucyjnego,

jednak

według

poglądu

wyrażonego

w

orzecznictwie,

zapoczątkowanego orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1953 r., II C

2520/52 (OSN 1954, nr 2, poz. 34) i – mimo zmian stanu prawnego – powtarzanego

w późniejszych orzeczeniach (np. w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 28

marca 1995 r., I CR 2/95, nie publ.), postępowanie dotyczące wpisu hipoteki

przymusowej w księdze wieczystej powinno być traktowane jak postępowanie

egzekucyjne.

Postępowanie o wpis hipoteki przymusowej odbywa się na podstawie

przepisów

kodeksu

postępowania

cywilnego

regulujących

postępowanie

wieczystoksięgowe (art. 6261-62613), zamieszczonych w księdze dotyczącej

postępowania nieprocesowego. Ustanowienie hipoteki przymusowej nie jest ani

sposobem egzekucji, ani jego skutkiem nie jest wyegzekwowanie roszczenia, lecz

zabezpieczenie wykonania zobowiązania (zob. tytuł rozdziału 3 działu III Ord.pod.).

Jest to zarazem postępowanie zmierzające do ułatwienia przyszłego postępowania

egzekucyjnego i w wypadku, w którym jego skutek może być osiągnięty tylko wtedy,

gdy wierzyciel ma taki tytuł prawny, jaki jest wymagany do wszczęcia egzekucji, tj.

tytuł wykonawczy (art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm., art. 35

§ 2 pkt 2 Ord.pod.), jego podstawę powinien stanowić taki sam tytuł, który może być

podstawą egzekucji we wszystkich wypadkach jej prowadzenia. Jeżeli zatem

według art. 27c u.p.e.a. do egzekucji z majątku wspólnego zobowiązanego i jego

małżonka potrzebny jest tytuł wykonawczy wystawiony na oboje małżonków, to i do

wpisu hipoteki przymusowej, której przedmiotem jest taka nieruchomość, konieczne

jest istnienie tytułu wykonawczego wystawionego na oboje małżonków.

Odpowiednio dotyczy to wpisu hipoteki przymusowej mającej zabezpieczać

należności

podatkowe

podatnika

na

nieruchomości

stanowiącej

przedmiot

małżeńskiej wspólności majątkowej podatnika i jego małżonka (według terminologii

użytej w art. 34 § 3 pkt 2 Ord.pod. – na nieruchomości stanowiącej przedmiot

współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka). Taki tytuł wykonawczy nie

wymaga nadania klauzuli wykonalności ani przeciwko podatnikowi, ani przeciwko

jego małżonkowi.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.